باز کردن منو اصلی

این نوشتار به توضیح و نمایش اسکناس‌های چاپ شده و رایج در سه دوره قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی می‌پردازد. همچنین برای اطلاعات بیشتر، نوشتارهای اسکناس و ریال ایران را می بینید.

اسکناس‌های قاجاری (۱۳۰۴–۱۲۲۹)ویرایش

اسکناس ۱ تومان وان

اسکناس ۱ تومان وان به عنوان اولین اسکناس ۱ تومانی ایران با نوشته ONE به جای شیر و خورشید در پشت اسکناس مدت محدودی حدود ۶ سال منتشر شد و پس از آن اسکناس ۱ تومانی با نشان شیر خورشید به جای نوشته ONE چاپ و منتشر شده است.

اسکناس‌های اولیه که تاریخ صدور آنها ۱۸۹۰ و ۱۸۹۱ است با امضای دستی و پس از آن با امضای چاپی و امضای ژوزف رابینو و آرتور گراندی است. مهر مخصوص اولیه مأمور دولتی در بانک شاهنشاهی به شکل دایره و با نوشته «ثبت و ملاحظه شد» در بالا و نوشته «مأمور محترم دولت علیه ایران» زیر آن بوده که بعد از مدت کوتاهی جای خود را به مهر مخصوص بیضی نگاتیو داد.

امضای اسکناس ۱ تومانی با امضای دستی: ژوزف رابینو به عنوان مدیر کل بانک شاهنشاهی و پیت به عنوان دفتردار کل یا خزانه دار است. البته ممکن است امضاء دفتردار بنا به تاریخ صدور اسکناس متفاوت باشد.

اسکناس ۱ تومان سری اول قاجار با دو نوع جنس کاغذ نازک و ضخیم منتشر شده بود که اسکناس‌های کاغذ نازک بیشتر با امضای ژوزف رابینو و آرتور گراندی دیده می‌شوند. اسکناس‌های کاغذ نازک کمیاب‌تر هستند. البته این مسئله فقط در مورد اسکناس‌های شسته نشده صدق می‌کند چون هر اسکناسی وقتی شسته می‌شود نازکتر می‌شود و کاغذ آن مقداری از چگالی خود را از دست می‌دهد. اسکناس ۱تومان سری اول با سه نمونه ستینگ شماره سریال و در دو رنگ قرمز و مشکی منتشر شده بود. اسکناس‌های یک تومانی نیز مانند دیگر اسکناس‌های سری اول تا قبل از سال ۱۹۱۳ با مهر مخصوص نگاتیو یا تو خالی و از ۱۹۱۳ به بعد با مهر توپر معمولی منتشر می‌شدند.

اسکناس ۵۰ تومان سری اول قاجار در دو نوع کاغذ نازک و ضخیم چاپ و منتشر شده بود. در مورد اسکناس‌های کاغذ نازک باید خیلی دقت کرد چون بسیار نایاب هستند و فقط این مسئله در مورد اسکناس‌های شسته نشده صادق است چون اسکناس‌های شسته شده در اثر شست‌وشو نازک می‌شوند.

شماره سریالویرایش

اسکناس ۵۰ تومان سری اول قاجار با دو نوع ستینگ شماره سریال و در رنگ مشکی و با شماره سریال ۵ رقمی چاپ و منتشر شده بود.

امضاویرایش

اسکناس ۵۰ تومانی سری اول قاجار فقط با امضای دستی منتشر شده بود که این امضاها بسته به تاریخ صدور و انتشار آن متفاوت بودند. اسکناس‌های ۵۰ تومانی نیز مانند دیگر اسکناس‌های سری اول تا قبل از سال ۱۹۱۳ با مهر مخصوص نگاتیو یا تو خالی و از ۱۹۱۳ به بعد با مُهر معمولی منتشر می‌شدند.

خط و زبان نوشتاریویرایش

تمامی اسکناس‌های رایج این دوره با دو زبان فارسی در رو و انگلیسی در پشت انتشار یافته‌اند. خط استفاده شده نیز به تقلید از خط رسمی امپراتوری عثمانی با کمی تغییرات خط ثلث است اما اعداد با شکل فارسی خود (۱، ۲، ۳ و ۵) چاپ شده‌است. عناصر موجود بر اسکناس‌ها (نگاره ناصرالدین شاه و شیر و خورشید با تاج کیانی) تقریباً ثابت بوده و اسکناس‌ها تنها از نظر اندازه، تزئینات و رنگ با هم متفاوت هستند.

