باز کردن منو اصلی

استان زنجان

استانی در منطقه آذربایجان ایران

مختصات: ۳۶°۳۰′ شمالی ۴۸°۲۰′ شرقی / ۳۶٫۵۰۰°شمالی ۴۸٫۳۳۳°شرقی / 36.500; 48.333

زنجان
IranZanjan-SVG.svg
مرکززنجان
مساحت۲۱٬۷۷۳ کیلومترمربع
جمعیت (۱۳۹۵)۱٫۰۵۷٫۴۶۱[۱]
پراکندگیبیشترین جمعیت با ۴۵٫۲۲ درصد در شهرستان زنجان
تعداد شهرستان‌ها۸
منطقه زمانیIRST (گرینویچ+۳:۳۰)
-تابستان (دی‌اس‌تی)IRDT (گرینویچ+۴:۳۰)
نماینده ولی فقیهعلی خاتمی
استاندارفتح‌الله حقیقی

استان زنجان یکی از استان‌های ایران است که در منطقه آذربایجان ایران قرار گرفته‌است. مرکز این استان شهر زنجان است. استان زنجان دارای ۸ شهرستان و ۱۲۱۰ آبادی است که از این تعداد، ۹۷۸ آبادی دارای سکنه و بقیه خالی از سکنه می‌باشند.[نیازمند منبع]

محتویات

تقسیمات کشوریویرایش

هم‌اکنون استان زنجان دارای ۸ شهرستان، ۱۶ بخش، ۴۶ دهستان و ۱۹ شهر است. شهرستان‌های آن شامل زنجان، طارم، ماهنشان، خدابنده، ایجرود، ابهر، خرمدره و سلطانیه می‌باشند.

قزوین در سال ۱۳۷۳ از استان زنجان جدا شد و به استان تهران پیوست، و در سال ۱۳۷۶ به استان قزوین مبدل شد.[۲]

بر پایهٔ دومین قانون تقسیمات کشوری و وظایف فرمانداران و بخشداران (مصوب ۳ بهمن ۱۳۱۶ خورشیدی)، اراک در کنار زنجان جزء استان یکم قرار گرفت. اراک در ۱۹۶۳ میلادی از استان یکم جدا شد.[۳][۴]

طبیعت و جغرافیای طبیعیویرایش

استان زنجان در شمال غرب فلات ایران قرار گرفته‌است. وسعت استان برابر ۲۲۱۶۴ کیلومتر مربع و۱/۴۳ درصد کل کشور را شامل می‌شود. جمعیّت استان بر اساس آخرین آمار ۱٫۰۱۵٫۷۳۴ نفر است[۵] .

داده‌های اقلیم Zanjan
ماه ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر سال
سابقهٔ بیش‌ترین °C (°F) ۱۷٫۰
(۶۳)
۲۲٫۰
(۷۲)
۲۵٫۰
(۷۷)
۲۷٫۰
(۸۱)
۳۲٫۰
(۹۰)
۳۸٫۰
(۱۰۰)
۴۰٫۰
(۱۰۴)
۳۹٫۴
(۱۰۳)
۳۵٫۰
(۹۵)
۳۰٫۰
(۸۶)
۲۳٫۰
(۷۳)
۱۸٫۰
(۶۴)
۴۰
(۱۰۴)
میانگین بیش‌ترین °C (°F) ۲٫۱
(۳۶)
۴٫۳
(۴۰)
۱۰٫۳
(۵۱)
۱۷٫۰
(۶۳)
۲۲٫۸
(۷۳)
۲۸٫۸
(۸۴)
۳۲٫۲
(۹۰)
۳۱٫۶
(۸۹)
۲۸٫۱
(۸۳)
۲۰٫۴
(۶۹)
۱۲٫۷
(۵۵)
۵٫۵
(۴۲)
۱۸٫۰
(۶۴٫۴)
میانگین روزانه °C (°F) −۳
(۲۷)
−۰٫۸
(۳۱)
۴٫۹
(۴۱)
۱۱٫۰
(۵۲)
۱۶٫۴
(۶۲)
۲۱٫۷
(۷۱)
۲۵٫۲
(۷۷)
۲۴٫۴
(۷۶)
۲۰٫۳
(۶۹)
۱۳٫۵
(۵۶)
۶٫۸
(۴۴)
۰٫۴
(۳۳)
۱۱٫۷۳
(۵۳٫۱۲)
میانگین کم‌ترین °C (°F) −۸٫۱
(۱۷)
−۶٫۴
(۲۰)
−۱٫۲
(۳۰)
۳٫۷
(۳۹)
۷٫۶
(۴۶)
۱۱٫۲
(۵۲)
۱۴٫۹
(۵۹)
۱۴٫۲
(۵۸)
۹٫۹
(۵۰)
۵٫۵
(۴۲)
۰٫۷
(۳۳)
−۴٫۴
(۲۴)
۴٫۰
(۳۹٫۱)
بارندگی میلی‌متر (اینچ) ۳۳٫۵
(۱٫۳۲)
۳۰٫۰
(۱٫۱۸)
۴۵٫۷
(۱٫۸)
۵۶٫۵
(۲٫۲۲)
۴۶٫۲
(۱٫۸۲)
۷٫۳
(۰٫۲۹)
۴٫۶
(۰٫۱۸)
۳٫۴
(۰٫۱۳)
۴٫۲
(۰٫۱۷)
۲۶٫۰
(۱٫۰۲)
۲۸٫۸
(۱٫۱۳)
۲۹٫۲
(۱٫۱۵)
۳۱۵٫۴
(۱۲٫۴۱)
میانگین روزهای بارندگی ۱۰٫۷ ۹٫۴ ۱۲٫۵ ۱۲٫۳ ۱۱٫۱ ۳٫۳ ۲٫۱ ۲٫۳ ۱٫۷ ۶٫۵ ۷٫۳ ۹٫۶ ۸۸٫۸
درصد رطوبت ۷۲ ۶۹ ۶۱ ۵۴ ۴۹ ۴۰ ۳۸ ۳۹ ۳۸ ۴۹ ۵۹ ۶۸ ۵۳
میانگین روزانه ساعت‌های تابش آفتاب ۱۵۰٫۱ ۱۳۹٫۳ ۱۷۲٫۵ ۲۱۳٫۳ ۲۶۷٫۲ ۳۲۸٫۹ ۳۳۴٫۵ ۳۱۷٫۳ ۲۹۵٫۸ ۲۲۹٫۳ ۱۶۴٫۷ ۱۳۷٫۰ ۲٬۷۴۹٫۹
منبع: NOAA (1961–1990)[۶]

