آیه مباهله

آیه مباهله، آیه ۶۱ سوره آل عمران است که پیرامون مناظره‌ای بین محمّد پیامبر اسلام و مسیحیان نجران نازل شده‌است. اجماع تاریخ نویسان و علمای شیعه و سنی براین باورند که در این آیه مراد از [أَبْنَاءَنَا، حسن و حسین]، و [نِسَاءَنَا، فاطمه] دختر محمّد و [أَنْفُسَنَا، علی] پسر ابیطالب است. آیه مباهله در سال نهم یا دهم هجری یکروز قبل از واقعه مباهله در شهر مدینه بر محمّد نازل شد، اما مکان وقوع مباهله بیرون از شهر و در نزدیکی کوه اُحُد تعیین شد. ماجرای مباهله از این قرار بود که محمّد نامه ای به مسیحیان نجران نوشت و ایشان را به دین اسلام دعوت کرد، به دستور اُسقُف اَعظم گروهی از مشاوران ایشان برای مباحثه به مدینه آمدند و دربارهٔ موضوعاتی با پیامبر اسلام گفتگو کردند که مهم ترین آن خدا یا بشر بودن عیسی بود که در نهایت پاسخ‌های محمّد را نپذیرفتند؛ از جانب خدای متعال آیه ۶۱ سوره آل عمران نازل شد و مسیحیان را به مباهله فرا خواند. فردای آنروز محمد و خانواده اش (علی، فاطمه و حسنین) به مکان از پیش تعیین شده آمدند، از آنطرف گروه مسیحیان نجران به همراه عده ای کثیر از ناظرین و شاهدین به محل مباهله حاضر شدند.

آیه مباهله
Qur'anic Manuscript - 6 - Hijazi script.jpg
نسخه‌ای قدیمی از سوره آل عمران که آیات پس از آیه مباهله را دربردارد
مشخصات قرآنی
نام آیهآیه مباهله
نام سورهآل عمران
شماره آیه۶۱
سال نزول۹ ه‍. ق
محل نزولمدینه
شأن نزولدارد
شماره جزء۳
شماره حزب۶
اطلاعات دیگر
شماره کلمه۱۳۸
شماره حرف۱۳۸
حروف مقطعهندارد

قبل از اینکه محمد دست به دعا بردارد و مباهله را شروع کند مسیحیان از انجام مباهله منصرف شدند زیرا اسقف اعظم از قبل گفته بود که اگر محمد به همراه خانواده اش برای مباهله حاضر شد از انجام مباهله سر باز زنند. در نهایت عهدنامه ای بین محمد و مسیحیان نجران توسط علی ابن ابیطالب نوشته شد که طی مفاد این عهدنامه مسلمانان و مسیحیان متعهد به انجام اعمالی شدند.

این آیه از منظر شیعه مهم ترین آیه در اثبات جایگاه ویژه اهل بیت به خصوص علی می باشد. اهل سنت نیز رویکردهای دیگری نسبت به آیه دارند که این تفاوت دیدگاه از دلایل دیگر اهمیت این آیه است.

نامگذاریویرایش

آیه ۶۱ سوره آل‌عمران را به جهت اشاره به ماجرای مباهله مسیحیان نجران با پیامبر اسلام، آیه مباهله نامیده‌اند. مباهله به معنای نفرین دو طرف برای خروج طرف مقابل از سرپرستی خداوند و مستوجب عقاب واقع شدنش است. این عمل برای آن صورت می‌گیرد که طرف ناحق، مشخص گردد.[۱]

محتواویرایش

 
متن آیه مباهله در کتیبه‌ای منصوب در حرم امام حسین

متن و ترجمهویرایش

متن آیه مباهله به همراه ترجمه آن بنابر گزارش تفسیر المیزان، از قرار ذیل است:[۲]

فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ ترجمه:پس هر کس با تو [دربارهٔ بندگی و رسالت] عیسی مجادله کرد بعد از علمی که از مطلب یافتی، به ایشان بگو بیایید؛ ما پسران خود و شما پسران خود را، ما زنان خود و شما زنان خود را، ما جان‌های خود و شما جان‌های خود را بخوانیم و سپس مباهله کنیم و دوری از رحمت خدا را برای دروغگویان درخواست کنیم.

شأن و مکان نزولویرایش

مکان و زمان نزول آیهویرایش

 
زندگی
نام‌ها و القاب · زندگی زناشویی · اختلاف مالی فاطمه و عباس با خلافت · خطبه فدکیه · رویداد خانهٔ فاطمه · درگذشت
در قرآن
سوره انسان · سوره قدر · سوره کوثر · آیه مباهله · آیات نور · آیه تطهیر · آیه مودت · آیه اطعام
جای‌ها
در مکهمحله بنی‌هاشم · شعب ابی‌طالب
در مدینهبقیع · بیت‌الاحزان · درخت کنار · روضه نبوی · سقیفه · مسجد النبی
در شمال حجازفدک
افراد
خانوادهمحمد · خدیجه · علی
فرزندانحسن · حسین · زینب · ام‌کلثوم · محسن
همراهانفضه · ام ایمن · اسماء  · سلمان
دیگرانقنفذ · مغیره · عمر · ابوبکر
آثار
خطبه فدکیه · خطبه عیادت · دعای نور · مصحف فاطمه · لوح فاطمه
مرتبط
تسبیحات فاطمه · رویداد مباهله · ایام فاطمیه

طبق نظر اکثر تاریخ‌نویسان شیعه و سنی، آیه مباهله در سال نهم یا دهم هجری، یک روز قبل از رویداد مباهله – یعنی بیست و چهارم ذی‌حجه – و در مدینه نازل شده‌است.[۳][۴] با این وجود، محل نزول آیه مباهله غیر از مکان تعیین شده برای مباهله است؛ رویداد مباهله در جایی خارج از مدینه و در نزدیکی احد بوده‌است. انتخاب این مکان به جهت فضای باز آن برای حضور حداکثری ناظران این واقعه بوده‌است.[۵]