سری‌های نمونه و رایج ناصرالدین شاه
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
    ۱ تومان نمونه ۱۴۹ در ۸۳ ناصرالدین شاه ارزش پول
    ۱ تومان نمونه ۱۴۶ در ۸۱ ناصرالدین شاه شیر و خورشید و ارزش پول
    ۱ تومان ۱۵۳ در ۸۹ ناصرالدین شاه ارزش پول
    ۲ تومان نمونه ۱۶۴ در ۸۸ ناصرالدین شاه ارزش پول
    ۲ تومان نمونه ۱۴۳ در ۸۰ ناصرالدین شاه ارزش پول
    ۲ تومان ۱۴۴ در ۸۰ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
    ۳ تومان نمونه ۱۷۲ در ۹۴ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
    ۵ تومان ۱۷۵ در ۱۰۲ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
    ۵ تومان نمونه ۱۷۱ در ۹۵ ناصرالدین شاه ارزش پول
    ۵ تومان ۱۷۱ در ۹۵ ناصرالدین شاه ارزش پول
    ۱۰ تومان نمونه ۲۰۱ در ۱۰۸ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
    ۱۰ تومان نمونه ۱۷۳ در ۹۸ ناصرالدین شاه ارزش پول
    ۱۰ تومان ۱۸۰ در ۱۰۲ ناصرالدین شاه ارزش پول
    ۲۰ تومان ۱۹۵ در ۱۱۶ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
    ۲۰ تومان ۱۷۶ در ۱۰۴ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
  ۲۵ تومان ۱۹۹ در ۱۲۲ ناصرالدین شاه
    ۲۵ تومان ۲۰۴ در ۱۲۳ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
    ۵۰ تومان نمونه ۱۷۶ در ۱۰۴ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
    ۵۰ تومان ۱۷۶ در ۱۰۵ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
    ۵۰ تومان ۲۱۳ در ۱۳۳ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
    ۱۰۰ تومان ۲۱۳ در ۱۴۰ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
    ۵۰۰ تومان ۲۲۱ در ۱۵۲ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
  ۱۰۰۰ تومان ۲۱۹ در ۱۴۸ ناصرالدین شاه

اسکناس‌های سورشارژی آلمان در جنگ جهانی اولویرایش

مُهر زدن بر روی اسکناس یا تمبر را سورشارژ می‌نامند. در طی جنگ جهانی اول (۱۹۱۸–۱۹۱۴ میلادی) و برای مبارزه علیه جبهه متحد روسیه و بریتانیا در خاورمیانه، دولت آلمان تصمیم به ارائه پول به انقلابیون ایران در کرمانشاه و همدان گرفت. این پول توسط اسکناسهای ارزی آلمان در آن زمان تأمین گردید. این پول که به عنوان کمک هزینه ارائه می‌شد، در قالب اسکناسهای ۵ تا ۱۰۰۰ مارکی آلمان بود. از آنجا که ایرانیان آن زمان با ارز و زبان آلمانی‌ها آشنا نبودند و ارزش هر اسکناس را نمی‌شناختند، دولت آلمان ارزش هر یک را بر اساس طلا و نقره محاسبه کرد و مقدار معادل آن را با قران، شاهی و تومان که پول‌های رایج آن زمانِ ایران بود محاسبه و با رنگ قرمز بر روی آنها چاپ کرد.[۱] جالب آنکه خط نوشتاری سورشارژها از دو الگوی خط نستعلیق و ثُلث پیروی می‌کنند؛ بطوریکه عدد پنج بر روی اسکناس‌های مختلف بدو شکل ۵ و ۵ درج شده‌است.

سری‌های سورشارژی آلمان در جنگ جهانی اول
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
    ۱۲ قران و ۱۰ شاهی ۱۲۴ در ۷۹ سورشارژ دوازده قران و ده شاهی روی پنج مارک
    ۲۵ قران ۱۴۰ در ۸۹ سورشارژ بیست و پنج قران روی ده مارک
    ۵ تومان ۱۳۶ در ۸۸ سورشارژ پنج تومان روی بیست مارک
    ۲۵ تومان سورشارژ بیست پنج تومان روی یکصد مارک
    ۲۵۰ تومان سورشارژ دویست و پنجاه تومان روی یکهزار مارک

اسکناس‌های رضا شاه پهلویویرایش

طرح‌های اولیهٔ تأیید نشدهٔ رضاشاهویرایش

از ویژگیهای بارز اسکناس‌های رضاشاه، اهمیت دادن به خط نستعلیق برای نگارش، بناهای تاریخی و مکان‌های طبیعی ایران است.