رودهای مهم در این استان قزل‌اوزن، زنجان رود، شورکات (رود کبیر یا ابهر رود) است. بلندترین نقطه استان در ارتفاعات تخت سلیمان (بیش از ۳۰۰۰ متر) و کمترین در قزل‌اوزن در گیلوان (بیش از ۳۰۰ متر) می‌باشد. آثار تاریخی شامل سلطانیه، بازار زنجان، مجموعه رختشویخانه، موزه مردان نمکی، مسجد جامع زنجان، مقبره قیدار نبی در شهرستان خدابنده، حمام یان یان ،تپه خالصه درخرمدره ،آرامگاه پیر احمد زهرنوش، امامزاده زیدالکبیر در ابهر، عمارت ذوالفقاری و معبد داش‌کسن است.

تنوع آب وهوایی این منطقه موجب ایجاد گونه‌های متفاوتی از زندگی جانوری شده‌است. وجود گونه‌های متفاوتی از حیوانات وحشی و پرندگان مهاجر وجانوران آبزی گردشگران بسیاری را در مواقعی که شکار مجاز است به این منطقه جذب می‌کند. از ۲۵ سال پیش ناحیه بزرگی به نام انگوران از طرف سازمان محیط زیست، منطقه حفاظت شده اعلام گردیده‌است. به دلیل شرایط کوهستانی این ناحیه و تأثیرات جریانات جوی مرطوب شمال غربی و غربی آب و هوای استان را می‌توان تبیین نمود. آب وهوای کوهستانی با زمستانی بسیار سرد و برفی و تابستانی دلپذیر و فصول بهار و تابستان بهترین زمان برای گذراندن اوقات فراغت در این استان هستند. میزان بارندگی در بهار و زمستان نسبت به سایر فصول در این استان بیشتر است. پوشش گیاهی استان در مناطق مختلف متغیر بوده ولی در مجموع از جنگل‌ها و چراگاه‌هایی با چشم‌انداز زیبا تشکیل شده‌است.

غارهای استان عبارت‌اند از غار کتله خور و گلجیک و غار خرمنه سر. غار کتله خور که از همه این‌ها دیدنی تر و بزرگ‌تر است و یکی از پدیده‌های طبیعی بسیار زیبای ایران محسوب می‌شود در ۸۰ کیلومتری جنوب خدابنده قرار گرفته‌است. این غار از سه طبقه تشکیل شده و دارای تونل‌های فرعی و استالاکتیت و استالاگمیت‌ها و ستون‌های بسیار در گذرگاه‌های اصلی است و قندیل‌های مخروطی آویزان از سقف‌ها در اثر داشتن ناخالصی‌ها رنگ‌های متنوع به خود گرفته‌اند و آن‌ها که ترکیبات به همراه نداشته یا کمتر دارند به صورت بلورهای شیشه‌ای بسیار شفاف مشاهده می‌شوند.

از رودهای مهم استان قزل اوزن است که رودی جوشان و خروشان است و از کوه‌های کردستان سرچشمه گرفته و پس از توقفی در پشت سد منجیل نهایتاً وارد دریای خزر می‌گردد. از دیگر رودخانه‌ها زنجانرود، ابهررود، سجاس رود و خرا رود را می‌توان نام برد. همچنین چشمه‌های آب معدنی استان عبارت‌اند از چشمه آبگرم وننق، چشمه آبگرم ابدال، چشمه آبگرم گرماب و چشمه آبگرم حلب انگوران.

مردمویرایش

 
بنای رختشوی‌خانه زنجان

مردم استان زنجان به زبان ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند.[۷] زبان تاتی از بخشی از شمال طارم علیا دامنه کوه البرز بجا مانده‌است در حدود ۸ روستا (چرزه، باکلور، جمال آباد، قسمتی از آبادی هزارود، بندرگاه، سیاورود، نوکیان، قوهیجان) به زبان تاتی صحبت می‌کنند.[۸][۹]

حمدالله مستوفی در کتاب نزهة القلوب که در حدود سال ۷۴۰ق نوشته شده مردم زنجان را سنی مذهب معرفی می‌کند.[نیازمند منبع] اما در دوران صفویه با حمایت صفویان از مذهب شیعه به تدریج مذهب تشیع رواج یافته‌است.[نیازمند منبع] یکی از خصائص پسندیده مردم زنجان می‌توان به یالله گفتن قبل از ورود ب هرمکان نام برد.