شأن نزولویرایش

به گزارش مکارم شیرازی، مفسر شیعه، آیه ۶۱ سوره آل‌عمران است که پیرامون مناظره‌ و مباهله‌ای بین محمد و مسیحیان نجران نازل شده‌است.[۶] از میان مفسران سنی مذهب، فخر رازی در تفسیر کبیر، حاکم نیشابوری در المستدرک، ابن تیمیه در منهاج السنة و بسیاری دیگر از علمای اهل‌سنت و تمامی علمای شیعه، اتفاق نظر دارند که در آیه مباهله، مراد از «أَنْفُسَنَا»، علی بن ابی‌طالب، مراد از «أَبْنَاءَنَا»، حسن و حسین و مراد از «نِسَاءَنَا» فاطمه دختر محمد است.[۷][۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳] جارالله زمخشری در تفسیر کشاف، مسلم نیشابوری در صحیح مسلم، سیوطی در الدر المنثور و ابن کثیر در تفسیر القرآن العظیم از دانشمندان و مفسران بزرگ اهل سنت و از میان مفسران شیعه، محمد حسین طباطبایی در تفسیرالمیزان و مکارم شیرازی در تفسیر نمونه و سایر مفسرین شیعه معتقدند که این آیه در شأن و فضیلت همراهان محمد در مباهله (علی، فاطمه و حسنین) که همان «اصحاب کسا» هستند، می‌باشد.[۱۴][۱۵][۱۶][۱۷] همچنین بیضاوی، مفسر شافعی، این حادثه و روایت دلیلی بر نبوّت پیامبر اسلام و دلیلی بر برتری و فضیلت اهل بیت اوست[۱۸] در مقاطع مختلف تاریخی، همراهان محمد در این رویداد با استناد به حضورشان در این رویداد، برتری خود را نسبت به مخالفانشان بیان می‌کردند.[۱۹][۲۰][۲۱][۲۲][۲۳] در این خصوص نه تنها علی و حسن، بلکه سایر امامان شیعه نیز با اشاره به این رویداد، به فضیلت خاندان خویش استناد کرده‌اند.[۲۴][۲۵][۲۶] لویی ماسینیون، الهی‌دان فرانسوی در کتاب مباهله در مدینه؛ گفتگوی سعد‌ بن ابی‌وقاص را با معاویه بن ابی‌سفیان گزارش می‌کند که بر اساس آن، بعد از دستور معاویه در خصوص سب و لعن علی بن ابی‌طالب بر منبرها، سعد به این تصمیم اعتراض کرد. در این گفتگو سعد به شأن نزول آیه مباهله استناد می‌کند و او را یکی از پنج نفری گزارش می‌کند که در جریان مباهله حضور داشته‌است.[۲۷]

طباطبایی، به نقل از تفسیر قمی، گزارش می‌کند که جمع از اهالی نجران برای گفتگو با محمد به مسجدالنبی در مدینه آمدند و پس از گفتگویی با محمد در خصوص عیسی، با پیشنهاد محمد در خصوص انجام مباهله موافقت کردند. در طی همین گفتگو، آیه ۶۱ آل‌عمران نازل شد.[۲۸]

ابن تیمیه، مفسر و متکلم سنی در منهاج السنة بر این باور است که همراهی کردن «علی، فاطمه، حسن و حسین» با محمد در رویداد مباهله، حدیثی صحیح است که مسلم آن را از سعد ابی وقاص روایت کرده‌است؛ ابن تیمیه اما این همراهی را به جهت قرابت و خویشاوندی آنان با محمد دانسته‌است.[۲۹] به باور محمد رشید رضا، از مفسران سلفی مسلک، در صورت صحت ادعای ابن تیمیه، شایسته بود تا محمد، عموی خویش عباس را به جای علی با خود همراه می‌ساخت. محمد رشید همچنین از قول محمد عبده آورده شده‌است که او روایات مباهله را جعلی و ساخته شیعیان دانسته‌است.[۳۰] به گزارش علی میلانی، نظریه محمد عبده با کثرت روایات موجود در منابع سنی در تناقض است؛ دیگر نقدی که میلانی بر ادعای عبده وارد می‌داند مشخص نبودن مفهوم عبارت «شیعیان» در نظریه اوست که بین شیعیان علی و شیعیان عثمان، مبهم مطرح شده‌است.[۳۱] با این وجود، منابع بسیاری از میان منابع سنی، ماجرای مباهله را گزارش کرده‌اند؛ دانشمندانی که این گزارش را نقل کرده‌اند عبارتند از: احمد بن حنبل،[۳۲] مسلم نیشابوری،[۳۳] فخر رازی،[۳۴] شهاب‌الدین آلوسی،[۳۵] طنطاوی،[۳۶] ابوالفضل رشید الدین میبدی،[۳۷] شوکانی،[۳۸] ابن حجر هیتمی،[۳۹] جلال‌الدین سیوطی،[۴۰] شمس‌الدین ذهبی،[۴۱] ابن کثیر،[۴۲] ابن حجر عسقلانی،[۴۳] قندوزی حنفی،[۴۴] و حسن المنصوری.[۴۵]