طرح‌های اولیه تأیید نشده
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
    ۲۰ ریال رضاشاه و تخت جمشید، دروازه ملل چاپ نشده
    ۱۰۰ ریال رضاشاه، شیر و خورشید چاپ نشده
  ۱۰۰ ریال رضاشاه، کوه دماوند چاپ نشده
  ۱۰۰ ریال رضاشاه، شیر و خورشید چاپ نشده
    ۵۰۰ ریال رضاشاه، نگاره گاو بال دار، نماد فر کیانی، شیر و خورشید چهل ستون

سری اول رضا شاه (کلاه کوچک)ویرایش

اولین سری اسکناس‌های بانک ملی معروف به اسکناس‌های رضا شاه با کلاه کوچک در اواخر سال ۱۳۱۰ در چاپخانه شرکت چاپ اسکناس آمریکا چاپ شد و از اول فروردین ۱۳۱۱ به گردش گذاشته شد. امضای دکتر کورت لیندن بلات آلمانی به عنوان رئیس کل بانک ملی ایران و دکتر علی علامیر به عنوان مُفتّش دولت در بانک ملی ایران بر روی اسکناس‌های این سری که شامل ارقام ۵ و ۱۰ و ۲۰ و۵۰ و ۱۰۰ و ۵۰۰ ریال است نقش بسته‌است.

سری دوم رضا شاه (کلاه بزرگ)ویرایش

در این سری به اسکناس‌های ۵ و ۱۰ و ۲۰ و۵۰ و ۱۰۰ و ۵۰۰ ریالی اسکناس ۱۰۰۰ ریالی نیز اضافه شده‌است. پرتره رضاشاه از تمام رخ به سه رخ تغییر وضعیت داده اما سایر عناصر و نقوش حفظ شده‌است.

سری‌های اول و دوم
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
    ۵   سری اول ۱۳۰ در ۶۷ سبز رضاشاه پهلوی شیر و خورشید با تاج
    ۵   سری دوم ۱۳۰ در ۶۷ سبز رضاشاه پهلوی شیر و خورشید با تاج
    ۱۰   سری اول ۱۳۶ در ۶۹ خاکستری رضاشاه پهلوی شیر و خورشید با تاج
    ۱۰   سری دوم ۱۳۶ در ۶۹ خاکستری رضاشاه پهلوی شیر و خورشید با تاج
    ۲۰   سری اول ۱۴۲ در ۷۱ ارغوانی رضاشاه پهلوی شیر و خورشید با تاج
    ۲۰   سری دوم ۱۴۲ در ۷۱ ارغوانی رضاشاه پهلوی شیر و خورشید با تاج
    ۵۰   سری دوم ۱۴۲ در ۷۱ سبز رضاشاه پهلوی و چهلستون شیر و خورشید با تاج
    ۱۰۰   سری دوم ۱۴۲ در ۷۱ خاکستری رضاشاه پهلوی و تخت جمشید شیر و خورشید با تاج
    ۵۰۰   سری اول ۱۴۲ در ۷۱ سرمه‌ای رضاشاه پهلوی و کوه دماوند شیر و خورشید با تاج
    ۵۰۰   سری دوم ۱۴۲ در ۷۱ سرمه‌ای رضاشاه پهلوی و کوه دماوند شیر و خورشید با تاج
    ۱۰۰۰   ۱۴۲ در ۷۱ سبز رضاشاه پهلوی و تقابل شهریار و شیر دو شیر و خورشید با تاج مقابل هم و نماد فر کیانی

سری سوم و چهارم رضاشاهویرایش

اسکناس‌های سری سوم و چهارم رضا شاه حامل نیم رخ چپ وی بدون کلاه بر رو و تصاویری از اماکن باستانی یا طبیعی ایران در پشت اسکناس هستند.

اسکناس‌های سری سوم با دو زبان فارسی در رو و فرانسوی در پشت، انتشار یافتند؛ در حالیکه اسکناس‌های سری چهارم تماماً به زبان فارسی بوده بطوریکه ارزش اسکناس با عدد بر رو و با حروف بر پشت آن نقش بسته‌است.

در دو سری اخیر، اسکناس‌های ۱۰۰، ۵۰۰، ۱۰۰۰ و ۱۰۰۰۰ ریالی به ترتیب با عناوین یک پهلوی، پنج پهلوی، ده پهلوی و صد پهلوی نیز نامگذاری شده‌اند که می‌تواند حاکی از معادل سازی آنها با سکه‌های طلای ضرب شده در این دوره باشد. بدین ترتیب اسکناس ۱۰۰ ریالی معادل ۸/۱۳ گرم طلا با درجهٔ خلوص ۰/۹۰۰ بوده‌است.