پراکنشویرایش

طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبره پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۸۹ انجام داد و بر پایه یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونه‌گیری شد در استان زنجان به قرار زیر بود: ۱٫۱فارس (۷٪ مرد، ۱٫۳٪ زن)، ۹۸٫۴ ترک (۹۸٫۴٪ مرد، ۹۴٫۴٪ زن) و ۰٫۵ بدون جواب بودند.[۱۰]

تاریخچهویرایش

 
گنبد سلطانیه بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان

مرکز این ناحیه در پیش از اسلام «زنگان» یا «زندیگان»[نیازمند منبع] و به معنای منسوب به کتاب زند نام داشته‌است که پس از استیلای اعراب بنا به ضرورت تلفظ معرب به زنجان تغییر یافته‌است. این استان از قدیم به سبب قرار گرفتن در حاشیه جاده ابریشم و راه تجاری مسیر هند و چین به اروپا دارای اهمیت خاصی بوده‌است. استان بر اساس آخرین تقسیمات کشوری در سال ۱۳۷۶ دارای هشت شهرستان به نام‌های زنجان، سلطانیه، خرمدره، خدابنده، ایجرود، طارم و ماهنشان است و در مرداد سال ۱۳۹۲ شهرستان سلطانیه به آن اضافه شد و دارای هشت شهرستان شد.[نیازمند منبع]

همچنین معبد داش‌کسن باقی‌مانده از زمان سلسله ایلخانیان نیز از آثار تاریخی این استان است.

این استان در مقطعی در زمان قاجار با نام ایالت خمسه خوانده می‌شد.[نیازمند منبع]

غذای سنتی استانویرایش

از غذاهای سنّتیِ این استان می‌توان به جغور بغور و آش ترش وکله جوش (کاله جوش) اشاره کرد.

صنایع دستی استانویرایش

 
نمای داخلی گنبد سلطانیه
  • ملیله کاری

از کارهای دستی بومی زنجان ساخت وسایل نقره‌ای و به ندرت طلائی به صورت ملیله کاری است که در اوایل فقط در زنجان معمول بوده که در زمان رضاخان تعدادی از هنرمندان زنجانی به تهران و اصفهان کوچ کردند و این هنر ظریف را در آن شهرها رواج دادند.

  • چاروق دوزی

چاروق دوزی یکی دیگر از هنرهای دستی است که دست‌های ظریف هنرمندان زنجانی در تولیدات آن مهارت ویژه‌ای دارند. این چاروقها مشخصاً زنانه بوده و استفاده از آن جنبه تشریفاتی و تفننی دارد.

  • چاقوسازی

چاقوسازی در زنجان که با مهارت خاصی به دست استادان این صنعت ساخته می‌شود با ویژگی‌هایی همچون ظرافت، تناسب، تنوع، قدرت برش و آبکاری الکتریکی تیغه از شهرت فراوانی بر خوردار است.

  • مسگری

با ممنوعیت استفاده از طلا و نقره برای ساخت ظروف در دوره اسلامی، روند استفاده از فلزاتی چون مس به دلیل اینکه مس فلزی چکش خوار، شکل‌پذیر با قابلیت تورق و مفتول شدن و اجرای تزئینات مختلفی چون مشبک کاری، قلمزنی، حکاکی، فلزکوبی، ترصیع و کنده کاری است، رواج یافت.

با توجه به کشف کوره ذوب مس در «سگز آباد» قزوین واقع در «تپه قبرستان»، نزدیک بودن این منطقه از لحاظ جغرافیایی به زنجان و نیز وجود معادن بزرگ مس در منطقه می‌توان به قدمت استفاده از این فلز در زنجان پی برد.

ظروف تولید مسی در زنجان عبارتند از: آفتابه، تیان، طشت، تونگ، حناخور و روشل

  • فرش و گلیم

فرش و گلیم و جاجیم زنجان از معروفیت خاصی برخوردارند. فرش بافی در زنجان یکی از صنایع با قدمت زیاد است که نقش قابل توجهی در صادرات فرش ایران ایفا می‌کند. فرش‌های صادراتی زنجان از بهترین جلوه‌های فرهنگی این استان هستند. به‌طوری‌که فرش بافان این خطه هنر و مهارت خود را در راستای تکامل هنر سرزمینشان قرار داده‌اند و از آن به عنوان منبع درآمد نیز استفاده می‌کنند. در سال بیش از ۶۰۰۰۰ تخته فرش در سراسر استان بافته می‌شود که عمده آن‌ها مربوط به اتحادیه بافندگان فرش دستی و شرکت‌های مختلف است. طرحهایی که در فرش زنجان استفاده می‌شود عبارتند از: ریز ماهی و ماهی درهم و نقشه قلتوق و بیجار و افشار. فرش‌هایی که توسط فرش بافان زنجانی بافته می‌شود به دلیل نبودن سرمایه‌گذار بومی بانام شهرهای دیگر (قم) به بازارهای خارجی صادر می‌شود.

  • تذهیب
  • تراش سنگ‌های قیمتی
  • رنگرزی
  • سرمه دوزی
  • منبت کاری
  • نگارگری
  • مصنوعات چرمی
  • معرق چوب
  • قلم زنی

محصولات کشاورزی استانویرایش

محصولات عمده کشاورزی استان که اکثراً صادر هم می‌شوند[نیازمند منبع] عبارت‌اند از: انجیر، برنج، انگور، زردآلو، سیب، لوبیا (منطقه هیدجخیار، پیاز، گردو، فندق و بادام، زیتون، انار و سیر. ، کلم سفید (که طرفداران زیادی دارد) و زیتون و انار و برنج سیر و انجیر از محصولات عمده شهرستان طارم به‌شمار می‌رود.