 
آیه مباهله در قرآنی مربوط به سال ۱۸۷۴ میلادی

ماجرای مباهلهویرایش

نجران در آن دوران یکی از پایگاه‌های بزرگ مسیحیت و دارای کلیساهای مهّم و فراوان بود و حاکمیّت مسیحی مستقلی داشت که بسیاری از مناطق مسیحی‌نشین اطراف، تحت سیطره آن بودند. همچنین از نظر تجاری به جهت وجود کارخانه‌های پارچه‌بافی و مزارع کشاورزی، منطقه‌ای پر رونق بود.[۴۶] پیامبر اسلام در سال نهم و به نقلی ششم پس از هجرت، نامه‌ای به «اُسقُف نجران» نوشت و طی آن سران کلیسا را به دین اسلام دعوت کرد. در این نامه تاکید شده بود تا در صورت عدم پذیرش اسلام، مسیحیان ملزم به پرداخت جزیه هستند.[۴۷] نمایندگان محمد، «عتبة بن غزوان و عبدالله بن ابی‌امیة و الهدیر بن عبدالله و صهیب بن سنان»،[۴۸][منبع بهتری نیاز است] نامه را به اُسقف مسیحیان نجران رساندند. اسقف پس از مطالعه نامه، شورایی مرکب از شخصیت‌های مذهبی و غیرمذهبی تشکیل داد که وارد مدینه شوند و از نزدیک با پیامبر اسلام دیدار کنند و دلایل نبوت ایشان را مورد بررسی قرار دهند.[۴۹]

 
بناهای قدیمی باقی مانده از نجران، عربستان سعودی

هیئت مسیحیان نجران متشکل از ۴۰ تا ۷۰ نفر به مدینه وارد شدند.[۵۰] این نمایندگان پس از دیدار با پیامبر اسلام، با او به مباحثه و تبادل نظرات و افکار پرداختند و در موضوع‌های مسیح، مریم و خدا به گفتگو نشستند. در نهایت هیئت اعزامی خطاب به محمد گفتند که استدلال‌های او در خصوص عدم الوهیت مسیح، برای آنان قانع کننده نبوده‌است.[۵۱] به گزارش طباطبایی،‌ مفسر شیعه، در این هنگام بود که آیه مباهله نازل شد و بر اساس آن محمد ملزم شد تا با مسیحیان نجران، به مباهله برخیزد.[۵۲] نمایندگان نجران با محمد در خصوص انجام مباهله به توافق رسیدند و قرار بر آن شد تا فردای آن روز نجرانیان و اهالی مدینه در نقطه‌ای خارج از مدینه و نجران، جمع شده و مراسم مباهله را انجام دهند. به گزارش منابع اسلامی، پس از اطلاع اُسقف مسیحیان نجران در خصوص تصمیم هیئت اعزامی، به آنان گوشزد کرد که اگر محمّد با فرزندان و خانواده‌اش برای مباهله آمد، از مباهله با او امتناع کنید و اگر با یارانش به مراسم آمد، با او مباهله نمایید. پیامبر اسلام در روز موعود، به همراه «علی بن ابی‌طالب، حسن و حسین و فاطمه» به سمت مکان مقرر شده به راه افتاد.[۵۳][۵۴][۵۵] بنابر آنچه در فرهنگ‌نامه علوم قرآنی گزارش شده‌است،‌ با مواجه مسیحیان با صحنه حضور نزدیکان و اقوام محمد در ماجرای مباهله، از ادامه این روند سرباز زدند و به پرداخت جزیه رضایت دادند.[۵۶] زمخشری در تفسیر کشاف و مکارم شیرازی در تفسیر نمونه، علّت خودداری از مباهله توسط نجرانیان را جلوگیری از شکست مسیحیت در مقابل اسلام دانسته‌اند.[۵۷][۵۸] به گزارش منابع شیعه و سنی، پس از این واقعه، علی بن ابی‌طالب از جانب مسلمانان با نجرانیان پیمان‌نامه‌ای را منعقد کرد که در دو نسخه و با مفاد ذیل تدوین شد:[۵۹][۶۰][۶۱][۶۲]

  • تمامی اموال نجرانیان در اختیار خودشان باقی خواهد ماند و آنان تنها موظف به پرداخت قسمتی از درآمد خود شامل «دو هزار عبای دوخته شده» در دو نوبت از سال – هزار عبا در محرم و هزار عبا در رجب – شدند.
  • تمامی سرزمین نجران و جان، مال و دارایی‌های اهالی آن در امان محمد است.
  • کلیساهای نجران همچنان باقی می‌ماند، هیچ صلیبی شکسته نمی شود و هیچ اُسقُفی از مقام خویش عزل نمی‌گردد.
  • مسیحیان در انجام مراسم‌ها و مناسک دینی خود آزادند و مسلمانان متعهد هستند تا ایشان را به اجبار از دینشان بازنگردانند.
  • نجرانیان موظفند تا در صورت وقوع جنگ بین مسلمانان با اهالی یمن، سی زره، سی شتر، سی اسب و سی نیزه را به مسلمانان قرض دهند.

تفسیرویرایش

بنابر گزارش ماسینیون، الهی‌دان فرانسوی، مباهله کردن در میان انسان‌ها از دیرباز مرسوم بوده‌است و معمولا برای اثبات حقیقت و تأکید بر آن صورت می‌گرفت. قوم سام که از تمدن بابل ریشه می‌گیرد، از سوگند پاکدامنی برای آشکار کردن حق بودن یا نبودن استفاده می‌کردند. سوگند پاکدامنی بدین گونه است که فرد متهم، کلماتی را بر علیه خود بر زبان می‌آورد و آنها را شرط می‌کند تا اگر خلاف واقع و حقیقت سخنی را بگوید، خدا او را به آن‌ها دچار نماید. این نوع سوگند را مباهله گویند. در جوامع یهودی، مباهله به شکل فنی و اصطلاح خاص آن انجام نمی‌شد، بر این اساس، صِرف اینکه افراد از احکام و دستورات خدا بترسند و به عدم قدرت انسان‌ها برای گریختن از عدالت الهی باور داشته‌باشند، مباهله گفته می‌شود. اما در جامعه اسلامی اصطلاح مباهله به نفرینی گفته می‌شود که بین دو نفر یا گروه اتفاق می‌افتد و همراه با عبارات خاصی انجام می‌پذیرد.[۶۳] مباهله اصطلاحی در فرهنگ اسلامی در جامعه عرب پیش از اسلام و حتی نزول آیه مباهله، مرسوم نبوده‌است و به همین جهت منابع اسلامی این واقعه تاریخی را یکی از دلایل بر صدق گفتار پیامبر اسلام می‌دانند.[۶۴]

