فهرست اسکناس‌های ایران

(تغییرمسیر از اسکناس‌های ایران)

این نوشتار به توضیح و نمایش اسکناس‌های چاپ شده در بانک شاهنشاهی، بانک ملی و بانک مرکزی و رایج در سه دوره قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی می‌پردازد. همچنین برای اطلاعات بیشتر، نوشتارهای اسکناس و ریال ایران را می بینید.

اسکناس‌های قاجاری (۱۳۰۴–۱۲۲۹)ویرایش

اسکناس ۱ تومان وانویرایش

اسکناس ۱ تومان وان به عنوان اولین اسکناس ۱ تومانی ایران با نوشته ONE به جای شیر و خورشید در پشت اسکناس مدت محدودی حدود ۶ سال منتشر شد و پس از آن اسکناس ۱ تومانی با نشان شیر خورشید به جای نوشته ONE چاپ و منتشر شده است.

اسکناس‌های اولیه که تاریخ صدور آنها ۱۸۹۰ و ۱۸۹۱ است با امضای دستی و پس از آن با امضای چاپی و امضای ژوزف رابینو و آرتور گراندی است. مهر مخصوص اولیه مأمور دولتی در بانک شاهنشاهی به شکل دایره و با نوشته «ثبت و ملاحظه شد» در بالا و نوشته «مأمور محترم دولت علیه ایران» زیر آن بوده که بعد از مدت کوتاهی جای خود را به مهر مخصوص بیضی نگاتیو داد.

امضای اسکناس ۱ تومانی با امضای دستی: ژوزف رابینو به عنوان مدیر کل بانک شاهنشاهی و پیت به عنوان دفتردار کل یا خزانه دار است. البته ممکن است امضاء دفتردار بنا به تاریخ صدور اسکناس متفاوت باشد.

اسکناس ۱ تومان سری اول قاجار با دو نوع جنس کاغذ نازک و ضخیم منتشر شده بود که اسکناس‌های کاغذ نازک بیشتر با امضای ژوزف رابینو و آرتور گراندی دیده می‌شوند. اسکناس‌های کاغذ نازک کمیاب‌تر هستند. البته این مسئله فقط در مورد اسکناس‌های شسته نشده صدق می‌کند چون هر اسکناسی وقتی شسته می‌شود نازکتر می‌شود و کاغذ آن مقداری از چگالی خود را از دست می‌دهد. اسکناس ۱تومان سری اول با سه نمونه ستینگ شماره سریال و در دو رنگ قرمز و مشکی منتشر شده بود. اسکناس‌های یک تومانی نیز مانند دیگر اسکناس‌های سری اول تا قبل از سال ۱۹۱۳ با مهر مخصوص نگاتیو یا تو خالی و از ۱۹۱۳ به بعد با مهر توپر معمولی منتشر می‌شدند.

اسکناس ۵۰ تومان سری اول قاجار در دو نوع کاغذ نازک و ضخیم چاپ و منتشر شده بود. در مورد اسکناس‌های کاغذ نازک باید خیلی دقت کرد چون بسیار نایاب هستند و فقط این مسئله در مورد اسکناس‌های شسته نشده صادق است چون اسکناس‌های شسته شده در اثر شست‌وشو نازک می‌شوند.

شماره سریالویرایش

اسکناس ۵۰ تومان سری اول قاجار با دو نوع ستینگ شماره سریال و در رنگ مشکی و با شماره سریال ۵ رقمی چاپ و منتشر شده بود.

امضاویرایش

اسکناس ۵۰ تومانی سری اول قاجار فقط با امضای دستی منتشر شده بود که این امضاها بسته به تاریخ صدور و انتشار آن متفاوت بودند. اسکناس‌های ۵۰ تومانی نیز مانند دیگر اسکناس‌های سری اول تا قبل از سال ۱۹۱۳ با مهر مخصوص نگاتیو یا تو خالی و از ۱۹۱۳ به بعد با مُهر معمولی منتشر می‌شدند.

خط و زبان نوشتاریویرایش

تمامی اسکناس‌های رایج این دوره با دو زبان فارسی در رو و انگلیسی در پشت انتشار یافته‌اند. خط استفاده شده نیز به تقلید از خط رسمی امپراتوری عثمانی با کمی تغییرات خط ثلث است اما اعداد با شکل فارسی خود (۱، ۲، ۳ و ۵) چاپ شده‌است. عناصر موجود بر اسکناس‌ها (نگاره ناصرالدین شاه و شیر و خورشید با تاج کیانی) تقریباً ثابت بوده و اسکناس‌ها تنها از نظر اندازه، تزئینات و رنگ با هم متفاوت هستند.