زنجان در تولید محصول زیتون مقام اول کشوری، تولید انگور مقام هفتم، تولید سیب مقام هفتم و حبوبات مقام دهم را در اختیار دارد.[۱۱]

زراعتویرایش

استان زنجان با ۸۸۳۰۰۰ هکتار اراضی قابل کشاورزی ۴٫۷۷ درصد اراضی کشاورزی کل کشور را دارا بوده و مساحت اراضی آبی کشاورزی استان نیز ۱۶۸۳۹۵ هکتار (۲ درصد اراضی کشور) می‌باشد؛ بنابراین زنجان همواره به عنوان قطب کشاورزی در کشور مطرح است.[۱۱]

باغداریویرایش

شهرستان طارم به دلیل وود خاک حاصلخیز و جلگه ای، وجود رود قزل اوزن، نزدیکی به استان‌های گیلان و اردبیل و هوای نیمه گرم سیری از وجود بسیاری از باغات برخوردار است. زیتون و انار میوه‌های اصلی و انجیر، انگور، ازگیل، به، سیب، گلابی، زردآلو، آلو، گیلاس، آلبالو، هلو، شلیل، توت، تمشک و شاه توت از میوه‌های فرعی دیگر این شهرستان هستند که در درختان پربار و با کیفیت بالا دیده می‌شوند. هندوانه، خربزه، پیاز، گوجه فرنگی، خیار، کدو، کدوتنبل، لوبیای سبز، نخودفرنگی، هویچ و سیب زمینی صیفی جات این شهرستان هستند. برنج طارم هم که از کیفیت بالایی برخوردار است و در ایران از جمله برنج‌های مرغوب کشور به‌شمار می آید. طارم به دلیل وجود بیش از اندازه زیتون با کیفیت استان زنجان را به قطب تولید زیتون کشور تبدیل کرده‌است. بقیه شهرستان‌های استان زنجان هم محصولات شهرستان طارم را به اندازه تأمین استان خود دارند.

دامداریویرایش

مرغداریویرایش

این استان دارای ۸۳ واحد مرغداری گوشتی و ۴ واحد مرغ تخم‌گذار می‌باشد.[۱۲]

بر اساس آمارهای موجود در سال ۱۳۹۲ سالانه ۱۱ میلیون و ۸۹۵ هزار و ۴۱۶ قطعه جوجه گوشتی و ۲۴۴ هزار و ۵۰۰ قطعه جوجه تخم‌گذار و همچنین ۲۷۳ هزار و ۴۵ قطعه جوجه مادر در این استان جوجه ریزی شده‌است.[۱۳]

همچنین یک واحد مرغ مادر بومی به ظرفیت ۱۳هزارو ۱۰۰ قطعه در سال و ۴ واحد بوقلمون گوشتی با ظرفیت ۲۶هزارو ۶۰۰ قطعه در هر دوره پرورش داده می‌شود.[۱۲]

زنبورداریویرایش

بر اساس آمارهای سال ۱۳۹۰ تعداد ۲۵۷۹ کندو بومی ۷۸۰۱۰ کندو مدرن در این استان موجود می‌باشد؛ که سالانه پانصد و یازره کیلو عسل تولید می‌کنند.[۱۴]

پرورش ماهیویرایش

واحدهای پرورش ماهیان گرم آبی و ماهیان سردآبی صنعتی و نیمه صنعتی در این استان موجود می‌باشد.[۱۴]

صنایع تبدیلی کشاورزیویرایش

اقلیمویرایش

حوزه‌های آبخیزویرایش

حوزه‌های آبخیز استان شامل رودخانه قزل اوزن با سطح حوزه ۱۷۳۲۸ کیلومتر مربع و رودخانه شورکات و خرارود با وسعت ۴۸۳۶ کیلومتر مربع می‌باشد که متوسط خروجی آب سالانه استان در ایستگاه گیلوان رودخانه قزل اوزن ۳ میلیارد و ۸۴۰ میلیون متر مکعب و در رودخانه ابهر رود ۷۸ میلیون متر مکعب و خرارود ۵۰ میلیون متر مکعب می‌باشد.[۱۵]

رودخانه‌هاویرایش

رودخانه قزل اوزن

زنجان رود

سجاس رود

رود ایجرود

شورکات (ابهر رود)[۱۶]رود انگوران چای

دریاچه آبشار و تالاب‌هاویرایش

کاریزهاویرایش

چشمه‌های آب گرمویرایش

  • چشمه آب گرم آرکوین در حومه روستای آرکوین در بخش ایجرود جاده بیجار
  • چشمه آب گرم ابدال در ۳۰ کیلومتری جنوب غربی زنجان در نزدیکی روستای ابدال
  • چشمه آب گرم روستای سرگاب در جنوب شرقی قیدار
  • چشمه آب گرم روستای میانج و حلب در انگوران
  • چشمه آب گرم روستای الله بلاغی در نزدیکی روستای ماهان بخش طارم
  • چشمه آب گرم روستای ینگجه در بخش ماهنشان
  • چشمه آب گرم گرماب در ۶۰ کیلومتری خدابنده در حومه روستای گرماب
  • چشمه آب گرم قنیرجه در ۱۰ کیلومتری روستای علم کندی شهرستان ماه نشان
  • چشمه‌های آب سرد الله بلاغی واقع در ۵۰ کیلومتری شمال زنجان و حومه روستای ماهان در شهرستان طارم[۱۷]
  • چشمه آب گرم وننق[۱۸]

عوارض طبیعیویرایش

آبشار شارشار

تپه ماهورهای پاپایی

صخره قیرخ ایاق (به فارسی: هزار پا)

غارهاویرایش

تا کنون شش غار در استان زنجان کشف شده‌است.[۱۹]

ارتفاعاتویرایش

این استان به‌طور متوسط حدود ۱۵۰۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد. پست‌ترین نقطه داخل آن با ارتفاع ۳۰۰ متر در منطقه گیلوان ار توابع طارم بوده و بلندترین قله آن با ارتفاع بیش از ۳۰۰۰ متر در کوه‌های تخت سلیمان در ارتفاعات شهرستان ماه نشان واقع شده‌است.[۲۰]

قیز قالاسی با ارتفاع ۳۲۱۴ متر در بخش انگوران شهرستان ماه نشان واقع شده و از بلندترین قله‌های استان زنجان به‌شمار می‌آید.

کوه‌هاویرایش

بیش از ۲۷۴ کوه در استان زنجان شناسایی شده‌اند که قسمتی از این ارتفاعات به‌طور سلسله وار دامنه‌های حاصلخیزی دارند.[۲۱]

  • رشته کوه‌های شمالی:

مشتمل بر بخشی از البرز غربی و دامنه‌های جنوبی کوهستان تالش که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از: طالقان، تخت سلیمان، سیالان و الموت در البرز.

