آیه مباهله

آیه مباهله، آیه ۶۱ سوره آل عمران است که پیرامون مناظره‌ای بین محمد پیامبر اسلام و مسیحیان نجران نازل شده‌است.[۱]

آیه مباهله
Qur'anic Manuscript - 6 - Hijazi script.jpg
نسخه‌ای قدیمی از سوره آل عمران که آیات پس از آیه مباهله را دربردارد
مشخصات قرآنی
نام آیهآیه مباهله
نام سورهآل عمران
شماره آیه۶۱
سال نزول۹ ه‍. ق
محل نزولمدینه
شأن نزولدارد
شماره جزء۳
شماره حزب۶
اطلاعات دیگر
شماره کلمه۱۳۸
شماره حرف۱۳۸
حروف مقطعهندارد
Fatimah Calligraphy.png
زندگی
نام‌ها و القاب · زندگی زناشویی · اختلاف مالی فاطمه و عباس با خلافت · خطبه فدکیه · رویداد خانهٔ فاطمه · درگذشت
در قرآن
سوره انسان · سوره قدر · سوره کوثر · آیه مباهله · آیات نور · آیه تطهیر · آیه مودت · آیه اطعام
جای‌ها
در مکهمحله بنی‌هاشم · شعب ابی‌طالب
در مدینهبقیع · بیت‌الاحزان · درخت کنار · روضه نبوی · سقیفه · مسجد النبی
در شمال حجازفدک
افراد
خانوادهمحمد · خدیجه · علی
فرزندانحسن · حسین · زینب · ام‌کلثوم · محسن
همراهانفضه · ام ایمن · اسماء  · سلمان
دیگرانقنفذ · مغیره · عمر · ابوبکر
آثار
خطبه فدکیه · خطبه عیادت · دعای نور · مصحف فاطمه · لوح فاطمه
مرتبط
تسبیحات فاطمه · رویداد مباهله · ایام فاطمیه

متن و ترجمهویرایش

  • ﴿فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ﴾(سورهٔ آل‌عمران-آیهٔ ۶۱)
  • پس هرکس باتو دربارهٔ بندگی و رسالت عیسی مجادله کرد بعد از علمی که از مطلب یافتی، به ایشان بگو بیایید ما پسران خود و شما پسران خود را، ما زنان خود و شما زنان خود را، ما نفس خود و شما نفس خود را بخوانیم و سپس مباهله کنیم و دوری از رحمت خدا را برای دروغگویان درخواست کنیم.[۲]

شأن نزولویرایش

فخر رازی در تفسیر کبیر ،حاکم نیشابوری در المستدرک، ابن تیمیه در منهاج السنة و بسیاری دیگر از علمای اهل سنت و تمامی علمای شیعه، اتفاق نظر دارند که در آیه ۶۱ سوره آل عمران (مباهله) مراد از [انفُسَنا]، علی و مراد از [ابناءنا] حسن و حسین، و مراد از [نساءنا] فاطمه دختر محمد است.[۳][۴][۵][۶][۷][۸][۹]

جارالله زمخشری در کتاب تفسیر کشاف ،مسلم نیشابوری درصحیح، سیوطی در الدر المنثور و ابن کثیر در تفسیر القرآن العظیم از دانشمندان بزرگ اهل سنت و محمد حسین طباطبایی درتفسیرالمیزان ،مکارم شیرازی درتفسیر نمونه وسایر مفسرین شیعه معتقدند که این آیه بیان کننده فضیلت همراهان محمد در مباهله (علی، فاطمه، حسن وحسین) که همان اصحاب کسا هستند، می‌باشد.[۱۰][۱۱][۳][۵][۴]

ابن تیمیه ادعا داردهمراهی این چهار نفر در روز مباهله به دلیل قرابت خویشاوندی است، در حالیکه طبق این نظر شایسته‌تر بود عباس عموی محمد به جای علی همراه او شود اما محمد او را همراه خود نکرد؛ همچنین از قول محمد عبدو آورده شده‌است که روایات مباهله جعلی است[۱۲] که این نظریه هم با کثرت روایات وارده از اهل سنت در تناقض است.