سری‌های رایج
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
    ۵   ۱۲۰ در ۶۲ قرمز رضاشاه پهلوی آرامگاه دانیال نبی
    ۱۰   ۱۳۶ در ۶۹ ارغوانی رضاشاه پهلوی کوه نوشته لاتین
    ۲۰   ۱۴۲ در ۷۱ نارنجی رضاشاه پهلوی پل‌های قطار
    ۵۰   سری سوم ۱۴۲ در ۷۱ سبز رضاشاه پهلوی تخت جمشید نوشته لاتین
    ۵۰   سری چهارم ۱۴۲ در ۷۱ سبز رضاشاه پهلوی تخت جمشید
    ۱۰۰   ۱۳۶ در ۶۹ قهوه‌ای رضاشاه پهلوی و عمارت بانک ملّی ایران کشتی سلطنتی
    ۵۰۰   ۱۴۲ در ۷۱ سرمه‌ای رضاشاه پهلوی و شیر و خورشید پاسارگاد
    ۱٬۰۰۰   ۱۴۸ در ۷۳ نقره‌ای رضاشاه پهلوی و نشان بانک ملّی ایران (تقابل شهریار و شیر) کوه دماوند و زادگاه رضاشاه در دامنهٔ آن
    ۱۰٬۰۰۰  [نیازمند منبع] ۱۴۸ در ۷۳ سرمه‌ای رضاشاه پهلوی، تخت جمشید و عالی قاپو سی و سه پل

اسکناس‌های حکومت خودمختار آذربایجانویرایش

حزب دموکراتیک آذربایجان که بعد از جنگ جهانی دوم و در زمان حضور شوروی در شمال غربی ایران خودمختاری را اعلام کرد، اقدام به چاپ و انتشار برگه‌هایی با عنوان صورتحساب خزانه داری کرد. سید جعفر پیشه‌وری رهبر این گروه بود. دو عبارت آذری را می‌توان در مرکز و هر زاویه این برگه‌ها مشاهده کرد. امضاء خزانه دار و وزیر اقتصاد نیز در این اسکناس‌ها دیده می‌شود.[۱]

اسکناس‌های محمدرضا شاهویرایش

سری ۱۳۲۳ویرایش

اسکناس‌های محمدرضاشاه تنها در این سری تک زبانه (فارسی) بوده و در سری‌های بعد به دو زبان (فارسی و انگلیسی) انتشار یافته‌اند.

سری ۱۳۲۷ویرایش

در این سری تنها نام بانک ملی ایران با حروف لاتین در پشت اسکناس درج شده و از تغییر اعداد به نوشتار لاتین اثری نیست.

سری ۱۳۳۰ویرایش

در این سری علاوه بر درج نام بانک ملی ایران با حروف لاتین ارزش اسکناس نیز با حروف انگلیسی درج گردیده اما ابتدا واحد پول و سپس مقدار آن چاپ گردیده (RIALS 10) که از نظر دستور زبان انگلیسی صحیح نیست.

سری ۱۳۳۲ویرایش

سری ۱۳۳۲ همانند سری ۱۳۳۰ طراحی شده بود. تفاوت فقط در سال درج شده در پایین روی اسکناس می‌بود.

سری ۱۳۳۳ویرایش

سری ۱۳۳۷ویرایش

سری ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۳ویرایش

  • اسکناس‌های ۱۰ ریالی و ۲۰ ریالی در سری ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۳ همانند سری ۱۳۳۷ است.
  • از این سری به بعد نام بانک مرکزی ایران جایگزین نام بانک ملی ایران گردید.

سری ۱۳۴۴ویرایش

  • اسکناس‌های ۵۰، ۱۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریالی این دوره همانند سری ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۳ می‌باشد.

سری ۱۳۴۸ویرایش

 
نگاره روی ۲۰ ریال سری ششم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۳۶×۶۹ میلی‌متر
 
نگاره پشت ۲۰ ریال سری ششم (شکارگاه مینیاتور قرن سیزدهم هجری) - اندازه: ۱۳۶×۶۹ میلی‌متر
 
نگاره روی ۵۰ ریال سری ششم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۴۲×۷۱ میلی‌متر
 
نگاره پشت ۵۰ ریال سری ششم (تونل کوهرنگ و سد آن) - اندازه: ۱۴۲×۷۱ میلی‌متر
 
نگاره روی ۱۰۰ ریال سری ششم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۴۸×۷۳ میلی‌متر
 
نگاره پشت ۱۰۰ ریال سری ششم (پالایشگاه آبادان) - اندازه: ۱۴۸×۷۳ میلی‌متر
 
نگاره روی ۲۰۰ ریال سری هفتم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۵۴×۷۵ میلی‌متر
 
نگاره پشت ۲۰۰ ریال سری هفتم (راه‌آهن شمال، پل ورسک) - اندازه: ۱۵۴×۷۵ میلی‌متر
 
نگاره روی ۵۰۰ ریال سری هشتم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۶۰×۷۷ میلی‌متر
 
نگاره پشت ۵۰۰ ریال سری هشتم (نقش جام مارلیک، سه هزار سال پیش) - اندازه: ۱۶۰×۷۷ میلی‌متر
 
نگاره روی ۱۰۰۰ ریال سری ششم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۶۶×۷۹ میلی‌متر

سری ۱۳۵۰ویرایش

  • اسکناس‌های ۵۰، ۱۰۰، ۲۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریالی این دوره همانند سری ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۳ و ۱۳۴۸ می‌باشد.
 