  • رشته کوه‌های غربی و جنوب غربی:

شامل کوه‌های دمیرلو، جهان‌داغ و قیدار.

  • رشته کوه‌های مرکزی:

که استان را از دشت قزوین جدا می‌کنند و عبارت‌اند از: چرگر، سندان داغی، ملاداغی و پوتالی.

مهم‌ترین کوه‌های استان عبارتند ازویرایش

ابدالویرایش

این کوه که از کوه‌های بلند استان به‌شمار می‌رود، در شمال روستای خورجهان، از توابع دهستان انگوران واقع شده‌است و ۳۰۹۹ متر ارتفاع دارد. رودخانه‌های انگور چای، تخته یورد و دربند از این کوه سرچشمه می‌گیرند. دامنه‌های جنوبی این کوه به دهستان انگوران، و دامنه‌های شمالی آن به دهستان اوریاد مشرف است.

بابا گیلدرویرایش

این کوه با ارتفاع ۲۸۵۰ متر، در ۹۵ کیلومتری جنوب غربی زنجان و در غرب روستای حلب از توابع دهستان انگوران واقع شده و سرچشمه اصلی رود حلب است. دامنه‌های شرقی آن به دهستان انگوران، و دامنه‌های غربی آن به دهستان احمدآباد سفلی (از توابع شهرستان میاندوآب) مشرف است و جزو کوهستان قرّداغ به‌شمار می‌آید.

بلقیسویرایش

این کوه در ۱۲ کیلومتری روستای یاستی قلعه، از توابع دهستان انگوران قرار گرفته‌است و ۳۳۳۲ متر ارتفاع دارد. این کوه سرچشمه رودخانه‌های بالاجوجه و انگوران چای، و بلندترین قله کوهستان قرخ بلاغ (چهل چشمه) است. چشمه‌های بسیاری از دامنه‌های این کوه می‌جوشند.

چالویرایش

این کوه در قسمت شمال غربی روستای خورجهان، از توابع دهستان انگوران واقع شده‌است و ۳۰۵۰ متر ارتفاع دارد. این کوه سرچشمه رودخانه‌های انگوران چای و تخته یورد است.

صندوق سندرانویرایش

این کوه با ارتفاع ۳۲۱۴ متر، در جنوب روستای علم کندی، از توابع دهستان اوریاد واقع شده‌است و سرچشمه رودخانه‌های انگوران چای، قلعه چای، تخته یورد و بالاجوجه است.

این کوه، از نظر ارتفاع، دومین قله مرتفع کوهستان قرخ بلاغ (چهل چشمه) محسوب می‌شود.

قبله داغویرایش

این کوه با ارتفاع ۳۲۰۵ متر، در غرب روستای زرین آباد از توابع دهستان اوریاد واقع شده‌است و سرچشمه رود قلعه چای است.

لعل کانویرایش

این کوه با ارتفاع ۳۰۵۰ متر، در جنوب غربی روستای یاستی قلعه، از توابع انگوران واقع شده‌است و سرچشمه رودخانه‌های کاکا، انگوران چای و قره‌قیه است.

این کوه، از شمال غربی به کوه بلقیس، و از شرق به کوه قزلر قلعه سی متصل است و از کوه‌های کوهستان قبرخ بلاغ (چهل چشمه) است.

علاوه بر این کوه‌ها، استان زنجان دارای قله‌ها و بلندی‌های مهم دیگری نیز هست که از آن جمله می‌توان به کوه‌های یان بلاغ (۲۹۷۲ متر)، داغی (۲۸۶۱ متر)، سندان داغ (۲۵۸۰ متر)، آرگون (۲۹۲۴ متر)، جانقورتاران (۲۵۸۰ متر)، چال خاتون (۲۹۹۳ متر)، چنوباشی (۲۹۵۰ متر)، سفید (۲۹۳۳ متر)، کوه سندان، کوه دوشاخ، دینگه (کوه)، کوه آق‌داغ، کوه تکه‌قیه‌سی اشاره نمود.[۲۲]

دشت‌هاویرایش

دشت‌های استان زنجان عبارتند از دشت زنجان، سلطانیه، ابهر، خرم دره، گرماب، زری آباد، گل تپه، سجاس، حلب، ماه نشان، انگوران، دندی، قیدار و طارم علیا.

جنگل‌هاویرایش

از مساحت ۲۲۱۶۴۰۰ هکتاری استان ،۱۲۳۴۶۱۳ هکتار یعنی حدود ۵۶٪ آن شامل اراضی منابع ملی است و از این اراضی ملی ۹۷۳۵۵ هکتار آن شامل جنگل‌های طبیعی استان می‌باشد. به عبارت دیگر ۹/۷٪ عرصه‌های ملی و ۴/۴٪ مساحت کل استان را مناطق جنگل طبیعی تشکیل می‌دهد و با احتساب مساحت حدود ۱۷۰۰۰ هکتاری جنگل‌های دست کاشت، سرانه جنگل در استان زنجان ۱۲/۰ هکتار برای هر نفر می‌باشد.

مناطق جنگلی استان زنجان با مساحت ۹۷۵۵۳ هکتار در ارتفاعات شمالی و جنوبی رودخانه قزل اوزن در شهرستان طارم، ارتفاعات شمال غربی شهرستان زنجان، ارتفاعات شمال شرقی شهرستان ماهنشان و ارتفاعات شمال شرقی شهرستان‌های ابهر و خرمدره واقعند. گونه‌های غالب این جنگلها، ارس، بنه، زالزالک، سیاه تلو، بادام کوهی، گیلاس وحشی و شیر خشت می‌باشد.