سری‌های نمونه و رایج ناصرالدین شاه
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
    ۱ تومان نمونه ۱۴۹ در ۸۳ ناصرالدین شاه ارزش پول
    ۱ تومان نمونه ۱۴۶ در ۸۱ ناصرالدین شاه شیر و خورشید و ارزش پول
    ۱ تومان ۱۵۳ در ۸۹ ناصرالدین شاه ارزش پول
    ۲ تومان نمونه ۱۶۴ در ۸۸ ناصرالدین شاه ارزش پول
    ۲ تومان نمونه ۱۴۳ در ۸۰ ناصرالدین شاه ارزش پول
    ۲ تومان ۱۴۴ در ۸۰ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
    ۳ تومان نمونه ۱۷۲ در ۹۴ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
    ۵ تومان ۱۷۵ در ۱۰۲ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
    ۵ تومان نمونه ۱۷۱ در ۹۵ ناصرالدین شاه ارزش پول
    ۵ تومان ۱۷۱ در ۹۵ ناصرالدین شاه ارزش پول
    ۱۰ تومان نمونه ۲۰۱ در ۱۰۸ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
    ۱۰ تومان نمونه ۱۷۳ در ۹۸ ناصرالدین شاه ارزش پول
    ۱۰ تومان ۱۸۰ در ۱۰۲ ناصرالدین شاه ارزش پول
    ۲۰ تومان ۱۹۵ در ۱۱۶ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
    ۲۰ تومان ۱۷۶ در ۱۰۴ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
  ۲۵ تومان ۱۹۹ در ۱۲۲ ناصرالدین شاه
    ۲۵ تومان ۲۰۴ در ۱۲۳ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
    ۵۰ تومان نمونه ۱۷۶ در ۱۰۴ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
    ۵۰ تومان ۱۷۶ در ۱۰۵ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
    ۵۰ تومان ۲۱۳ در ۱۳۳ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
    ۱۰۰ تومان ۲۱۳ در ۱۴۰ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
    ۵۰۰ تومان ۲۲۱ در ۱۵۲ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
  ۱۰۰۰ تومان ۲۱۹ در ۱۴۸ ناصرالدین شاه

اسکناس‌های سورشارژی آلمان در جنگ جهانی اولویرایش

مُهر زدن بر روی اسکناس یا تمبر را سورشارژ می‌نامند. در طی جنگ جهانی اول (۱۹۱۸–۱۹۱۴ میلادی) و برای مبارزه علیه جبهه متحد روسیه و بریتانیا در خاورمیانه، دولت آلمان تصمیم به ارائه پول به انقلابیون ایران در کرمانشاه و همدان گرفت. این پول توسط اسکناسهای ارزی آلمان در آن زمان تأمین گردید. این پول که به عنوان کمک هزینه ارائه می‌شد، در قالب اسکناسهای ۵ تا ۱۰۰۰ مارکی آلمان بود. از آنجا که ایرانیان آن زمان با ارز و زبان آلمانی‌ها آشنا نبودند و ارزش هر اسکناس را نمی‌شناختند، دولت آلمان ارزش هر یک را بر اساس طلا و نقره محاسبه کرد و مقدار معادل آن را با قران، شاهی و تومان که پول‌های رایج آن زمانِ ایران بود محاسبه و با رنگ قرمز بر روی آنها چاپ کرد.[۱] جالب آنکه خط نوشتاری سورشارژها از دو الگوی خط نستعلیق و ثُلث پیروی می‌کنند؛ بطوریکه عدد پنج بر روی اسکناس‌های مختلف بدو شکل ۵ و ۵ درج شده‌است.

سری‌های سورشارژی آلمان در جنگ جهانی اول
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
    ۱۲ قران و ۱۰ شاهی ۱۲۴ در ۷۹ سورشارژ دوازده قران و ده شاهی روی پنج مارک
    ۲۵ قران ۱۴۰ در ۸۹ سورشارژ بیست و پنج قران روی ده مارک
    ۵ تومان ۱۳۶ در ۸۸ سورشارژ پنج تومان روی بیست مارک
    ۲۵ تومان سورشارژ بیست پنج تومان روی یکصد مارک
    ۲۵۰ تومان سورشارژ دویست و پنجاه تومان روی یکهزار مارک

اسکناس‌های رضا شاه پهلویویرایش

طرح‌های اولیهٔ تأیید نشدهٔ رضاشاهویرایش

از ویژگیهای بارز اسکناس‌های رضاشاه، اهمیت دادن به خط نستعلیق برای نگارش، بناهای تاریخی و مکان‌های طبیعی ایران است.