نگاره روی ۱۰۰۰ ریال سری دهم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۷۲×۷۸ میلی‌متر
 
نگاره پشت ۱۰۰۰ ریال سری دهم (مجلس شورای ملی) - اندازه: ۱۷۲×۷۸ میلی‌متر

اسکناس‌های یادبودیویرایش

این اسکناس‌ها متعلق به سال‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۵۵ بوده‌اند. در این اسکناس‌ها طریقه نوشتار ارزش پول به زبان انگلیسی اصلاح گردید و مقدار مقدم بر واحد پول قرار گرفت.

 
نگاره روی ۵۰ ریال سری دهم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - یادبود انقلاب سفید
 
نگاره پشت ۵۰ ریال سری دهم (پیشکش به کشاورز) - یادبود انقلاب سفید (اصلاحات ارضی)
 
نگاره روی ۱۰۰ ریال سری دهم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - یادبود انقلاب سفید
 
نگاره پشت ۱۰۰ ریال سری دهم (سپاه دانش، ترویج و آبادانی، بهداشت) - یادبود اصول انقلاب سفید
 
نگاره روی ۱۰۰ ریال سری سیزدهم (پرتره رضاشاه و محمدرضا پهلوی) - یادبود پنجاهمین سال شاهنشاهی پهلوی
 
نگاره پشت ۱۰۰ ریال سری سیزدهم (مهر شاهنشاهی) - یادبود پنجاهمین سال شاهنشاهی پهلوی

سری ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۷ویرایش

 
نگاره روی ۲۰ ریال سری سیزدهم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۳۰×۶۷ میلی‌متر
 
نگاره پشت ۲۰ ریال سری سیزدهم (سد امیر کبیر) - اندازه: ۱۳۰×۶۷ میلی‌متر
 
نگاره روی ۵۰ ریال سری سیزدهم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۳۶×۶۹ میلی‌متر
 
نگاره پشت ۵۰ ریال سری سیزدهم (پاسارگاد) - اندازه: ۱۳۶×۶۹ میلی‌متر
 
نگاره روی ۱۰۰ ریال سری سیزدهم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۴۲×۷۱ میلی‌متر
 
نگاره پشت ۱۰۰ ریال سری سیزدهم (موزه پهلوی) - اندازه: ۱۴۲×۷۱ میلی‌متر
 
نگاره روی ۲۰۰ ریال سری سیزدهم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۴۸×۷۳ میلی‌متر
 
نگاره پشت ۲۰۰ ریال سری سیزدهم (شهیاد آریامهر) - اندازه: ۱۴۸×۷۳ میلی‌متر
 
نگاره روی ۵۰۰ ریال سری سیزدهم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۵۴×۷۵ میلی‌متر
 
نگاره پشت ۵۰۰ ریال سری سیزدهم (نقش جام مارلیک) - اندازه: ۱۵۴×۷۵ میلی‌متر
 
نگاره روی ۱۰۰۰ ریال سری سیزدهم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۶۰×۷۷ میلی‌متر
 
نگاره پشت ۱۰۰۰ ریال سری سیزدهم (آرامگاه حافظ) - اندازه: ۱۶۰×۷۷ میلی‌متر
 
نگاره روی ۵۰۰۰ ریال سری سیزدهم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۶۶×۷۹ میلی‌متر
 
نگاره پشت ۵۰۰۰ ریال سری سیزدهم (منظره کاخ گلستان) - اندازه: ۱۶۶×۷۹ میلی‌متر

اسکناس‌های جمهوری اسلامیویرایش

اسکناس‌های سورشارژی (۱۳۵۸–۱۳۵۹)ویرایش

مُهر زدن بر روی اسکناس یا تمبر را سورشارژ می‌نامند. سورشارژها رنگ‌های مختلفی مانند سیاه، قهوه‌ای یا سبز دارند که هریک از رنگ‌ها ارزش خاص خود را دارد. البته بی‌دقتی‌های زیادی هم در هنگام زدن مهر سورشارژ روی اسکناس‌ها ایجاد شده‌است که خود این اشتباهات به نوعی ارورهای سورشارژ محسوب شده و گاه موجب قیمتی شدن یک اسکناس شده‌است.

وقتی یک نظام حکومتی تغییر می‌کند روی تصویر سورشارژ می‌زنند. در اسکناس‌های زیر، عکس زمینه در زیر مُهر «شیر و خورشید» یا عنوان «جمهوری اسلامی ایران» محو و روی تصویر محمدرضا پهلوی شمایل دیگری نقش بسته‌است. این پول‌ها متعلق به آغاز حکومت جمهوری اسلامی ایران است.