جنگلهای دست کاشتویرایش


استان زنجان با داشتن بیش از ۱۷۰۰۰هکتار جنگل دست کاشت یکی از قطب‌های تولید صنوبر به منظور تأمین نیاز سلولزی کشور به‌شمار می‌آید.[۱۵]

زنجان دومین استان کشور در توسعه زراعت چوب است.[۲۳]

مراتعویرایش

سطح کل مراتع استان در حدود ۲/۱ میلیون هکتار بوده که ۴۲۰ هزار هکتار آن جزء مراتع ییلاقی، ۳۰ هزار هکتار جزء مراتع قشلاقی و ۷۵۰هزار هکتار جزء مراتع میانبند می‌باشد. ۷٪ از مراتع استان جزء مراتع خوب، ۶۰٪ دارای وضعیت متوسط و ۳۳٪ جزو مراتع فقیر یا غیرقابل بهره‌برداری می‌باشد. سطح کل مراتع استان ۱۱۳۷۰۶۰هکتار برآورد شده‌است.[۱۵]

جغرافیای گیاهیویرایش

استان زنجان براساس تقسیم‌بندی‌های بزرگ جغرافیائی گیاهی، جزء مناطق نیمه استپی، کوه‌های مرتفع و جنگل‌های خشک بوده و به عنوان زیربخش‌هایی از ناحیه بزرگ ایران و تورانی محسوب می‌گردد. تأثیر عوامل اکولوژیکی، بخصوص میزان نزولات آسمانی و پراکنش آن پستی و بلندی و وضعیت خاک بر پوشش گیاهی کاملاً مشهود است.[۱۵]

از مهم‌ترین جوامع گیاهی موجود استان می‌توان به جوامع گیاهی ذیل اشاره نمود:

  • جامعه گیاهی درمنه (Artemisia)
  • جامعه گیاهی درمنه- گون- آویشن (Artemisia-Astragallus-Thymus)
  • جامعه گیاهی گندمیان – گون (Grasses-Astragallus)
  • جامعه گیاهی بالشتکی‌ها (بوته‌های تیغدار پهن)
  • جامعه گیاهی گندمیان (Grasses)

مناطق حفاظت شدهویرایش

آثار باستانیویرایش

مردان نمکی

بناهای تاریخیویرایش

گنبد سلطانیه

بازار زنجان

دژمنده (ایجرود)

معبد داش‌کسن

کارخانه کبریت‌سازی سه ستاره زنجان (کارخانه کبریت سازی)

عمارت دارائی

عمارت ذوالفقاری

گنبد خوئین (به ترکی آذربایجانی: کمبز)

بنای تاریخی چلبی اوغلی

آب انبارهاویرایش

کاروانسراهاویرایش

کاروانسراها به دو دسته کلی تقسیم می‌شدند: ۱- کاروانسراهای برون‌شهری ۲- کاروانسراهای درون‌شهری

و کاروانسزاهای درون‌شهری معمولاً یا داخل بازار بودند یا در خیابان‌های اطراف بازار

پل‌های تاریخیویرایش

خانه‌های تاریخیویرایش

عمارت ذوالفقاری

بنای توفیقی

خانه شیخ السلامی

خانه و باغ معین

خانه اسعدی

بنای خدیوی[۲۷]

تپه‌ها و آرامستان‌های تاریخیویرایش

تپه آرغاجی

تپه قوش خانه

تپه ده‌باشی

تپه کلک‌لی

تپه گوگجه قیا

تپه تورپاق قلعه ارمغانخانه

تپه گورستان ارمغانخانه

تپه گورستان پل آقاج

تپه گورستان ارقین

تپه گورستان اربابی

تپه قلعه چارخ‌آباد

تپه گورستان کهنه

تپه قلعه چارخ‌آباد

تپه باغلوجه آقا

تپه گنگک

تپه حاجی پیر

تپه داش گل تپه سی

تپه برج اوستی

تپه قدیمی ریحان

تپه قلعه باشیز

تپه چای قبری

تپه کاروانسرا گل تپه

گورستان ساری تپه

تپه گورستان شیخ حسن

آرامگاه سید ابوالقاسم مجتهد میرزایی

آرامگاه مجتهدی

تپه گورستان نوهل

تپه گلیک چای

حمام تپه کوچک

محوطه مراد دره سی

محوطه علی بلاغ

محوطه قوی بلاغی

محوطه درمان قاباغی

محوطه گلیک بوین

تپه حمام بزرگ

تپه آقلی داش

تپه قلعه آق کند

محوطه کمالی دوزوی

گرگان تپه آق کند

تپه چهل بلاغ کوچک

تپه سلطان بلاغی

تپه قوچی کندی

و…

گرمابه‌هاویرایش

-

حمام تاریخی زرین رود

قلعه‌هاویرایش

چهار طاقی‌ها (آتشکده)ویرایش

اماکن زیارتیویرایش

امامزاده‌هاویرایش

مساجد تاریخیویرایش

شهرستان زنجانویرایش

مسجد جامع زنجان

حسینیه اعظم زنجان

زینبیه اعظم زنجان

مسجد چهل ستون

مسجد خانم

مسجد آقا سید فتح‌الله

مسجد عباسقلی خان

مسجد آقا کاظم

مسجد یری بالا

مسجد ولیعصر (ملا)

مسجد میرزایی قائمی

مسجد میرزائی نجفی

مسجد شیخ علی

مسجد اسحق میرزا

مسجد شیخ فیاض

مسجد دمیریه

شهرستان ابهرویرایش

مسجد جامع ابهر

مسجد جامع قروه

مدرسه علمیه هیدج

شهرستان ایجرودویرایش

مسجد جامع گلابر

شهرستان خدابندهویرایش

مسجد جامع سجاس

مسجد جامع خدابنده

بقعه قیدار نبی

مسجد امام محمد باقر(ع)