 
نام پنج تن آل عبا، حکاکی شده بر روی کتیبه‌ای از جنس طلا، کربلا، حرم حضرت عباس

علامه طباطبایی مفسر شیعه در تفسیر المیزان در مورد آیه مباهله آورده‌است که «نبتهل»، فعل مضارع از ماده مباهله است که به معنای ملاعنه است.[۶۵] مباهله بر وزن «مفاعَله» به معنای انجام دادن کاری به صورت دو طرفه است. حروف اصلی آن از ریشه «بهل» است و به معنای «رها کردن و ترک گفتن» می‌باشد؛ این لغت به معنای «لعنت و نفرین» نیز به کار می‌رود چرا که لعنت همچون مباهله، سبب جدا شدن انسان از رحمت الهی است.[۶۶][۶۷] به گزارش لسان العرب و الفروق، یکی از تفاوت‌های بین واژه «مباهله» و «لعن»، تاکید بیشتری است که در واژه مباهله وجود دارد.[۶۸][۶۹] طباطبایی معنای دیگر مباهله را محاجه گزارش می‌کند.[۷۰]

طباطبایی در تشریح رفتار محمد در خصوص آوردن فرزندان خود برای رویداد مباهله با مسیحیان معتقد است که این اقدام برای اطمینان آورتر شدن احتجاج صورت گرفته‌است. او توضیح می‌دهد؛ هنگامی که شخصی زن و بچه خود را با وجود علاقه‌ای که به آنها دارد، در معرض نفرین طرف مقابل قرار می‌دهد، نشانه‌ای بر صدق ادعا و اطمینان و باور به حقانیت خویش است.[۷۱] بر اساس گزارشی که طبری، ثعلبی و بیضاوی – از مفسران سنی – آن را نقل کرده‌اند، محمد به فاطمه، علی و حسنین می‌گوید که من هر چه دعا کردم شما آمین بگویید. در روایتی که در این تفاسیر آمده‌است، اسقف نجران پس از مشاهده خاندان محمد، به سایر نجرانیان گفت: «من صورت‌هایی را می‌بینم که اگر خداوند را برای کندن کوه از جای خود بخواهند، کوه‌ها از جای خود کنده می‌شوند. با آنها مباهله نکنید؛ زیرا هلاک می‌شوید و در روی زمین تا روز قیامت هیچ نصرانی باقی نمی‌ماند»[۷۲][۷۳][۷۴]

طباطبایی در پاسخ به سؤالی که گفته شده‌است، «أبناءَنا و نساءَنا» موجود در آیه به صیغه جمع به‌کار رفته‌اند و نمی‌تواند بر یک تن و دو تن تعلق گیرند؛ معتقد است که مقصود نهایی از این نفرین، هلاکت و از بین رفتن یکی از دو طرف با همه نفراتش اعم از بزرگ و کوچک، زن یا مرد و برای همیشه است. طباطبایی همچنین به کاربرد واژه جمع در قرآن برای نفرات واحد اشاره می‌کند و به عنوان مثال از آیه دوم سوره مجادله، آیه ۱۸۱ و ۱۷۳ سوره آل‌عمران و همینطور آیه ۲۱۹ سوره بقره یاد می‌کند.[۷۵] فخر رازی، دیگر مفسر سنی مذهب، گزارش می‌کند که پیامبر اسلام با یک عبای پشمی سیاه رنگ از منزل خارج شد، حسن آمد و آن را داخل عبای خود نمود و سپس حسین آمد او را نیز در زیر عبای خود قرار داد، سپس علی و فاطمه آمدند و در این لحظه محمد دست به دعا برداشت و از خدا پاکی اهل‌بیت خویش را طلب کرد.[۷۶] سید علی میلانی، مجتهد شیعی، روایتی را از علی بن موسی الرضا گزارش می‌کند که بر اساس آن، یکی از بزرگترین فضائل علی بن ابی‌طالب، مخاطب واقع شدن با عبارت «انفسنا» در آیه مباهله است. بر اساس این استدلال، چون محمد برترین مخلوق خدا محسوب می‌شود، پس علی که نفس او محسوب شده‌است، در فضیلت و مرتبه با محمد برابری دارد.[۷۷][۷۸]

طباطبایی در خصوص تفسیر بخش انتهایی آیه می‌آورد: دروغگویان با «الف و لام» ذکر شده‌است که این الف و لام عهد است. بر این اساس، منظور از دروغگویان در این آیه، کسانی هستند که در رویداد مباهله دخالت داشته‌اند و شامل تمام دورغگویان نمی‌باشد.[۷۹]

همچنین در کتب شیعی آمده‌است:

هارون از موسی کاظم سؤال کرد، چرا خود را فرزندان پیامبر می‌خوانید در حالیکه فرزندان علی هستید؟ موسی کاظم فرمود:قرآن عیسی بن مریم را از ذرّیه ابراهیم خلیل می‌شمارد در حالیکه وی از طرف مادر (مریم) به ابراهیم می‌پیوندد. قرآن دربارهٔ نسل ابراهیم می‌فرماید: «وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَیَعْقُوبَ ۚ کُلًّا هَدَیْنَا ۚ وَنُوحًا هَدَیْنَا مِنْ قَبْلُ ۖ وَمِنْ ذُرِّیَّتِهِ دَاوُودَ وَسُلَیْمَانَ وَأَیُّوبَ وَیُوسُفَ وَمُوسَیٰ وَهَارُونَ ۚ وَکَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ؛ وَزَکَرِیَّا وَیَحْیَیٰ وَعِیسَیٰ وَإِلْیَاسَ ۖ کُلٌّ مِنَ الصَّالِحِینَ» و ما به ابراهیم، اسحاق و یعقوب را عطا کردیم و همه را به راه راست بداشتیم و نوح را پیش از ابراهیم و فرزندانش داود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسی و هارون را هدایت نمودیم و این چنین نیکوکاران را پاداش می‌دهیم؛ و زکریا و یحیی و عیسی و الیاس را [نیز که از نسل اویند، هدایت نمودیم] همه از شایستگان بودند. آنگاه موسی کاظم فرمود:پیامبر در روز مباهله مأمور شدکه به مسیحیان نجران بگوید: «تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ …» و از دو طرف خواست تا با فرزندان خود به مباهله بپردازند و در آنروز جز «حسنین» کسی را به صحنه مباهله نیاورد آیا این گواه بر ذرّیه بودن آنان برای رسول خدا نیست؟[۸۰][۸۱][۸۲]

در بعضی روایات اهل سنت نام علی بن ابیطالب در ماجرای مباهله ذکر نشده که این روایات به دو دلیل رد میشوند:اول اینکه سند معتبر ندارند در حالیکه نام علی در روایات صحیحه ای که خود علمای اهل سنت در صحاح سته آورده اند ذکر شده؛دوم اینکه بر فرض صحت سند هرگاه در یکی از دو روایت هم مضمون کلمه ای باشد که در دیگری نباشد سیره عقلا احتمال از قلم افتادن آن را میدهد زیرا در کتابت یا نقل روایت حذف کلمه معمولا اتفاق میفتد ولی زیاد شدن کلمه به ندرت پیش میاید (این قانون به این صورت گفته میشود:در دَوَران امر بین زیاده و نقیصه سیره عقلا این است که اصل را بر عدم زیاده میگذارند)با توجه به زیادی روایاتی که نام علی را ذکر کرده اند معلوم میشود که عدم ذکر نام ایشان در برخی روایات به دلیل از قلم افتادن واژه است.

شیخ صدوق در روایتی در خصال آورده است که علی بن ابیطالب با ابوبکر در امر خلافت به آیه مباهله احتجاج کرده است و با سوگند از او پرسیده:پیامبر در مباهله با مشرکان از نصارا با من و خوانواده و فرزندان من حضور یافتند یا با تو و خوانواده و فرزندان تو ؟ابوبکر گفت با شما؛شیخ طوسی نیز روایتی آورده که علی از حاضران شورا پرسید:آیا در میان شما کسی جز من هست که خدا درباره او و همسر و فرزندانش آیه مباهله را نازل کرده و او را نفس رسول خدا قرار داده باشد ؟همه گفتند نه.

دیدگاه‌های کلامیویرایش

 
پوستری طراحی شده برای بزرگداشت روز مباهله

شیعهویرایش

متکلمان شیعه، رجوع به آیه مباهله را یکی از مستندات روشن برای اعتقادات بنیادین خود یافته‌اند؛ آنان بر این باورند که عبارت «انفسنا» به معنای جان پیامبر اسلام، بر علی بن ابی‌طالب اطلاق می‌شود و بر همین اساس نتایجی قابل استنباط می‌باشد:[نیازمند منبع]

  • برتری علی بر سایر یاران محمد و فرشتگان؛ چرا که محمد بر فرشتگان و یارانش فضیلت دارد و با وجود همانندی علی و محمد، این امتیاز برای علی نیز صادق است.
  • برتری علی بر سایر پیامبران؛ بر اساس آیه مباهله، میان متکلمین شیعه در خصوص برتری دادن علی بر پیامبران اولوالعزم یا استثناء شدن آنان اختلافاتی وجود دارد که منجر به سکوت جمعی از متلکمین شیعه در این‌باره شده‌است.
  • امامت علی؛ که در منابع شیعه، آیه مباهله از جمله دلایل مهم در خصوص این موضوع، به‌شمار رفته‌است.
  • عصمت؛ و بر اساس آیه، علی در امتیاز عصمت با محمد برابرند.

متکلمان شیعه در برابر مناقشات کلامی عامه کوشیده اند تا از دستاوردهای معنایی امامیّه از آیه مباهله با شیوه‌های منطقی دفاع نمایند.[۸۳]

اهل سنتویرایش

منابع سنی بر این باورند که حضور محمّد در این رخداد، در درجه اول نشانگر اعتماد او به پروردگارش می‌باشد؛ چرا که دو طرف در مباهله، فراتر از برد و باخت، اعتبار و شخصیت خود را در معرض کرامت و فضاحت می‌گذارند. در خصوص ردّ ادله شیعه، منابع سنی استدلال‌هایی را مطرح کرده‌اند که برخی از آنها عبارتند از:[نیازمند منبع]

  • نفی افضلیت علی؛ تعدادی از اندیشمندان سنی بر این باورند که دلیل حضور خویشاوندان محمد در این رویداد، غرابت نسبی با محمد است و این موضوع دلیلی بر افضلیت نمی‌باشد.
  • عدم حضور علی در رویداد مباهله؛ با وجود گزارش اجماع قابل قبولی درباره حضور اهل‌بیت پیامبر اعم از علی در رخداد مباهله وجود دارد، اما عبدالجبار معتزلی مدعی است که در میان اساتیدش، برخی حضور علی را در رویداد مباهله، گزارش نکرده‌اند.
  • مراد از انفسنا،‌ محمد است؛ در منابع سنی مذهب، این احتمال مطرح شده‌است که منظور از انفسنا در آیه،‌ شخص محمد بوده‌است.