طرح‌های اولیه تأیید نشده
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
    ۲۰ ریال رضاشاه و تخت جمشید، دروازه ملل چاپ نشده
    ۱۰۰ ریال رضاشاه، شیر و خورشید چاپ نشده
  ۱۰۰ ریال رضاشاه، کوه دماوند چاپ نشده
  ۱۰۰ ریال رضاشاه، شیر و خورشید چاپ نشده
    ۵۰۰ ریال رضاشاه، نگاره گاو بال دار، نماد فر کیانی، شیر و خورشید چهل ستون

سری یکم رضا شاه (کلاه کوچک)ویرایش

نحستین سری اسکناس‌های بانک ملی ایران معروف به اسکناس‌های کلاه کوچک رضا شاه در اواخر سال ۱۳۱۰ در چاپخانه شرکت چاپ اسکناس آمریکا چاپ شد و از اول فروردین ۱۳۱۱ به گردش گذاشته شد. امضای دکتر کورت لیندن بلات آلمانی به عنوان رئیس کل بانک ملی ایران و دکتر علی علامیر به عنوان مُفتّش دولت در بانک ملی ایران بر روی اسکناس‌های این سری که شامل ارقام ۵، ۱۰، ۲۰، ۵۰، ۱۰۰ و ۵۰۰ ریال است نقش بسته است.

سری دوم رضا شاه (کلاه بزرگ)ویرایش

در این سری، به اسکناس‌های پیشین رقم ۱۰۰۰ ریال نیز اضافه شد. پرتره رضا شاه از تمام‌رخ به سه‌رخ تغییر وضعیت داده، اما سایر عناصر و نقوش حفظ شده اند.

سری‌های اول و دوم
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
    ۵   سری اول ۱۳۰ در ۶۷ سبز رضاشاه پهلوی شیر و خورشید با تاج
    ۵   سری دوم ۱۳۰ در ۶۷ سبز رضاشاه پهلوی شیر و خورشید با تاج
    ۱۰   سری اول ۱۳۶ در ۶۹ خاکستری رضاشاه پهلوی شیر و خورشید با تاج
    ۱۰   سری دوم ۱۳۶ در ۶۹ خاکستری رضاشاه پهلوی شیر و خورشید با تاج
    ۲۰   سری اول ۱۴۲ در ۷۱ ارغوانی رضاشاه پهلوی شیر و خورشید با تاج
    ۲۰   سری دوم ۱۴۲ در ۷۱ ارغوانی رضاشاه پهلوی شیر و خورشید با تاج
    ۵۰   سری دوم ۱۴۲ در ۷۱ سبز رضاشاه پهلوی و چهلستون شیر و خورشید با تاج
    ۱۰۰   سری دوم ۱۴۲ در ۷۱ خاکستری رضاشاه پهلوی و تخت جمشید شیر و خورشید با تاج
    ۵۰۰   سری اول ۱۴۲ در ۷۱ سرمه‌ای رضاشاه پهلوی و کوه دماوند شیر و خورشید با تاج
    ۵۰۰   سری دوم ۱۴۲ در ۷۱ سرمه‌ای رضاشاه پهلوی و کوه دماوند شیر و خورشید با تاج
    ۱۰۰۰   ۱۴۲ در ۷۱ سبز رضاشاه پهلوی و تقابل شهریار و شیر دو شیر و خورشید با تاج مقابل هم و نماد فر کیانی

سری سوم و چهارم رضاشاهویرایش

اسکناس‌های سری سوم و چهارم رضا شاه دارای نیم‌رخ بدون کلاه وی در رو و تصاویری از اماکن باستانی یا طبیعی ایران در پشت اسکناس هستند.

اسکناس‌های سری سوم با دو زبان فارسی در رو و فرانسوی در پشت، انتشار یافتند؛ در حالیکه اسکناس‌های سری چهارم تماماً به زبان فارسی بوده بطوریکه ارزش اسکناس با عدد بر رو و با حروف بر پشت آن نقش بسته است. در دو سری اخیر، اسکناس‌های ۱۰۰، ۵۰۰، ۱۰۰۰ و ۱۰۰۰۰ ریالی به ترتیب با عناوین یک پهلوی، پنج پهلوی، ده پهلوی و صد پهلوی نیز نامگذاری شده‌اند که می‌تواند حاکی از معادل سازی آنها با سکه‌های طلای ضرب شده در این دوره باشد. بدین ترتیب اسکناس ۱۰۰ ریالی معادل ۸/۱۳ گرم طلا با درجهٔ خلوص ۰/۹۰۰ بوده‌است.