اسامی برخی از دانشمندان اهل سنت که رویداد مباهله را نقل کرده‌اند:

احمد ابن حنبل،[۱۳]مسلم،[۱۴]فخررازی،[۱۵]آلوسی،[۱۶]طنطاوی،[۱۷]میبدی،[۱۸]شوکانی،[۱۹]ابن حجرهیتمی،[۲۰]سیوطی،[۲۱]ذهبی،[۲۲]ابن کثیر،[۲۳]ابن حجر عسقلانی،[۲۴]قندوزی حنفی،[۲۵]حسن المنصوری.[۲۶]..

زمان و مکان نزول آیه مباهلهویرایش

طبق نظر اکثر تاریخ نویسان شیعه و سنی این آیه در سال نهم یا دهم هجری، یکروز قبل از رویداد مباهله و در شهر مدینه نازل شده‌است.

البته مکان مشخص شده برای رویداد مباهله، جایی خارج از شهر مدینه در نزدیکی احد بود.انتخاب این مکان به جهت فضای باز و گستردگی آن برای حضور ناظران فراوان این واقعه بوده‌است.[۲۷]

لغت‌شناسیویرایش

مباهله بر وزن مفاعَله به معنای انجام دادن کاری به صورت دو طرفه است، حروف اصلی آن از ریشه بهل است و به معنای رها کردن و ترک گفتن است، همچنین به معنای لعنت و نفرین نیز به کار می‌رود، زیرا لعنت سبب جدا شدن انسان از رحمت الهی می‌شود.[۲۸][۲۹]در فرق بین دو واژه مباهله و لعن باید دانست که مباهله، شدت و تأکید بیشتری در لعن دارد.[۳۰][۳۱]

ماجرای مباهلهویرایش

نجران در آن دوران یکی از پایگاه‌های بزرگ مسیحیت ودارای کلیساهای مهم و فراوان بود و حاکمیت مسیحی مستقلی داشت که بسیاری از مناطق مسیحی نشین اطراف تحت سیطره آن بوده‌اند.[۳۲] همچنین از نظر تجاری به جهت وجود کارخانه‌های بافت پارچه و مزارع کشاورزی منطقه ای پررونق بود.

پیامبر اسلام در سال نهم هجرت[۳۳] نامه‌ای به اُسقف نجران نوشت و طی آن سران کلیسا را به دین اسلام دعوت کرد.[۳۴]نمایندگان محمد، عتبة بن غزوان و عبدالله بن ابی‌امیة و الهدیر بن عبدالله و صهیب بن سنان،[۳۳] نامه را به اسقف مسیحیان نجران رساندند. وی پس از خواندن نامه، شورایی مرکب از شخصیت‌های مذهبی و غیرمذهبی تشکیل داد که وارد مدینه شوند و از نزدیک با پیامبر دیدار کنند و دلایل نبوت ایشان را مورد بررسی قرار دهند.

هیئت مسیحیان نجران متشکل از ۴۰ یا ۶۰ یا ۷۰ نفر به مدینه رفتند که بزرگان این هیئت را چنین نام برده‌اند: ابوحارثة بن علقمة، عاقب (عبد المسیح) و ایهم (سید)، اینان سه اسقف بزرگ جامعه مسیحیت بوده‌اند.[۳۳][۳۵] نمایندگان نجران پس از دیدار با پیامبر با او به مباحثه و تبادل نظرات و افکار پرداختند و در مورد مسیح و مریم و خدا به گفتگو نشستند، که در نهایت آنان به پیامبر گفتند: «گفتگوهای شما در مورد عدم الوهیت و بنده بودن عیسی ما را قانع نمی‌کند.»[۳۶] در این هنگام جبرئیل آیه مباهله را آورد و پیامبر را مأمور کرد تا با کسانی که با او مجادله می‌کنند به مباهله برخیزد. آن آیه (آیه ۶۱ سوره آل عمران) چنین است:

:پس هرکس باتو دربارهٔ بندگی و رسالت عیسی مجادله کرد بعد از علمی که از مطلب یافتی، به ایشان بگو بیایید ما پسران خود و شما پسران خود را، ما زنان خود و شما زنان خود را، ما نفس خود و شما نفس خود را بخوانیم و سپس مباهله کنیم و دوری از رحمت خدا را برای دروغگویان درخواست کنیم.