کتاب شناسیویرایش

با توجه به اهمیّت آیه مباهله ازنظر فریقین کتاب‌های زیادی در مورد این آیه نگاشته شده و فصول مختلفی از کتاب‌های کلامی، اعتقادی و مذهبی را به خود اختصاص داده‌است؛ از جمله این کتاب‌ها در این زمین عبارتند از: آینه خورشید شد اثر عباس علی مردی؛ ثم نبتهل اثر غلامرضا صادقی فر؛ و سرانجام صلیب می‌شکند اثر نادر فضلی؛ آن‌روز روز مباهله اثر میرابوالفتح دعوتی؛ امامت و عصمت امامان در قرآن و همینطور اثر دیگری با نام امامت در آیه مباهله اثر رضا کاردان؛ کتاب المباهله اثر شهاب‌الدین مرعشی نجفی؛ المباهله اثر محمد خالصی؛ برهان مجادله فی تفسیر آیه مباهله اثر محمداعجاز حسین‌محمدی بدایونی؛ اهل بیت و آیه مباهله اثر قوام الدین وشنوی؛ گزارش لحظه به لحظه از ماجرای مباهله اثر محمدرضا انصاری؛ کتاب المباهله اثر محمد بن علی شلمغانی؛ المباهله اثر عبدالله حسینی؛ حل الاعضا اثر علی بن علیرضا خویی؛ مباهله اثر نادر فضلی؛ بررسی تطبیقی مباهله پیامبر با مسیحیان نجران اثر کمال‌الدین غراب؛ مباهله در مدینه اثر لویی ماسینیون؛ از مباهله تا عاشورا و کتاب دیگری با نام مباهله رسول خدا با نصارای نجران، اثر محمد امینی گلستانی؛ نصاری نجدان بین المجادله و المباهله اثر احمد علی عجیبة؛ آیة المباهله اثر رافد تمیمی؛ دعوت مردی که راست می‌گفت اثر ابراهیم حسن بیگی؛ اگر دست‌ها به آسمان بلند می‌شد اثر مهدی آیت اللهی؛ از نجران تا مدینه اثر محمدرضا انصاری؛ آیه مباهله اثر علی حسینی میلانی؛ اسرار مباهله اثر محمد رضا انصاری؛ فضایل و اعمال مباهله اثر امین اوحدی؛ آیه مباهله اثر محمدتقی شریعتمداری، الاقبال لصالح الاعمال اثر سید ابن‌طاووس، دو چشم آسمانی اثر مجید صیاحی؛ راهی که می‌ماند اثر مهدی شجاعی؛ روی دست آسمان اثری از مجموعه دارالصادق اصفهان؛ شخصیات قلفة فی الاسلام اثر عبدالرحمن بدوی؛ المباهله اثر عبدالله سبیتی؛ مباهله صادقین اثر محمد علوی؛ کدام سرنوشت خار جهنم یا گل بهشت اثر محمد ضیاآبادی؛ تاریخ نجران یا آفتاب درخشان در مباهله نصارای نجران اثر محمد احمد آبادی اصفهانی[۸۴][منبع بهتری نیاز است]

تجزیه و ترکیبویرایش

تجزیه و ترکیب آیه مباهله
شماره آیه متن آیه تجزیه و ترکیب[۸۵]
۶۱ فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ فَ عطف، مَن اسم شرط، مبتدا؛ حَاجَّ مفرد مذکر غایب، ماضی باب مفاعله، هُ فاعل، کَ مفعول؛

فیهِ جارو مجرور؛ حاجَکَ فیه فعل شرط؛ مِن بَعدِ جارومجرور؛ ما مای موصول مشترک، مضاف علیه؛ جاءَکَ فعل ماضی، مفرد مذکر غایب، فاعل، ضمیر مستتر، کَ مفعول؛ مِنَ العِلم جارو مجرور؛ قُل فعل امر، مفرد مذکر مخاطب؛ تَعالَوا جمع مذکر مخاطب، امر باب تفاعل از عَلَوَ؛ نَدعُ متکلم مع الغیر از دَعَوَ؛ اَبناء جمع مکسر ابن، معطوف؛ نا ضمیر متصل متکلم مع الغیر؛ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا جواب طلب؛ وَ واو عطف؛ کُم ضمیر متصل، جمع مذکر مخاطب؛ نساء جمع مرأة، معطوف؛ أَنْفُسَ جمع نَفس؛ ثُمَّ عطف با تراخی؛ نَبْتَهِلْ متکلم مع الغیر، مضارع، باب افتعال ازبَهَلَ، عطف بر ندعُ مجزوم به ساکن؛ نَجْعَلْ متکلم مع الغیر، مضارع ازجعل، عطف بر نَبتَهِل، فاعل، نَحنُ مستتر؛ لَعْنَت مفعولُ به؛ الله لفظ جلاله، مضاف الیه؛ عَلَی الْکَاذِبِینَ، جارو مجرور