سری‌های رایج
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
    ۵   ۶۳×۱۲۲ میلی‌متر قرمز رضاشاه پهلوی آرامگاه دانیال نبی
    ۱۰   ۷۰×۱۳۰ میلی‌متر ارغوانی رضاشاه پهلوی کوه‌های البرز
    ۲۰   ۱۴۲ در ۷۱ نارنجی رضاشاه پهلوی راه‌آهن سه خط طلایی سوادکوه
    ۵۰   ۱۴۲ در ۷۱ سبز رضاشاه پهلوی تخت جمشید
    ۱۰۰   ۱۳۶ در ۶۹ قهوه‌ای رضاشاه پهلوی و عمارت بانک ملّی ایران کشتی سلطنتی
    ۵۰۰   ۱۴۲ در ۷۱ سرمه‌ای رضاشاه پهلوی و شیر و خورشید پاسارگاد
    ۱٬۰۰۰   ۱۴۸ در ۷۳ نقره‌ای رضاشاه پهلوی و نشان بانک ملّی ایران (تقابل شهریار و شیر) کوه دماوند و زادگاه رضاشاه در دامنهٔ آن
    ۱۰٬۰۰۰  [نیازمند منبع] ۱۴۸ در ۷۳ سرمه‌ای رضاشاه پهلوی، تخت جمشید و عالی قاپو سی و سه پل

اسکناس‌های حکومت خودمختار آذربایجانویرایش

حزب دموکراتیک آذربایجان که بعد از جنگ جهانی دوم و در زمان حضور شوروی در شمال غربی ایران خودمختاری را اعلام کرد، اقدام به چاپ و انتشار برگه‌هایی با عنوان صورتحساب خزانه داری کرد. سید جعفر پیشه‌وری رهبر این گروه بود. دو عبارت ترکی آذربایجانی را می‌توان در مرکز و هر زاویه این برگه‌ها مشاهده کرد. امضاء خزانه دار و وزیر اقتصاد نیز در این اسکناس‌ها دیده می‌شود.[۱]

اسکناس‌های محمدرضا شاه (بانک ملی ایران)ویرایش

سری یکم و دوم بانک ملی ایران (۱۳۲۳ و ۱۳۲۵)ویرایش

اسکناس‌های محمدرضاشاه تنها در این دو سری تک‌زبانه (فارسی) بوده و در سری‌های بعد به دو زبان (فارسی و انگلیسی) انتشار یافته‌اند.

سری اول بانک ملی ایران در ارقام ۵، ۱۰، ۲۰ و ۱۰۰ ریال (قهوه‌ای) در سال ۱۳۲۳ و سری دوم با ارقام ۵۰، ۱۰۰ (بنفش)، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریال در سال ۱۳۲۵ منتشر شدند.

سری سوم بانک ملی ایران (۱۳۲۷ تا ۱۳۳۰)ویرایش

در این سری تنها نام بانک ملی ایران با حروف لاتین در پشت اسکناس درج شده و از تغییر اعداد به نوشتار لاتین اثری نیست.

ارقام ۱۰، ۲۰ و ۵۰ ریال در سال ۱۳۲۷ و ارقام ۱۰۰، ۲۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریال در سال ۱۳۳۰ منتشر شدند. از این سری، به عنوان زیباترین سری اسکناس‌های محمدرضا شاه یاد می‌شود.

سری چهارم بانک ملی ایران (۱۳۳۰)ویرایش

در این سری علاوه بر درج نام بانک ملی ایران با حروف لاتین، ارزش اسکناس نیز با حروف انگلیسی درج گردیده است؛ اما ابتدا واحد پول و سپس مقدار آن چاپ شده (RIALS 10) که از نظر دستور زبان انگلیسی صحیح نیست.

سری پنجم بانک ملی ایران (۱۳۳۲)ویرایش

سری ۱۳۳۲ همانند سری ۱۳۳۰ طراحی شد و تفاوت تنها در سال درج شده بر روی اسکناس و امضای رئیس کل و بازرس دولت بود.

سری ششم بانک ملی ایران (۱۳۳۳)ویرایش

این سری در ارقام ۱۰، ۲۰، ۵۰ و ۱۰۰ ریال منتشر شد که به سری نیمرخ معروف است.

سری هفتم بانک ملی ایران (۱۳۳۷)ویرایش

این سری در ارقام ۱۰، ۲۰ و ۲۰۰ ریال به چاپ رسید و آخرین سری منتشر شده توسط بانک ملی ایران به عنوان نهاد صادرکننده اسکناس در ایران تا سال ۱۳۳۹ است.