صنایع استانویرایش

استان زنجان به دلیل محدودیت قانونی توسعه ظرفیت‌های تولیدی در تهران و مرکز کشور و برخورداری از شبکه‌های زیر بنایی قوی (زمین-منابع آب-خاک- شبکه‌های مواصلاتی- موقعیت راهبردی در منطقه شمالغرب - عبور خطوط انرژی - سرمایه‌گذاری کلان ملی و…) از پتانسیل قابل ملاحظه‌ای در جذب سرمایه‌گذاری بخش صنعت برخوردار است. از صنایع مهم استان به چند نمونه اشاره می‌گردد:

شهرستان ابهر که به عنوان یکی از شهرستان صنعتی استان شناخته می‌شود قطب کارخانه‌های بزرگ استان در تولیدات صنعتی به‌شمار می‌رود به‌طوری‌که بیش از ۳شهرک صنعتی فعال را در خود جای داده‌است. صنایع ریلی ایرکو-بهداشتی-صنایع نساجی -پلاستیک -فولاد و… از جمله تولیدات این شهرک‌ها می‌باشند.

همچنین شهرستان زنجان از لحاظ تنوع معادن بسیار غنی بوده به‌طوری‌که در حال حاضر بالغ بر ۱۷۰ اندیس و ذخایر معدنی قابل بهره‌برداری و در دست اکتشاف ویا شناسایی شده در استان وجود دارد که شامل: سرب و روی، براسیت، سیلیس، خاک‌های صنعتی آنتی موان، تالک، پرلیک، سولفات منیزیم، آلونیت، منگنز، مس، آهن و سنگ‌های تزیینی (گرانیت، مرمریت، تراورتن، چینی و مرمر) و سنگ‌های آهکی و گچ و سنگ لاشه‌است. هم اینک این استان بزرگ‌ترین معادن روی خاورمیانه را در خود جای داده‌است.

شهرک‌های صنعتی[۳۰]ویرایش

شهرکهای در حال واگذاری و فعالویرایش


  • شهرک صنعتی ابهر (نورین)
  • شهرک صنعتی ابهر (هیدج)
  • شهرک صنعتی ابهر۲(شریف)
  • شهرک صنعتی ابهر۳(افق)
  • شهرک صنعتی خرمدره
  • شهرک صنعتی خدابنده
  • شهرک صنعتی زنجان ۱(اشراق)
  • شهرک صنعتی زنجان۲(نوآوران)
  • شهرک صنعتی تخصصی روی
  • شهرک صنعتی طارم
  • شهرک صنعتی ناحیه صنعتی طارم
  • شهرک صنعتی ناحیه صنعتی ایجرود
  • شهرک صنعتی ماهنشان
  • شهرک صنعتی انگوران

شهرکهای در مرحله تملکویرایش


  • شهرک صنعتی صائین قلعه
  • شهرک صنعتی سلطانیه
  • شهرک صنعتی زنجان ۳
  • شهرک صنعتی ایجرود

شهرکهای مصوب و در حال احداثویرایش


  • شهرک صنعتی انگوران

معادن و منابع طبیعیویرایش

این استان داری ۳۲۸ حلقه معدن می‌باشد.[۳۱] که از این تعداد ۷۵ معدن در زمینه سنگ تزئینی و نما، ۲۴۶ معدن روباز، ۳ معدن زیر زمینی و یک معدن زیر زمینی زغال سنگ می‌باشد.[۳۲]

رخدادهای زمین‌شناسی باعث تشکیل کانسارهای متنوعی در استان شده به‌طوری‌که در حال حاضر بالغ بر ۵۰۰ میلیون تن دارای پروانه بهره‌برداری از سازمان صنعت، معدن و تجارت استان می‌باشد که عمدتاً شامل سرب و روی، براسیت، سیلیس، خاک‌های صنعتی، فلدسپات، گچ آهن و … می‌باشد.

از معادن فعال در استان می‌توان به سرب و روی انگوران، پتاسایلجاق (پیکرومریت)، آهن سرخه دیزج و مروارید، معادن ترآورتن منطقه دندی، معادن گرانیت خرمدره، معادن سیلیس (تاب کوارتزیت)، برآسیت وپرلیت، فلدسپات، خاک صنعتی و… اشاره کرد. وجود بزرگترین معدن سرب و روی خاورمیانه و معادن برآسیت قره گل و مشمپا، وجود گرانیت در کوه‌های طارم، عبور باند سیلیس از کوه‌های سلطانیه، و وجود ذخائر عظیمی از فلدسپات، سیلیس و ذخائر آهک و رس فراوان از ویژگی‌های منحصر به فرد این استان می‌باشد. وجود معدن سرب و روی انگوران موجب گشته که این استان در حال حاضر به عنوان قطب تولید روی کشور مطرح گردیده و زمینهٔ لازم برای ایجاد صنایع جنبی آن از قبیل صنایع گالوانیزاسیون، تولید اکسید روی، پودر روی و سولفات روی فراهم نماید. معدن «انگوران» از نظر عیار بالای فلزات موجود، از معادن نادر در جهان است.[۳۳]

گمرکاتویرایش

صادراتویرایش

وارداتویرایش

قاچاق کالاویرایش

آموزشویرایش

مراکز علمی و آموزشیویرایش

پارک‌های علم و فناوریویرایش

دانشگاه‌هاویرایش

سراسریویرایش

مرکز تحصیلات تکمیلی در علوم پایه زنجان

دانشگاه زنجان

دانشگاه علوم پزشکی زنجان

دانشکده ی فنی ابهر (وابسته به دانشگاه زنجان)

دانشکدهٔ پرستاری و مامایی ابهر

تربیت معلمویرایش

مرکز تربیت معلم شهید بهشتی زنجان

مرکز تربیت معلم الزهراء زنجان

دانشگاه فنی و حرفه‌ایویرایش

آموزشکده الغدیر زنجان

آموزشکده قائم زنجان

آموزشکده اشراق قیدار

آزادویرایش
پیام نورویرایش

دانشگاه پیام نور زنجان

دانشگاه پیام نور ابهر

دانشگاه پیام نور قیدار

دانشگاه پیام نور ماهنشان

ِّدانشگاه پیام نور سلطانیه

دانشگاه پیام نور آب بر (طارم)