پانویسویرایش

  1. حسینی میلانی، سید علی؛ (۱۳۹۰)، جواهر الکلام؛ قم: الحقائق؛ ج ۳، ص ۲۵۰.
  2. طباطبایی، محمدحسین؛ (۱۳۷۴)، تفسیر المیزان؛ ترجمه محمدباقر موسوی همدانی؛ قم: دفترانتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم؛ ج ۳، ص ۳۵۰.
  3. اوحدی، امین؛ (۱۳۹۴)، فضایل و اعمال روز مباهله؛ تهران: مرکز فرهنگی انتشاراتی منیر؛ ص ۱۱.
  4. طباطبایی؛ تفسیر المیزان؛ ج ۳، ص ۴۲۲.
  5. انصاری، محمدرضا؛ (۱۳۸۲)، اسرار مباهله؛ قم: دلیل ما؛ ص ۱۴۶.
  6. مکارم شیرازی، ناصر؛ (۱۳۷۴)، برگزیده تفسیر نمونه؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه؛ ج ۱، ص ۲۹۰.
  7. قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج؛ ([مبهم]صحیح مسلم؛ بیروت: دارالفکر؛ ج ۱۵، ص ۱۸۵.
  8. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر؛ (۱۴۱۲)، تفسیر القرآن العظیم؛ بیروت: دارالمعرفة؛ ج ۱، ص ۳۷۹.
  9. ترمذی، محمد بن عیسی؛ (۱۴۰۳)، سنن ترمذی؛ بیروت: دارالفکر؛ ج ۵، ص ۴۰۷.
  10. حاکم نیشابوری، محمد بن عبدلله؛ ([مبهم]المستدرک علی الصحیحین؛ بیروت: دارالمعرفة؛ ج ۳، ص ۱۵۰.
  11. ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم؛ ([مبهم]منهاج السنة النبویة؛ ریاض: داراحد؛ ج ۴، ص ۳۵.
  12. زمخشری، محمود بن عمود؛ (۱۳۸۵)، الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل، قاهره: مکتبة مصطفی البانی الحلبی وأولاده؛ ج ۱، ص ۱۹۳.
  13. رازی، محمد بن عمر؛ ([مبهم]تفسیر کبیر؛ [مبهم]: [مبهم]؛ ج ۸، ص ۸۹.
  14. زمخشری، الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل؛ ج ۱، ص ۱۹۳ و ۳۶۹.
  15. قشیری نیشابوری؛ صحیح مسلم؛ ج ۱۵، ص ۱۸۵.
  16. ترمذی؛ سنن ترمذی؛ ج ۵، ص ۴۰۷.
  17. ابن کثیر؛ تفسیر القرآن العظیم؛ ج ۱، ص ۳۷۹.
  18. بیضاوی، عبدالله بن عمر؛ أنوارالتنزیل وأسرارالتأویل؛ بیروت: دارالفکر؛ ج ۱، ص ۱۶۳.
  19. طبرسی، احمد؛ (۱۳۸۶)، احتجاج؛ [مبهم]:[مبهم] ج ۱، ص ۳۰۴.
  20. مرعشی نجفی، شهاب الدین؛ ([مبهم]احقاق الحق؛ قم: انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی؛ ج ۹، ص ۸۱.
  21. هیتمی، احمد بن حجر؛ (۱۴۱۷)، الصواعق المحرقة؛ بیروت: موسسةالرسالة؛ ص ۱۵۷.
  22. قاضی نعمان مغربی؛ ([مبهم]شرح الاخبار فی فضایل الائمه الاطهار، قم: جامعه مدرسین؛ ج ۲، ص ۱۹۰.
  23. ابن منظور، محمد بن مکرم؛ مختصر تاریخ دمشق لابن عساکر؛ دمشق: دارالفکر؛ ج ۷، ص ۱۲۳.
  24. میلانی؛ جواهر الکلام؛ ج ۳، ص ۳۱۵.
  25. انصاری؛ اسرار مباهله؛ ص ۲۰۲-۲۲۴
  26. قندوزی حنفی؛ ینابیع المودة لذوی القربی؛ ج ۳، ص ۳۶۴.
  27. ماسینیون؛ مباهله در مدینه؛ ص ۱۸.
  28. طباطبایی، تفسیر المیزان؛ ج ۳، ص ۳۶۰.
  29. ابن تیمیه؛ منهاج السنة النبویة؛ ج ۷، ص ۸۷.
  30. رشید رضا، محمد، تفسیر المنار،1426، دارالکتب علمیه، بیروت، جلد۳، صفحه۲۶۵.
  31. حسینی میلانی؛ جواهرالکلام؛ ج ۳، ص ۳۸۶.
  32. شیبانی، احمد بن حنبل؛ ([مبهم]المسند احمد بن حنبل؛ بیروت: دارصادر؛ ج ۱، ص ۱۸۵.
  33. قشیری نیشابوری؛ صحیح مسلم؛ ج ۱۵، ص ۱۸۵.
  34. رازی؛ تفسیر الکبیر؛ ج ۸، ص ۸۸.
  35. آلوسی، محمود؛ (۱۴۰۵)، روح المعانی فی تفسیرالقرآن العظیم؛ بیروت: [مبهم] ؛ ج ۳، ص ۱۸۷.
  36. طنطاوی، جوهری؛ الجواهر فی تفسیر القرآن الکریم؛ بیروت: دارالکتب العلمیه؛ ج ۱، ص ۱۲۷.
  37. رشیدالدین میبدی، احمد بن ابی سعد؛ (۱۳۷۱)، کشف الاسرار و عدة الابرار؛ تهران: امیرکبیر؛ ج ۲، ص ۱۴۷.
  38. شوکانی یمنی، محمد بن علی؛ عالم الکتب؛ [کجا؟]: فتح القدیر؛ ج ۱، ص ۴۴۹.
  39. هیتمی، احمد بن حجر؛ (۱۴۱۷)، الصواعق المحرقة؛ بیروت: موسسةالرسالة؛ ص ۲۱۲.
  40. سیوطی، جلال‌الدین؛ الدرالمنثور؛ بیروت: دارالمعرفة؛ ج ۲، ص ۲۳۲.
  41. ذهبی، شمس‌الدین؛ (۱۴۱۳)، سیر اعلام النبلاء؛ بیروت: مؤسسه الرسالة؛ ص ۲۳۰.