نمایندگان نجران از پیامبر وقت خواستند و قرار شد فردای آن روز به مباهله بروند. پیامبر و نمایندگان نجران، توافق کردند که مراسم مباهله در نقطه‌ای خارج از شهر مدینه، در دامنه صحرا انجام بگیرد.[۳۴]

اسقف مسیحی به نمایندگان نجران گفته بود در مراسم مباهله نگاه کنید، اگر محمد با فرزندان و خانواده اش برای مباهله آمد، از مباهله با او بترسید و اگر با یارانش آمد با او مباهله کنید. پیامبر اسلام به همراه علی، حسن و حسین و فاطمه به سمت صحرا رفت.[۳۴][۳۷][۳۸][۳۹] با دیدن این صحنه مسیحیان از انجام مباهله خودداری کردند. در تفسیر کشاف زمخشری معتزلی و تفسیر نمونه شیعی علت خودداری از مباهله به این شرح آمده‌است:

عاقب به همراهان مسیحی خود گفت چهره‌هایی را می‌بینم که اگر نفرین کنند کوه‌ها از جا کنده می‌شوند و تا سال آینده یک مسیحی هم در زمین باقی نمی‌ماند.[۳۹][۳۷][۴۰]بنابراین مسیحیان از انجام مباهله سر باز زدند و اسلام را هم نپذیرفتند در نتیجه به پیشنهاد خود مسیحیان علی از طرف مسلمانان پیمانی را با آنان منعقد کرد.

  • طی این پیمان نامه تمامی مایملک نجرانیان در اختیار خودشان باقی ماند و ایشان تنها موظف به پرداخت قسمتی از درآمد خود شامل دو هزار عبای دوخته شده در دو نوبت از سال (هزار عبا محرم وهزار عبا رجب) شدند.
  • تمامی سرزمین نجران و جان و مال و داراییهای آنان در امان محمد است.
  • مسیحیان آزادند که دین و مراسمات مذهبی خود را داشته باشند و مسلمانان متعهد می‌شوند که ایشان را به اجبار از دینشان بازنگردانند.
  • نجرانیان موظفند که در صورت وقوع جنگ بین مسلمنان با اهالی یمن، سی زره، سی شتر، سی اسب و سی نیزه به مسلمانان قرض دهند.
  • کلیساهای نجران همچنان باقی می‌ماند، هیچ صلیبی شکسته نمی شودو هیچ اسقفی از مقام خویش عزل نمی‌شود.[۴۱][۴۲][۴۳][۴۴][۴۵]

این پیمان نامه در دو نسخه نوشته شد؛ نسخه ای نزد محمد ماند و نسخه ای هم به مسیحیان داده شد.

تجزیه و ترکیبویرایش

شماره آیه متن آیه تجزبه و ترکیب
۶۱ فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ فَمَنْ فَ عطف، مَن اسم شرط، مبتدا؛ حَاجَّ مفرد مذکر غایب، ماضی باب مفاعله، هُ فاعل، کَ مفعول؛

فیهِ جارو مجرور؛ حاجَکَ فیه فعل شرط؛ مِن بَعدِ جارومجرور؛ ما مای موصول مشترک، مضاف علیه؛ جاءَکَ فعل ماضی، مفرد مذکر غایب، فاعل، ضمیر مستتر، کَ مفعول؛ مِنَ العِلم جارو مجرور؛ قُل فعل امر، مفرد مذکر مخاطب؛ تَعالَوا جمع مذکر مخاطب، امر باب تفاعل از عَلَوَ؛ نَدعُ متکلم مع الغیر از دَعَوَ؛ اَبناء جمع مکسر ابن، معطوف؛ نا ضمیر متصل متکلم مع الغیر؛ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا جواب طلب؛ وَ واو عطف؛ کُم ضمیر متصل، جمع مذکر مخاطب؛ نساء جمع مرأة، معطوف؛ أَنْفُسَ جمع نَفس؛ ثُمَّ عطف با تراخی؛ نَبْتَهِلْ متکلم مع الغیر، مضارع، باب افتعال ازبَهَلَ، عطف بر ندعو مجزوم به ساکن؛ نَجْعَلْ متکلم مع الغیر، مضارع ازجعل، عطف بر نَبتَهِل، فاعل، نَحنُ مستتر؛ لَعْنَت مفعولُ به؛ الله لفظ جلاله، مضاف الیه؛ عَلَی الْکَاذِبِینَ، جارو مجرور،

