عام‌الفیل

(تغییرمسیر از اصحاب فیل)

طبق روایات سنت اسلامی، محمّد در مکه و در سالی معروف به عام‌الفیل یا سال فیل که برابر با سال ۵۷۰ میلادی است به دنیا آمد. دانشمندان غربی این تاریخ را حداقل تاریخ تقریبی تولد او به‌شمار می‌آورند و برخی سال ۵۶۸ یا ۵۶۹ را سالی می‌دانند که محمّد، زاده شده‌است.[۱] در این سال که ابرهه می خواست حمله کند و کعبه را نابود کند، به باور مسلمانان، بادستور الهی پرندگان آسمان به نام ابابیل با سنگ هایی که بر منقار داشتند،آنان را هلاک کردند.

زهیر بن بدرویرایش

رشیدالدین میبدی در کشف‌الاسرار و عدةالابرار چنین روایت کرده‌است: پس از آنکه ابرهه در صنعا کنیسه‌ای ترسایی به نام قلیس ساخت، قصد ابرهه این بود که قلیس را جایگزین کعبه و محل زیارت کند، و برای این کار تبلیغاتی کرد. او با دادن هدایایی توانست برخی را به طمع دریافت این هدایا به قلیس جذب کند و در عربستان این خبر پیچید که محل زیارت از مکه به یمن منتقل شده. زهیر بن بدر برای تلافی از عبدالمطلب اجازه خواست تا در کنیسهٔ آنها شکم خود را خالی کند. زهیر راهی یمن شد، و پس از چند روز عبادت درخواست کرد، تا شبی را در بقعه‌ای تنها باشد. شب‌هنگام او در و دیوار محراب را با مدفوع[۲] آلوده ساخت و بگریخت. ابرهه پس از آگاهی، سوگند خورد تا کعبه را با خاک یکسان کند.[۳]

رویدادویرایش

مسلمانان معتقد هستند که در آن سال ابرهه پادشاه حبشه، که بنای کعبه را رقیبی برای بنای تازه‌ساخت خود در صنعا می‌دانست[نیازمند منبع]، نیروی فراوانی را برای نابودی آن فرستاد. اما هنگام رسیدن آنها به مکه، فیلی که در جلوی سپاه آنان پیشروی می‌کرد، از جلورفتن امتناع ورزید و زانو زد. دیری نپایید که آسمان پر از پرندگان بزرگی شد که به پرتاب سنگ‌ریزه به سپاهیان ابرهه می‌پرداختند و موجب نابودی آن سپاه بزرگ شدند. بدینسان کعبه که از دیدگاه مسلمانان بازتابی زمینی از یک پرستشگاه آسمانی و بنا شده به دست آدم و بازسازی شده توسط ابراهیم است، از خطر نابودی نجات یافت و آن سال در بین اعراب به سال فیل معروف شد.

اندک زمانی پس از این رخداد مهم تاریخی در سرزمین عربستان، محمّد به دنیا آمد.

بررسی صحت تاریخیویرایش

تلاش‌های مورخین غربی در جهت بررسی صحت تاریخی این روایت اسلامی به نتیجه‌ای مشخص نرسیده‌است؛ به گفته مورخی به نام افران شهید، پذیرش یا رد صحت تاریخی این واقعه به یک میزان سخت می‌باشد: این حادثه در قرآن در سوره فیل به عنوان یک حادثه مهم ذکر شده و آنچنان که از آیه اول سوره پیداست این حادثه اخیراً اتفاق افتاده بود و احتمالاً خاطرات آن در ذهن هم‌عصران محمّد بوده‌است و کاملاً محتمل است که توضیحاتی که در کتب تاریخی مسلمانان وجود دارد توسط آنها منتقل شده باشد. در واقع این حادثه برای اعراب آنقدر مهم بود که آن را به عنوان مبدأ برای شروع یک دوره تاریخی گرفته بودند.

بر اساس روایات اسلامی پرستار محمّد (ام‌ایمن) گفته می‌شد که یک اسیر از ارتش حبشه بوده، و از مسلمانان انتظار می‌رفت که سنگ قبر ابورقال (کسی که ابرهه را هدایت می‌کرد) را در المقمس سنگباران کنند. از طرف دیگر نوشته‌هایی که از جنوب عربستان یافت شده پیروزی سپاه حبشه را جشن گرفته و محل جنگ را بسیار دور از مکه ثبت می‌کنند.

اخیراً تلاشی برای رفع این تناقضات را مورخی به نام افران شهید با توجه به اینکه خیلی از علما اسلامی در قرون وسطا سوره ۱۰۵ و ۱۰۶ را با هم یک سوره در نظر می‌گرفتند انجام داده‌است. نتیجه اینکه: حمله‌ای از حبشه که فیل‌های آفریقایی (و نه عربی) داشتند به قصد تخریب کعبه و تحت هدایت ابرهه (یا یکی از دو پسرش که پس از او جانشینش شدند) انجام شد. لشکر آنها یا به دلیل یک بیماری همه گیر یا به دلیل آبله تخریب شد. موضوعی که شایان توجه زیاد است این است که:در سال ۵۴۱ میلادی،باز آتش جنگ میان ساسانیان و بیزانس شعله ور می شود و تا سال ۵۶۲ که منجر به صلح پنجاه ساله می شود دوام می یابد. در این دوران،ژوستینین یکم،امپراطور بیزانس که به امپراطوری اکسوم(حبشی ها)در جهت فتح یمن از حمیریان کمک های شایانی کرده بود،با پیامی به ابرهه،حاکم حبشی یمن،از او می خواهد که به کمک او بشتابد،ابرهه ظاهرا میلی به درگیر کردن بیش از حد خود در مسائل نداشته است و در این مورد دو دل بوده است. در نهایت با اصرار ژوستینین،او و لشکریانش سفر جنگی خود را آغاز می کنند،آنها در این راه سعی می کنند تا در امتداد ساحل سرخ حرکت کنند تا در فلسطین وارد قلمرو بیزانس بشوند. اما در میانه راه به دلایلی که معلوم نیست،از این کار منصرف،و دستور بازگشت به صنعا را صادر میکند. این بازگشت،احتمالا در اعراب به شکستی معجزه آسا تعبییر شده است،چرا که با توجه به تحقیقات صورت گرفته،هیچ گونه اثار شکست یک لشکر بزرگ،در مکه و یا نزدیکی آن یافت نشد. احتمال می رود بازگشت ابرهه به چند دلیل باشد: اول اینکه در مسیر عبور آنها چیزی جز بیابان های گرم و داغ نبوده و شهرهایی نیز که وجود داشتند به قدری ثروتمند نبودند که بتوانند نیاز لشکریان ابرهه را تامین کنند؛بنابراین ابرهه با طی کردن تنها بخش کوچکی از این بیابان پشیمان شده است. دوم اینکه،فیل نیاز وافری به آب دارد،تلفات فیل ها در این مسیر میتواند از عوامل بازگشت ابرهه باشد. آنچه که مسلم است،در نهایت سلطه حبشی ها بر یمن و قسمت هایی از عربستان،با کمک ساسانیان و فرماندهی وهرز دیلمی به پیام می رسد.



جستارهای وابستهویرایش

انیمیشن فیلشاه

منابعویرایش

  1. مونتگومری وات (۱۹۷۴)، ص ۷.
  2. علی‌اکبر دهخدا. «قلیس». لغت‌نامه دهخدا.
  3. میبدی، رشیدالدین. «۱۰۵ سورة الفیل مکیة». کشف‌الاسرار و عدةالابرار. پیوند خارجی در |فصل= وجود دارد (کمک)