اصفهان

مرکز استان اصفهان و شهرستان اصفهان

اِصفَهان شهری تاریخی در مرکز ایران است. این شهر مرکز استان اصفهان و نیز شهرستان اصفهان است. اصفهان، سومین شهر بزرگ ایران، سومین شهر پرجمعیت ایران پس از تهران و مشهد[۱۲] و همچنین یکصد و شصت و پنجمین شهر پرجمعیت جهان و نهمین شهر پرجمعیت باختر آسیا به‌شمار می‌رود. کلان‌شهر اصفهان نیز هجدهمین کلان‌شهر پرجمعیت خاورمیانه است.[۱۳][۱۴] این شهر در بین سال‌های ۱۰۵۰ تا ۱۷۲۲ میلادی به ویژه در سدهٔ شانزدهم میلادی در هنگام پادشاهی صفویان پایتخت ایران شد و رونق فراوانی گرفت. بناهای تاریخی متعددی در شهر وجود دارد که شماری از آن‌ها به عنوان میراث تاریخی در یونسکو به ثبت رسیده‌اند.[۱۵] این شهر به داشتن معماری زیبای ایرانی، پل‌های سرپوشیده، مسجدها و مناره‌های منحصربه‌فردش نام‌آور است. این امر سبب شده تا در فرهنگ عامه، اصفهان نصف جهان، لقب بگیرد. این شهر در آذر ۱۳۹۴ (دسامبر ۲۰۱۵) به همراه رشت به عنوان نخستین شهرهای ایران، به شبکه شهرهای خلاق جهان زیر نظر یونسکو پیوست.[۱۶][۱۷] براساس استانداردهای یونسکو، شهر خلاق، شهری است که از نوآوری و توانمندی‌های شهروندان در توسعه پایدار شهری بهره می‌برد.[۱۸] میدان نقش جهان نمونه برجسته‌ای از معماری ایرانی است. این شهر دارای پانزده منطقه شهری است. از جمله دیگر آثار تاریخی اصفهان از منارجنبان، سی و سه پل، پل خواجو، کاخ چهل ستون، عمارت عالی قاپو و بسیاری از اماکن تاریخی دیگر می‌توان نام برد.

اصفهان
File-Naqsh-e Jahan Square 2.jpg
Si-o-se-Pol.jpg
Towers of City Center.jpg
Pole Kahjoo 1.JPG
40sotoon.jpg
Isfahan Aquarium I2.jpg
Naghsh-e Jahan Stadium Persepolis V Sepahan.jpg
Flowers garden Isfahan Aarash (25).jpg
Isfahan towers.jpg
کشور ایران
استاناصفهان
شهرستاناصفهان
بخشمرکزی
نام(های) دیگرسپاهان
نصف جهان
نام(های) پیشین، سپاهان، دارالمومنین، اسپهان، اسپادانا،
جی، گی، گابیان، سپانه
[۱]
مردم
جمعیت
  • شهر: ۲٬۹۶۱٬۲۶۰ نفر[۲][۳][۴][۵]
  • شهرستان اصفهان: ۲٬۲۴۳٬۲۴۹[۲]
  • کلان‌شهر: ۲٬۹۸۹٬۰۷۰[۶]
  • استان اصفهان: ۵٬۱۲۰٬۸۵۰[۲]
رشد جمعیت۱/۱۳ درصد
(از سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰)[۷]
تراکم جمعیت۲٬۴۷۱ نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت۵۵۰ کیلومتر مربع (۵۵٬۰۰۰ هکتار)[۸]
ارتفاع1607 متر از سطح دریا
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه۲۷ درجه سانتیگراد
(سال ۱۳۹۱)[۹]
میانگین بارش سالانه۱۱۳ میلی‌متر[۹]
روزهای یخبندان سالانه۹۱
اطلاعات شهری
شهردارقدرت‌الله نوروزی
تأسیس شهرداری۱۲۹۱ خورشیدی[۱۰]
ره‌آوردترمه، خاتم‌کاری، قلم زنی، قلمکاری، چاپ‌سنگی، فیروزه‌کوبی، مرصع‌کاری، میناکاری، پاپیه ماشه، کاشی معرق، گز، پولکی، و…
پیش‌شمارهٔ تلفن۰۳۱
شناسهٔ ملی خودرو
  • ایران-۱۳
  • ایران-۵۳
  • ایران-۶۷[۱۱]