۱۳۵۸–۶۰
تصویر ارزش ابعاد

(میلی‌متر)

رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
    ۲۰ ریال
    ۲۰ ریال
    ۵۰   ۱۳۶ در ۶۹
    ۵۰   ۱۳۶ در ۶۹
 
۵۰  
۱۳۶ در ۶۹
    ۵۰  
۱۳۶ در ۶۹
    ۱۰۰   ۱۴۲ در ۷۱
    ۱۰۰   ۱۴۲ در ۷۱
    ۲۰۰  با مهر مشکی ۱۴۸ در ۷۳
    ۲۰۰  با مهر آبی ۱۴۸ در ۷۳
    ۵۰۰   ۱۵۴ در ۷۵
    ۱٬۰۰۰   ۱۶۰ در ۷۷
    ۵٬۰۰۰  
    ۵٬۰۰۰   نمونه
    ۵٬۰۰۰   با نوشته جمهوری اسلامی ایران
    ۵٬۰۰۰   با تصویر شیر و خورشید

سری آرامگاه علی بن موسی‌الرضا (۱۳۶۰–۱۳۶۲)ویرایش

در این سری نیز نگاره ای از بارگاه علی بن موسی جایگزین تصویر محمدرضا پهلوی شده و سایر عناصر و تزئینات (به غیر از تصویر پشت اسکناس‌های ۱۰۰ و ۲۰۰ ریالی) همانند آخرین سری اسکناس‌های پهلوی است و حتی رنگ آرامگاه برگرفته از رنگ نگارهٔ سه رخ محمدرضا پهلوی است. تصویر زمینه نیز در رو و پشت اسکناس به ترتیب توسط عنوان «جمهوری اسلامی ایران» و نگاره ای مدور شامل ۸ مُشت، ۱۵ ستاره با دنباله بلند مرکزگریز و ۷ ستاره با دنباله کوتاه مرکزگریز به مرکزیت عنوان «جمهوری اسلامی ایران» جایگزین شده‌است.

۱۳۶۲–۱۳۶۰
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
[[پرونده:]] [[پرونده:]] ۵۰   ۱۳۶ در ۶۹ سبز نشان آرامگاه کوروش
    ۱۰۰   ۱۴۲ در ۷۱ ارغوانی آرامگاه علی بن موسی‌الرضا مدرسه چهارباغ
    ۲۰۰   ۱۴۸ در ۷۳ آبی آرامگاه علی بن موسی‌الرضا آرامگاه ابن سینا
    ۵۰۰   ۱۵۴ در ۷۵ قهوه‌ای آرامگاه علی بن موسی‌الرضا نقش جام مارلیک (گاو بال‌دار
    ۱٬۰۰۰   ۱۶۰ در ۷۷ قهوه‌ای آرامگاه علی بن موسی‌الرضا آرامگاه حافظ
    ۵٬۰۰۰   ارغوانی آرامگاه علی بن موسی‌الرضا پالایشگاه تهران
    ۱۰٬۰۰۰   سبز آرامگاه علی بن موسی‌الرضا مجلس شورای ملی

سری اسکناس‌های انقلابی (۱۳۷۱–۱۳۶۰)ویرایش

سری اسکناس‌های انقلابی اسکناس‌هایی است که از سال ۱۳۶۰ شروع به چاپ شد و در سال ۱۳۷۱ دیگر چاپ نشد. مقدار این اسکناس‌ها ۱۰۰ ریالی، ۲۰۰ ریالی، ۵۰۰ ریالی، ۱٬۰۰۰ ریالی، ۲٬۰۰۰ ریالی، ۵٬۰۰۰ ریالی، و ۱۰٬۰۰۰ ریالی می‌باشد. نخستین اسکناس ۲۰۰۰ ریالی ایران در این سری دیده می‌شود. همچنین برای نخستین بار بود که تصاویر مکان‌هایی از سایر کشورها (کعبه و قبةالصخره) بر روی اسکناس‌های ایران نقش بست و عنوان «بانک مرکزی ایران» به «بانک مرکزی جُمهوری اسلامی ایران»تغییر کرد.

در پشت اسکناس ۱٬۰۰۰ ریالی از این سری با اینکه تصویر «قبةالصخره» چاپ شده بود، اما به اشتباه در زیر آن عبارت «مسجدالاقصی» درج شده بود که در چاپ سری روح‌الله خمینی، این عبارت حذف شد.

۱۳۷۱–۱۳۶۰
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
    ۱۰۰   ۱۳۰ در ۶۷ ارغوانی حسن مدرس ساختمان پیشین مجلس شورای اسلامی
    ۲۰۰   ۱۴۲ در ۷۱ سبز آبی مسجد جامع یزد جهاد سازندگی
    ۵۰۰   ۱۴۲ در ۷۱ خاکستری-سبز نماز جمعه سردر دانشگاه تهران
    ۱٬۰۰۰   ۱۴۸ در ۷۳ قهوه‌ای مدرسه فیضیه قبةالصخره
در سری اول به اشتباه مسجدالاقصی نوشته شده بود که بعدها توضیح عکس حذف شد.
    ۲٬۰۰۰   ۱۴۸ در ۷۳ ارغوانی آزادسازی خرمشهر کعبه
    ۵٬۰۰۰   ۱۵۴ در ۷۵ قرمز راهپیمایان آرامگاه حضرت معصومه
    ۱۰٬۰۰۰   ۱۶۰ در ۷۷ آبی راهپیمایان آرامگاه علی بن موسی‌الرضا

سری سید روح‌الله خمینیویرایش

سری اسکناس‌های سید روح‌الله خمینی اسکناس‌هایی است که پس از درگذشت آیت‌الله خمینی چاپ شد.