اسکناس‌های محمدرضا شاه (بانک مرکزی ایران)ویرایش

سری یکم بانک مرکزی ایران (۱۳۴۰)ویرایش

این سری در ارقام ۱۰ و ۲۰ ریال منتشر شد که از لحاظ طراحی کاملا شبیه به سری ۱۳۳۷ هستند، اما تاریخ، امضا و عنوان بانک در آن‌ها تغییر کرده است.

سری دوم بانک مرکزی ایران (۱۳۴۱)ویرایش

این سری از اسکناس‌ها در ارقام ۵۰ (تاریخ درشت و تاریخ ریز)، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریال موجود هستند. طرح کلی این اسکناس‌ها تا سری یازدهم بانک مرکزی ایران تقریبا ثابت بوده و تنها پرتره محمدرضا شاه و رنگ زمینه نام بانک تغییر کرده اند.

سری سوم بانک مرکزی ایران (۴۳-۱۳۴۲)ویرایش

این سری از اسکناس‌ها در دو رقم ۵۰ ریال با تاریخ ۱۳۴۳ و ۱۰۰ ریال با تاریخ ۱۳۴۲ موجود هستند. این سری آخرین اسکناس‌های تاریخ‌دار غیریادبودی در دوره پهلوی به شمار می‌روند.

سری چهارم و پنجم بانک مرکزی ایران (۴۳-۱۳۴۲) و (۴۵-۱۳۴۴)ویرایش

اسکناس‌های سری چهارم در ارقام ۲۰، ۵۰، ۲۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریال و سری پنجم در ارقام ۲۰، ۵۰ و ۱۰۰ ریال چاپ شدند. طرح این دو سری همانند سری دوم و سوم بوده اما بدون تاریخ هستند.

سری ششم و هفتم بانک مرکزی ایران (۴۷-۱۳۴۵) و (۴۹-۱۳۴۷)ویرایش

تنها تغییر این سری نسبت به سری‌های پیشین، پرتره محمدرضا شاه است. وی یونیفرم نظامی بر تن دارد و کمی مسن‌تر شده است. این سری در ارقام ۲۰، ۵۰، ۱۰۰، ۲۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریال چاپ شد. برای اولین بار رقم ۵۰۰۰ ریال نیز در این سری طراحی شد که به دلیل کیفیت چاپ پایین و پخش رنگ، به سرعت از چرخه حذف شد. اسکناس ۵۰۰۰ ریال سری ششم با امضای جمشید آموزگار و مهدی سمیعی در پاکستان به چاپ رسیده بود.

سری هشتم تا یازدهم بانک مرکزی ایران (۵۲-۱۳۴۷)ویرایش

اسکناس‌های این سری در ارقام ۵۰، ۱۰۰، ۲۰۰، ۵۰۰، ۱۰۰۰، ۵۰۰۰ و ۱۰٫۰۰۰ ریال چاپ شدند که اسکناس ۵۰۰۰ ریال و ۱۰٫۰۰۰ ریالی به عنوان درشت‌ترین ارقام اسکناس ایران تا آن روز به شمار می‌رفتند. طراحی این سری همانند سری پیشین بود؛ با این تفاوت که نام بانک مرکزی ایران با رنگ مشکی، حاشیه سفید و زمینه روشن طراحی شده بود. در سری قبل، نام بانک مرکزی ایران با رنگ قرمز و زمینه تیره طراحی شده بود. در سری هشتم و در دوره دوم ریاست مهدی سمیعی، نام بانک مرکزی ایران همچنان با رنگ قرمز و زمینه تیره در اسکناس ۵۰ ریالی به چاپ می‌رسید. در سال ۱۳۵۰، دو اسکناس با ارقام ۵۰ و ۱۰۰ ریال به یادبود جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران به چاپ رسیدند که در طبقه‌بندی سری دهم و یازدهم جای می‌گیرند. طراحی پشت اسکناس‌های یادبودی شامل اصول انقلاب سفید بود.

سری دوازدهم تا پانزدهم بانک مرکزی ایران (۵۷-۱۳۵۳)ویرایش

اسکناس‌های این چند سری، آخرین طراحی اسکناس‌های دوره محمدرضا شاه پهلوی هستند. در سری سیزدهم، یک نمونه اسکناس ۱۰۰ ریالی به یادبود پنجاهمین سال شاهنشاهی پهلوی منتشر شد که به اسکناس دو تصویر مشهور است.