دانشگاه پیام نور خرمدره

دانشگاه پیام نور ایجرود

دانشگاه پیام نور صائین قلعه

علمی کاربردیویرایش

زنجان دارای بیست مرکز آموزش عالی علمی و کاربردی است.[۳۴]

علمی کاربردی زنجان

علمی کاربردی ابهر

علمی کاربردی مینو واحد خرمدره

و…

غیرانتفاعیویرایش

مؤسسه آموزش عالی کار واحد خرمدره

مؤسسه آموزس عالی صوفی رازی زنجان

مؤسسه آموزس عالی روزبه زنجان

مؤسسه آموزش عالی غیرانتفاعی صائب ابهر

مؤسسه آموزش عالی غیرانتفاعی اثیرالدین ابهری ابهر

بهداشت و درمانویرایش

مراکز درمانیویرایش


این استان دارای ۱۴۰ واحدهای بیمارستانی و مراکز بهداشتی و درمانی می‌باشد.[۳۵]

راه‌ها و مسیرهای مواصلاتیویرایش

آزادراه ۲ (ایران)

جاده ۳۱ (ایران) (جاده اردبیل)

جاده ۳۲ (ایران) (جاده ترانزیت)

جاده ۳۵ (ایران) (جاده بیجار)

جاده ۴۷ (ایران) (جاده کبودر آهنگ)


فرودگاه زنجان

راه‌آهن شمالغرب

سدهاویرایش

بر مبنای آمارهای ارائه شده‌استان زنجان مجموعاً دارای ۵۱ سد می‌باشد که از این تعداد ۱۵ سد مورد بهره‌برداری قرار گرفته‌اند و ۷ سد در دست ساخت می‌باشند و همچنین ۲۹ سد در حال مطالعه هستند.[۳۶]

سدهای بهره‌برداری شدهویرایش


سدهای در دست ساختویرایش


سدهای در دست مطالعهویرایش


نیروگاه‌هاویرایش

خطوط انتقال و توزیع برق با طول ۱۶۱۷٫۲ کیلومتر مدار با تعداد ۲۸ پست و ظرفیت ۲۶۶۱٫۵ مگاآمپرولت.[۳۵]

نیروهای مسلحویرایش

تیپ ۲۱۶ مستقل زرهی (پادگان شهید سرلشکر غلامرضا مخبری)

سپاه انصار المهدی (عج)

آمادگاه زنجان (انبار تسلیحات شمال غرب کشور)

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  • تاریخ زنجان:دکتر هوشنگ ثبوتی. دانشگاه زنجان
  • اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران ۱۳۸۳، ص۱۲۳.

پانویسویرایش

  1. https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری
  2. «تاریخچهٔ استان» (پارسی). شبکهٔ اطلاع‌رسانی استان قزوین. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۶ مهٔ ۲۰۱۲.
  3. Bazin, Marcel. “GĪLĀN i. GEOGRAPHY AND ETHNOGRAPHY”. In Encyclopaedia Iranica. Archived from the original on 15 December 2012.
  4. امیراحمدیان، بهرام. دانشنامهٔ جهان اسلام. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ دسامبر ۲۰۱۲.
  5. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام autogenerated1 وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  6. "Zanjan Climate Normals 1961–1990". National Oceanic and Atmospheric Administration. Retrieved December 27, 2012.
  7. گویش‌ها و لهجه‌ها
  8. http://cgie.org.ir/fa/news/2510
  9. گویش‌های زبان تاتی در مقدمه کتاب «دستور زبان تاتی جنوبی»، پروفسور احسان یارشاطر، لاهه - پاریس ۱۹۶۹
  10. شماره کتابشناسی ملی:۲۸۷۹۴۱۴/طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان زنجان/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۶-۴۹-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۹۲ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۶ آوریل ۲۰۱۴.
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ http://www.infopoultry.net/vdcb.0bzurhbw9iupr.txt
  13. http://www.itpnews.com/dakhly/11-mylyvn-v-800-hzar-ghtah-jvjh-ryzy-dr-znjan-anjam-shd.aspx?Itemid=332
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۶ آوریل ۲۰۱۴.
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ ۱۵٫۳ http://zanjan.frw.org.ir
  16. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ مارس ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۱۴.
  17. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۲ اکتبر ۲۰۱۹.
  18. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۱۴.
  19. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ مارس ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۱۴.
  20. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲ آوریل ۲۰۱۴.
  21. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲ آوریل ۲۰۱۴.
  22. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۲ اکتبر ۲۰۱۹.
  23. http://www.irna.ir/fa/News/81082658/سایر/زنجان_دومین_استان_کشور_در_توسعه_زراعت_چوب_است
  24. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ مارس ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۱۴.
  25. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۱۴.
  26. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ مارس ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۱۴.
  27. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ مارس ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۱۴.
  28. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ مارس ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۱۴.
  29. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۱۴.
  30. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱ آوریل ۲۰۱۴.
  31. http://www.ime.org.ir/members.net/idminelist/?os=11
  32. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ اوت ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۱۴.
  33. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۶ آوریل ۲۰۱۴.
  34. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ مارس ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱ آوریل ۲۰۱۴.
  35. ۳۵٫۰ ۳۵٫۱ «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۶ آوریل ۲۰۱۴.
  36. http://daminfo.wrm.ir/fa/dam/stats
  37. http://daminfo.wrm.ir/fa/tabularview?rnd=45959
  38. http://daminfo.wrm.ir/fa/tabularview?rnd=19698
  39. http://daminfo.wrm.ir/fa/tabularview?rnd=31610
  40. http://www.zpgmc.ir/

پیوند به بیرونویرایش