یک سال بعد از انقلاب اسلامی که اسکناس‌های تازه قرار بود چاپ شود، سید روح‌الله خمینی در اطلاعیه‌ای خواسته‌بود که از چاپ تصویرش بر روی اسکناس‌ها خودداری شود، برای همین تا روزی که زنده بود تصویر او روی اسکناس‌ها چاپ نمی‌شود؛ ولی سه سال بعد از درگذشت او تصویر او را به تدریج روی اسکناس‌ها جایگزین کردند.[۲][۳][۴]

نخستین سری اسکناس‌های سید روح‌الله خمینی اسکناس‌هایی است که از ۱۳۷۱ چاپ شد.[۲][۳][۴]

در تمام این اسکناس‌ها نگاره آیت‌الله خمینی در سمت راست روی پول‌ها چاپ شده‌است. از شروع چاپ این اسکناس‌ها تاکنون قالب اصلی آن‌ها تغییری نکرده ولی در پشت آن‌ها بعضی تغییرات رخ داده مانند ۵٬۰۰۰ ریالی که پشت آن‌ها برای نخست گل و پرنده چاپ گردید و به ماهواره امید و سپس سفالینه یافته شده در زابل را چاپ گردانیده شد؛ و همچنین ۲۰٬۰۰۰ ریالی و ۵۰٬۰۰۰ ریالی نیز دست‌خوش این تغییرات بوده.

از ۱۳۷۱ تا ۱۳۹۶
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات سال
آغاز
رو پشت رو پشت
    ۱٬۰۰۰   ۱۴۸×۷۳ قهوه‌ای آیت الله خمینی قبةالصخره
    ۲٬۰۰۰   ۱۵۱×۷۴ پوست‌پیازی، ارغوانی آیت‌الله خمینی کعبه رونمایی:

پخش: ۱۳۸۴

    ۵٬۰۰۰   ۱۵۴×۷۵ قهوه‌ای - زیتونی آیت‌الله خمینی گل و بلبل
    ۵٬۰۰۰   ۱۵۴×۷۵ قهوه‌ای - زیتونی آیت‌الله خمینی ماهواره امید، موشک سفیر، کره زمین
    ۵٬۰۰۰   ۱۵۴×۷۵ قهوه‌ای - زیتونی آیت‌الله خمینی سفالینه یافته شده در زابل
    ۱۰٬۰۰۰   ۱۶۰×۷۷ سبز آیت‌الله خمینی کوه دماوند
    ۲۰٬۰۰۰   ۱۶۳×۷۸ آبی آیت‌الله خمینی میدان نقش جهان
    ۲۰٬۰۰۰   ۱۶۳×۷۸ آبی آیت‌الله خمینی مسجدالاقصی
  ۲۰٬۰۰۰   ۱۶۳×۷۸ آبی آیت‌الله خمینی خانه آقازاده (ابرکوه) ۱۳۹۳
    ۵۰٬۰۰۰   ۱۶۶×۷۹ اخرایی آیت‌الله خمینی نقشه ایران با نماد اتم و واژه خلیج فارس به زبان انگلیسی
    ۵۰٬۰۰۰   ۱۶۶×۷۹ اخرایی آیت‌الله خمینی سردر دانشگاه تهران ۱۳۹۴
    ۱۰۰٬۰۰۰   ۱۶۶×۷۹ زیتونی روشن آیت‌الله خمینی آرامگاه سعدی
    ۱۰٬۰۰۰   ۱۴۲×۷۱ سبز فسفری آیت‌الله خمینی آرامگاه حافظ ۱۳۹۶

ایران چک (تراول)ویرایش

چک واژه‌ای فارسی مربوط به دوره هخامنشیان به معنی برگه تاریخ‌دار و دارای ارزش مالی است و گاهی به معنی قباله، منشور و عهدنامه نیز به کار برده می‌شود که واژه عربی آن صک و جمع آن صکوک است. این برگه‌ها جایگزین برگه‌های بهاداری نظیر چک طلائی، چک در گردش و ایران‌چک‌ بانکها شده‌اند که تا پیش از انتشار آنها در سال ۱۳۸۷ توسط بانک مرکزی، توسط هر یک از بانکهای عامل ایران و با نام خودشان چاپ و منتشر می‌گردید.[۵]

بانک مرکزی در این سال به منظور مقابله با تبعات منفی انتشار چک‌پول بانکها وارد عمل شد و از تاریخ ۱۳۸۷/۵/۲۵ ایران‌چک ۵۰۰ هزار و یک میلیون ریالی بانک مرکزی جایگزین بانکچک و ایران‌چک بانکها شد. در دی ماه سال ۱۳۸۹ به دلیل ایرادات نهادهای نظارتی ایران‌چک‌ یک میلیون ریالی بانک مرکزی جمع‌آوری ولی در اسفند ماه سال ۱۳۹۲ انتشار آن ازسرگرفته شد.