اسکناس‌های جمهوری اسلامیویرایش

اسکناس‌های سورشارژی (۱۳۵۸–۱۳۵۹)ویرایش

مُهر زدن بر روی اسکناس یا تمبر را سورشارژ می‌نامند. سورشارژها رنگ‌های مختلفی مانند سیاه، قهوه‌ای یا سبز دارند که هریک از رنگ‌ها ارزش خاص خود را دارد. البته بی‌دقتی‌های زیادی هم در هنگام زدن مهر سورشارژ روی اسکناس‌ها ایجاد شده‌است که خود این اشتباهات به نوعی ارورهای سورشارژ محسوب شده و گاه موجب قیمتی شدن یک اسکناس شده‌است. در این اسکناس‌ها، عکس زمینه در زیر مُهر «شیر و خورشید» یا عنوان «جمهوری اسلامی ایران» محو و روی تصویر محمدرضا پهلوی شمایل دیگری نقش بسته‌است. این پول‌ها متعلق به آغاز حکومت جمهوری اسلامی ایران است.

سری بارگاهی (۱۳۶۰–۱۳۶۲)ویرایش

در این سری نیز نگاره ای از بارگاه علی بن موسی جایگزین تصویر محمدرضا پهلوی شده و سایر عناصر و تزئینات (به غیر از تصویر پشت اسکناس‌های ۱۰۰ و ۲۰۰ ریالی) همانند آخرین سری اسکناس‌های پهلوی است و حتی رنگ آرامگاه برگرفته از رنگ نگارهٔ سه رخ محمدرضا پهلوی است. تصویر زمینه نیز در رو و پشت اسکناس به ترتیب توسط عنوان «جمهوری اسلامی ایران» و نگاره ای مدور شامل ۸ مُشت، ۱۵ ستاره با دنباله بلند مرکزگریز و ۷ ستاره با دنباله کوتاه مرکزگریز به مرکزیت عنوان «جمهوری اسلامی ایران» جایگزین شده‌است.

۱۳۶۲–۱۳۶۰
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
توضیحات
رو پشت رو پشت
    ۱۰۰   ۷۱×۱۴۲ آرامگاه علی بن موسی‌الرضا مدرسه چهارباغ
    ۲۰۰   ۷۳×۱۴۸ آرامگاه علی بن موسی‌الرضا آرامگاه ابن سینا
    ۵۰۰   ۷۵×۱۵۴ آرامگاه علی بن موسی‌الرضا نقش جام مارلیک (گاو بال‌دار)
    ۱٬۰۰۰   ۷۷×۱۶۰ آرامگاه علی بن موسی‌الرضا آرامگاه حافظ
    ۵٬۰۰۰   ۷۹×۱۶۶ آرامگاه علی بن موسی‌الرضا پالایشگاه تهران
    ۱۰٬۰۰۰   ۸۱×۱۷۲ آرامگاه علی بن موسی‌الرضا مجلس شورای ملی

سری انقلابی (۱۳۷۱–۱۳۶۰)ویرایش

سری اسکناس‌های انقلابی از سال ۱۳۶۰ شروع به چاپ شد و در سال ۱۳۷۱ دیگر چاپ نشد. مقدار این اسکناس‌ها ۱۰۰ ریالی، ۲۰۰ ریالی، ۵۰۰ ریالی، ۱٬۰۰۰ ریالی، ۲٬۰۰۰ ریالی، ۵٬۰۰۰ ریالی، و ۱۰٬۰۰۰ ریالی می‌باشد. نخستین اسکناس ۲۰۰۰ ریالی ایران در این سری دیده می‌شود. همچنین برای نخستین بار بود که تصاویر مکان‌هایی از سایر کشورها (کعبه و قبةالصخره) بر روی اسکناس‌های ایران نقش بست و عنوان «بانک مرکزی ایران» به «بانک مرکزی جُمهوری اسلامی ایران» تغییر کرد.

در پشت اسکناس ۱٬۰۰۰ ریالی از این سری با اینکه تصویر «قبةالصخره» چاپ شده بود، اما به اشتباه در زیر آن عبارت «مسجدالاقصی» درج شده بود که در چاپ سری روح‌الله خمینی، این عبارت حذف شد.