پیوند به بیرونویرایش

پانویسویرایش

  1. برگزیده تفسیر نمونه، ج۱، ص: ۲۹۰
  2. ترجمه تفسیر المیزان، سید محمد موسوی همدانی، جلد3 ص350.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ صحیح مسلم، جلد۱۵، صفحه ۱۸۵.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ابن کثیر دمشقی، تفسیر القرآن العظیم، جلد ۱، صفحه۳۷۹.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ سنن ترمذی، جلد ۵، صفحه۴۰۷.
  6. المستدرک علی الصحیحین، حاکم نیشابوری، جلد۳، صفحه۱۵۰.
  7. منهاج السنة، ابن تیمیه، جلد۴، صفحه۳۵.
  8. الکشاف، زمخشری، جلد۱، صفحه۱۹۳.
  9. تفسیر کبیر فخر رازی، جلد۸، صفحه۸۹.
  10. جارالله، زمخشری، الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التاویل،۱/۱۹۳، قطع رحلی، دارالمعرفه، بیروت
  11. «اهل بیت در تفسیر کشاف». پایگاه امام علی علیه اسلام.
  12. تفسیر المنار، جلد۳، صفحه۲۶۵.
  13. المسند، جلد۱، صفحه۱۸۵.
  14. صحیح مسلم به شرح نووی، جلد۱۵، صفحه۱۸۵.
  15. تفسیر الکبیر، جلد۸، صفحه۸۸.
  16. روح المعانی، جلد۳، صفحه۱۸۷.
  17. الجواهر، جلد۱، صفحه۱۲۷.
  18. کشف الاسرار، جلد۲، صفحه۱۴۷.
  19. فتح القدیر، جلد۱، صفحه۴۴۹.
  20. الصواعق المحرقة، صفحه۲۱۲.
  21. الدرالمنثور، جلد۲، صفحه۲۳۲.
  22. سیر اعلام النبلاء در بخش سیر خلفاءالراشدون، صفحه۲۳۰.
  23. تفسیر القرآن العظیم، جلد۱، صفحه۳۷۹.
  24. الاصابة فی تمیز الصحابة، جلد۴، صفحه۴۶۸درذیل علی.
  25. ینابیع المودة، صفحه۳۳۰.
  26. المقتطف من عیون التفاسیر، جلد ۱، صفحه ۳۳۲.
  27. ثم نبتهل، غلامرضا صادقی فرد، صفحه۲۰۳، ۱۳۹۷.
  28. لسان العرب، ج۱، ص ۵۲۲
  29. فرهنگ لاروس، ج ۱، ص: ۴۹۳
  30. لسان العرب، جلد۱۱، ص۷۱و۷۲.
  31. الفروق فی اللغة، صفحه۴۳.
  32. اسرار مباهله، محمدرضا انصاری،انتشارات دلیل ما۱۳۸۲، صفحه۴۸.
  33. ۳۳٫۰ ۳۳٫۱ ۳۳٫۲ «تفصیل واقعه تاریخی مباهله». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ نوامبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۳ دی ۱۳۸۶.
  34. ۳۴٫۰ ۳۴٫۱ ۳۴٫۲ «مباهله». مؤسسه فرهنگی موعود. پارامتر |پیوند= ناموجود یا خالی (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  35. تفسیر نمونه، جلد۲، صفحه ۵۷۸.
  36. تفسیر جلالین، طبری، صفحه۶۱.
  37. ۳۷٫۰ ۳۷٫۱ تفسیر نمونه، جلد۲، صفحه۵۸۰.
  38. تفسیر جلالین، طبری، صفحه۶۰.
  39. ۳۹٫۰ ۳۹٫۱ محمود زمخشری، الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل، دارالکتب عربی بیروت، جلد ۱ص۳۶۸.
  40. دایرةالمعارف قرآن کریم.
  41. اقبال الاعمال، صفحه۵۱۱.
  42. تفسیر روض الجنان، جلد۴، صفحه۳۶۲.
  43. الطبقات الکبری، جلد۱، صفحه۲۶۹.
  44. تاریخ ابن خلدون، جلد۲، صفحه۴۷۷.
  45. دلایل النبوة، جلد۵، صفحه۳۸۹.