  42. ابن کثیر؛ تفسیر القرآن العظیم؛ ج ۱، ص ۳۷۹.
  43. عسقلانی، ابن حجر؛ ([مبهم]الاصابة فی تمیز الصحابة؛ بیروت: دارالکتب العلمیة؛ ج ۴، ص ۴۶۸.
  44. قندوزی، سلیمان بن ابراهیم؛ (۱۴۱۶)، ینابیع المودة، بیروت: دارالاسوة؛ ص ۳۳۰.
  45. المنصوری، مصطفی الحسن؛ المقتطف من عیون التفاسیر؛ بیروت: دارالسلام للطباعة والنشر والتوزیع والترجمة؛ ج ۱، ص ۳۳۲.
  46. انصاری؛ اسرار مباهله؛ ص ۴۸.
  47. طباطبایی؛ تفسیر المیزان؛ ج ۳، ص ۴۲۲.
  48. «تفصیل واقعه تاریخی مباهله». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ نوامبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۳ دی ۱۳۸۶.
  49. انصاری؛ اسرار مباهله؛ ص ۵۲.
  50. مکارم شیرازی؛ تفسیر نمونه؛ ج ۲، ص ۵۷۸.
  51. سیوطی، جلال‌الدین؛ (۱۴۱۶)، تفسیر الجلالین؛ بیروت: موسسه النور للمطبوعات؛ ص ۶۱.
  52. طباطبایی، تفسیر المیزان؛ ج ۳، ص ۳۵۰.
  53. مکارم شیرازی؛ تفسیر نمونه؛ ج ۲، ص ۵۸۰.
  54. سیوطی؛ تفسیر الجلالین؛ ص ۶۰.
  55. زمخشری؛ کشاف؛ ج ۱، ص ۳۶۸.
  56. دفتر تبلیغات اسلامی؛ (۱۳۹۱)، فرهنگ‌نامه علوم قرآنی؛ قم: دفتر تبلیغات اسلامی؛ ص ۷۳۴.
  57. زمخشری؛ کشاف؛ ج ۱، ص ۳۶۸.
  58. مکارم شیرازی؛ تفسیر نمونه؛ ج ۲، ص ۵۸۰.
  59. علی بن طاووس، سید رضی‌الدین؛ (۱۳۹۰)، اقبال الاعمال؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه؛ تحقیق جواد قدومی؛ ص ۵۱۱.
  60. ابوالفتوح رازی، حسین بن علی؛ (۱۴۰۸)، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن؛ مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی؛ تحقیق محمد جعفر یاحقی و محمد مهدی ناصح؛ ج ۴، ص ۳۶۲.
  61. ابن خلدون، عبدالرحمن؛ ([مبهم]تاریخ ابن خلدون؛ بیروت: داراحیاء التراث العربی؛ ج ۲، ص ۴۷۷.
  62. بیهقی، ابوبکر؛ ([مبهم]دلایل النبوة، بیروت: دارالکتب علمیه؛ ج ۵، ص ۳۸۹.
  63. ماسینیون،لویی؛ ([مبهم]مباهله در مدینه؛ ترجمه: محمودرضا افتخارزاده؛ [مبهم]:[مبهم] ص ۱۸.
  64. دفتر تبلیغات اسلامی؛ فرهنگ‌نامه علوم قرآنی؛ ص ۷۳۴.
  65. طباطبایی؛ تفسیر المیزان؛ ج ۳، ص ۳۵۲.
  66. ابن‌منظور، محمدبن مکرم؛ (۱۴۰۵)، لسان العرب؛ بیروت: نشر أدب الحوزة؛ ج ۱، ص ۵۲۲.
  67. جر، خلیل؛ (۱۳۹۱)، فرهنگ لاروس؛ ترجمه سید حمید طبیبیان؛ تهران: امیرکبیر؛ ج ۱، ص ۴۹۳.
  68. ابن منظور؛ لسان العرب؛ ج ۱۱، ص ۷۱-۷۲.
  69. عسکری، حسن بن عبدلله؛ (۱۴۰۰)، الفروق فی اللغة؛ بیروت: دارالآفاق الجدیده؛ ص ۴۳.
  70. طباطبایی؛ تفسیر المیزان؛ ج ۳، ص ۳۵۲.
  71. طباطبایی؛ تفسیر المیزان؛ ج ۳، ص ۳۵۲.
  72. طبری؛ جامع البیان عن تأویل القرآن؛ ج ۳، ص ۳۰۰.
  73. ثعلبی نیشابوری، احمد؛ (۱۴۲۲)، الکشف و البیان؛ بیروت: [مبهم] ؛ ج ۳، ص ۸۵.
  74. بیضاوی، عبدالله بن عمر؛ أنوارالتنزیل وأسرارالتأویل؛ بیروت: دارالفکر؛ ج ۲، ص ۴۷.
  75. طباطبایی؛ تفسیر المیزان؛ ج ۳، ص ۳۵۷.
  76. فخر رازی؛ تفسیر کبیر؛ ج ۸، ص ۸۸-۸۹.
  77. میلانی؛ جواهر الکلام؛ ج ۳،‌ص ۳۱۵.
  78. انصاری؛ اسرار مباهله؛ ص ۲۱۰-۲۲۰
  79. طباطبایی؛ تفسیر المیزان، ج ۳، ص ۳۵۷.
  80. طبرسی،احمدبن علی،احتجاج،تحقیق سید محمد باقر خرسان،دارالنعمان،ج2،ص335تا340.
  81. بحرانی،علی ابن شعبه،تحف العقولعن آل الرسول،تحقیق علی اکبر غفاری موسسه نشر اسلامی 1404قمری،ص404.
  82. محمدبن علی بنحسین بن بابویه قمی(شیخ صدوق قمی)،توحید صدوق،قرن چهارم، ج1، باب7.
  83. موسوی کراماتی، محمد تقی؛ (۱۳۹۸)، «جایگاه آیه مباهله در مطالعات کلامی فریقین»؛ پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه.
  84. «تارنما (سایت) اختصاصی موضوع مباهله». www.mobahele.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۰۷.
  85. صادقی فرد، غلامرضا؛ (۱۳۹۷)، ثم نبتهل؛ تهران:[مبهم] ص ۷۲-۱۱۵

پیوند به بیرونویرایش