۱۳۷۱–۱۳۶۰
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
توضیحات
رو پشت رو پشت
    ۱۰۰   ۶۷×۱۳۰ حسن مدرس ساختمان پیشین مجلس شورای اسلامی
    ۲۰۰   ۶۹×۱۳۶ مسجد جامع یزد جهاد سازندگی
    ۵۰۰   ۷۱×۱۴۲ نماز جمعه سردر دانشگاه تهران
    ۱٬۰۰۰   ۷۳×۱۴۸ مدرسه فیضیه قبةالصخره
در سری اول به اشتباه مسجدالاقصی نوشته شده بود که بعدها توضیح عکس حذف شد.
    ۲٬۰۰۰   ۷۳×۱۴۸ آزادسازی خرمشهر کعبه
    ۵٬۰۰۰   ۷۵×۱۵۴ راهپیمایان بارگاه حضرت معصومه
    ۱۰٬۰۰۰   ۷۷×۱۶۰ راهپیمایان بارگاه امام رضا

سری روح‌الله خمینی (۱۳۷۱ تا کنون)ویرایش

سری اسکناس‌های روح‌الله خمینی اسکناس‌هایی است که پس از درگذشت آیت‌الله خمینی چاپ شد. یک سال بعد از انقلاب اسلامی که اسکناس‌های تازه قرار بود چاپ شود، سید روح‌الله خمینی در اطلاعیه‌ای خواسته‌بود که از چاپ تصویرش بر روی اسکناس‌ها خودداری شود، برای همین تا روزی که زنده بود تصویر او روی اسکناس‌ها چاپ نشد؛ ولی سه سال بعد از درگذشت او، تصویر وی را به تدریج روی اسکناس‌ها جایگزین کردند.[۲][۳][۴]

در تمام این اسکناس‌ها نگاره آیت‌الله خمینی در سمت راست روی پول‌ها چاپ شده‌است. از شروع چاپ این اسکناس‌ها تاکنون قالب اصلی آن‌ها تغییری نکرده ولی در پشت آن‌ها بعضی تغییرات رخ داده مانند ۵٬۰۰۰ ریالی که پشت آن‌ها برای نخست گل و پرنده چاپ گردید و به ماهواره امید و سپس سفالینه یافته شده در زابل را چاپ گردانیده شد؛ و همچنین ۲۰٬۰۰۰ ریالی و ۵۰٬۰۰۰ ریالی نیز دست‌خوش این تغییرات بوده اند.

از ۱۳۷۱ تا ۱۳۹۶
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
توضیحات
رو پشت رو پشت
    ۱٬۰۰۰   ۱۴۸×۷۳ آیت الله خمینی قبةالصخره
    ۲٬۰۰۰   ۱۵۱×۷۴ آیت‌الله خمینی کعبه
    ۵٬۰۰۰   ۱۵۴×۷۵ آیت‌الله خمینی گل و بلبل
    ۵٬۰۰۰   ۱۵۴×۷۵ آیت‌الله خمینی ماهواره امید، موشک سفیر، کره زمین
    ۵٬۰۰۰   ۱۵۴×۷۵ آیت‌الله خمینی سفالینه یافته شده در زابل
    ۱۰٬۰۰۰   ۱۶۰×۷۷ آیت‌الله خمینی کوه دماوند
    ۲۰٬۰۰۰   ۱۶۳×۷۸ آیت‌الله خمینی میدان نقش جهان
    ۲۰٬۰۰۰   ۱۶۳×۷۸ آیت‌الله خمینی مسجدالاقصی
  ۲۰٬۰۰۰   ۱۶۳×۷۸ آیت‌الله خمینی خانه آقازاده (ابرکوه)
    ۵۰٬۰۰۰   ۱۶۶×۷۹ آیت‌الله خمینی نقشه ایران با نماد اتم و واژه خلیج فارس به زبان انگلیسی
    ۵۰٬۰۰۰   ۱۶۶×۷۹ آیت‌الله خمینی سردر دانشگاه تهران
    ۱۰۰٬۰۰۰   ۱۶۶×۷۹ آیت‌الله خمینی آرامگاه سعدی
    ۱۰٬۰۰۰   ۱۴۲×۷۱ آیت‌الله خمینی آرامگاه حافظ

ایران چک (تراول)ویرایش

چک واژه‌ای فارسی مربوط به دوره هخامنشیان به معنی برگه تاریخ‌دار و دارای ارزش مالی است و گاهی به معنی قباله، منشور و عهدنامه نیز به کار برده می‌شود که واژه عربی آن صک و جمع آن صکوک است. این برگه‌ها جایگزین برگه‌های بهاداری نظیر چک طلائی، چک در گردش و ایران‌چک‌ بانکها شده‌اند که تا پیش از انتشار آنها در سال ۱۳۸۷ توسط بانک مرکزی، توسط هر یک از بانکهای عامل ایران و با نام خودشان چاپ و منتشر می‌گردید.[۵]

بانک مرکزی در این سال به منظور مقابله با تبعات منفی انتشار چک‌پول بانکها وارد عمل شد و از تاریخ ۱۳۸۷/۵/۲۵ ایران‌چک ۵۰۰ هزار و یک میلیون ریالی بانک مرکزی جایگزین بانکچک و ایران‌چک بانکها شد. در دی ماه سال ۱۳۸۹ به دلیل ایرادات نهادهای نظارتی ایران‌چک‌ یک میلیون ریالی بانک مرکزی جمع‌آوری ولی در اسفند ماه سال ۱۳۹۲ انتشار آن ازسرگرفته شد.