در تعریف این برگه آمده: ایران‌چک‌، چکی است که توسط بانک مرکزی چاپ و منتشر شده و توسط تمامی مؤسسات اعتباری صادر و وجه آن در هر یک از شعب مؤسسات اعتباری پرداخت می‌شود. با این تعریف، ایران چک عملاً کارکرد یک اسکناس را پیدا کرد.[۵]

اصطلاح تراول که در زبان انگلیسی به معنی مسافرت و برگرفته از چک مسافرتی است هنوز به اشتباه به این اسکناس‌ها اطلاق می‌شود.

در این اسکناس‌ها سعی شده‌است تا به نوعی چهار صفر از واحد پول حذف گردد؛ یعنی بر روی اسکناس ۵۰۰٬۰۰۰ ریالی عدد ۵۰ و بر روی ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریالی عدد ۱۰۰ دیده می‌شود؛ در هر دو مورد این اعداد با نوشتار انگلیسی بر روی اسکناس درج شده‌اند.

هیأت دولت در جلسه نهم مرداد ۱۳۹۸ به ریاست حسن روحانی رئیس جمهور وقت، لایحه پیشنهادی بانک مرکزی مبنی بر تغییر واحد پول ملی از ریال به تومان و حذف چهار صفر را به تصویب رساند[۶].

مجلس نیز درجلسه علنی هفتم مهر ۱۳۹۸ با حضور عبدالناصر همتی ریاست بانک مرکزی وقت،یک فوریت لایحهٔ حذف چهار صفر از پول ملی و جایگزینی ریال با تومان و واحد های خرد(کمتر از ده هزار ریال) به پارسه [۷]،را به تصویب رساند[۸][۹].

ایران‌چک‌های بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران از سال ۱۳۸۷
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات سال
رو پشت رو پشت
    ۵۰۰٬۰۰۰   ۱۶۰×۷۵ صورتی صورتی بارگاه امام رضا خط نستعلیق ۱۳۸۷
    ۱٬۰۰۰٬۰۰۰   ۱۶۰×۷۵ قهوه ای قهوه ای کاخ تچر خط نستعلیق ۱۳۸۷
    ۱٬۰۰۰٬۰۰۰   ۱۶۰×۷۵ آبی آبی کاخ تچر خط نستعلیق ۱۳۸۸
    ۵۰۰٬۰۰۰   ۱۴۲×۷۱ بنفش بنفش بارگاه امام رضا سقاخانه اسماعیل طلایی ۱۳۹۴
    ۵۰۰٬۰۰۰   ۱۵۶×۷۱ نارنجی نارنجی بارگاه امام رضا کوه دماوند ۱۳۹۷

منابعویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «Bests of Banknotes Treasury». globe.aqr.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۱۵.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ پیشنهاد امام خمینی برای تصویر تمبر و اسکناس
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ همه تغییرات سیاسی در اسکناس ایرانی!
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ http://web.archive.org/save/http://www.farhangnews.ir/category/کلیدواژه-جانبی/تصویر-امام-روی-اسکناس
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ «چک‌پول چگونه در بازار ایران جا باز کرد؟ +تصاویر- اخبار اقتصادی - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۲۲.
  6. «لایحه تغییر واحد پول ایران از ریال به تومان و حذف چهار صفر تصویب شد». ایسنا. ۲۰۱۹-۰۷-۳۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۳۱.
  7. تسنیم. «لایحه حذف ۴ صفر پول با قید ۱فوریت به مجلس رفت/ «پارسه» نام جدید به‌جای ریال».
  8. تسنیم. «یک فوریت لایحه حذف 4 صفر از پول ملی تصویب شد».
  9. «براساس این لایحه واحد پول ایران به تومان تغییر می یابد و هر تومان برابر ۱۰۰۰۰ ریال جاری و معادل یکصد ریال پارسه میباشد».
  • Ron Wise's Banknoteworld (۹ مارس ۲۰۱۱). «Iran». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ فوریه ۲۰۰۷.
  • banknotes.it (۹ مارس ۲۰۱۱). «Asia».

جستارهای وابستهویرایش

پیوند به بیرونویرایش