در تعریف این برگه آمده: ایران‌چک‌، چکی است که توسط بانک مرکزی چاپ و منتشر شده و توسط تمامی مؤسسات اعتباری صادر و وجه آن در هر یک از شعب مؤسسات اعتباری پرداخت می‌شود. با این تعریف، ایران چک عملاً کارکرد یک اسکناس را پیدا کرد.[۵]

اصطلاح تراول که در زبان انگلیسی به معنی مسافرت و برگرفته از چک مسافرتی است هنوز به اشتباه به این اسکناس‌ها اطلاق می‌شود.

در این اسکناس‌ها سعی شده‌است تا به نوعی چهار صفر از واحد پول حذف گردد؛ یعنی بر روی اسکناس ۵۰۰٬۰۰۰ ریالی عدد ۵۰ و بر روی ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریالی عدد ۱۰۰ دیده می‌شود؛ در هر دو مورد این اعداد با نوشتار انگلیسی بر روی اسکناس درج شده‌اند.

هیأت دولت در جلسه نهم مرداد ۱۳۹۸ به ریاست حسن روحانی رئیس جمهور وقت، لایحه پیشنهادی بانک مرکزی مبنی بر تغییر واحد پول ملی از ریال به تومان و حذف چهار صفر را به تصویب رساند[۶].

مجلس نیز درجلسه علنی هفتم مهر ۱۳۹۸ با حضور عبدالناصر همتی ریاست بانک مرکزی وقت،یک فوریت لایحهٔ حذف چهار صفر از پول ملی و جایگزینی ریال با تومان و واحد های خرد(کمتر از ده هزار ریال) به پارسه [۷]،را به تصویب رساند[۸][۹].

ایران‌چک‌های بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران از سال ۱۳۸۷
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
توضیحات سال
رو پشت رو پشت
    ۵۰۰٬۰۰۰   ۱۶۰×۷۵ بارگاه امام رضا خط نستعلیق ۱۳۸۷
    ۱٬۰۰۰٬۰۰۰   ۱۶۰×۷۵ کاخ تچر خط نستعلیق ۱۳۸۷
    ۱٬۰۰۰٬۰۰۰   ۱۶۰×۷۵ کاخ تچر خط نستعلیق ۱۳۸۸
    ۵۰۰٬۰۰۰   ۱۴۲×۷۱ بارگاه امام رضا سقاخانه اسماعیل طلایی ۱۳۹۴
    ۵۰۰٬۰۰۰   ۱۵۶×۷۱ بارگاه امام رضا کوه دماوند ۱۳۹۷

منابعویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «Bests of Banknotes Treasury». globe.aqr.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۱۵.[پیوند مرده]
  2. «پیشنهاد امام خمینی برای تصویر تمبر و اسکناس». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۵ اکتبر ۲۰۱۹.
  3. همه تغییرات سیاسی در اسکناس ایرانی!
  4. http://web.archive.org/save/http://www.farhangnews.ir/category/کلیدواژه-جانبی/تصویر-امام-روی-اسکناس
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ «چک‌پول چگونه در بازار ایران جا باز کرد؟ +تصاویر- اخبار اقتصادی - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۲۲.
  6. «لایحه تغییر واحد پول ایران از ریال به تومان و حذف چهار صفر تصویب شد». ایسنا. ۲۰۱۹-۰۷-۳۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۳۱.
  7. تسنیم. «لایحه حذف ۴ صفر پول با قید ۱فوریت به مجلس رفت/ «پارسه» نام جدید به‌جای ریال».
  8. تسنیم. «یک فوریت لایحه حذف 4 صفر از پول ملی تصویب شد».
  9. «براساس این لایحه واحد پول ایران به تومان تغییر می یابد و هر تومان برابر ۱۰۰۰۰ ریال جاری و معادل یکصد ریال پارسه میباشد».
  • Ron Wise's Banknoteworld (۹ مارس ۲۰۱۱). «Iran». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ فوریه ۲۰۰۷.
  • banknotes.it (۹ مارس ۲۰۱۱). «Asia».

جستارهای وابستهویرایش

پیوند به بیرونویرایش