از صنایع فعال در اصفهان می‌توان به کارخانه‌های بزرگ فولاد مبارکه، اسنوا و ذوب آهن اصفهان اشاره کرد. صنعت طلا در اصفهان بیشترین کارگاه و بزرگ‌ترین کارخانه‌های طلای ایران را در خود جای داده‌است.[۱۹] [۲۰]صنایع دستی متعدد اصفهان نیز از دیرباز یکی از پایه‌های اقتصاد اصفهان است.[۲۱][۲۲][۲۳]

نام‌های پیشین

از روزگاران قدیم تاکنون به نام‌های: الیهودیه (که وجه تسمیه الیهودیه آن بود که در زمان بخت نصر، یهودیان را از بابل کوچ داده و در این مکان ساکن کرده بودند)،[۲۴] صفاهان، صفویان، جی، گی، رشورجی، سپاهان، دارالمومنین، سپانه، شهرستان، صفاهان، صفاهون، گابا، گابیان، گابیه، گبی، اِسپادانا و نصف جهان سرشناس بوده‌است.[۲۵] پس از فتح توسط اعراب مسلمان و چون در نوشتار عربی فصیح حرف «پ» وجود نداشته به مرور زمان با لهجه و حرف «ص» به صورت «اصفهان» تلفظ گردید.

بیشتر نویسندگان بر این باورند که چون این ناحیه پیش از اسلام، به‌ویژه در دوران ساسانیان، مرکز گرد آمدن سپاه بود و سپاهیان مناطق جنوبی ایران، مانند فارس، خوزستان، سیستان و… در این ناحیه گرد آمده و به‌سوی محل نبرد حرکت می‌کردند، آن‌جا را اسپهان گفته، سپس معرب شده و به‌صورت اصفهان درآمده‌است.[۲۶]

این شهر نام‌های قدیمی تری هم دارد که با نام کنونی آن، هیچ‌گونه پیوندی ندارد، مانند: گابیان، گابیه، جی، گبی، گی، گابا.[۲۶]

 
اصفهان در قرن ششم میلادی (بالا) که از دو منطقه جی و یهودیه تشکیل شده بود. در قرن ۱۱ میلادی (پایین) این دو منطقه کاملاً به یکدیگر متصل شده و شهر اصفهان را ایجاد کردند.

تاریخچه

در طول تاریخ به آسانی نمی‌توان رد شهر اصفهان را به‌طور پیوسته دنبال کرد، هر چند اصفهان در مرکز فلات ایران قرار داشت. به سبب آن که در دوران پیش از اسلام گرانیگاه شاهنشاهی‌های هخامنشی تا ساسانی، قلمرو غربی این شاهنشاهی‌ها و به خصوص میان‌رودان بود، این شهر در کانون توجه این دودمان‌ها قرار نداشت. در طول تاریخ تا دوران اسلامی می‌توان در محل فعلی شهر اصفهان ردپای شهرهای مختلفی تحت نام‌های مختلف، محل‌های مختلف و حتی مردمان متفاوتی را پیگیری نمود.[۲۷]

اصفهان به خاطر وجود زاینده رود و شرایط طبیعی مناسبی که داشت، احتمالاً از نیمهٔ دوم هزاره ۴ ق. م شاهد شکل‌گیری آبادی‌های بسیاری بوده‌است. سال شکل‌گیری شهر اصفهان با ابهام رو به رو است و اطلاع دقیقی از آن در دست نیست و بیشتر در افسانه‌ها و داستان‌ها به کیقباد اشاره شده‌است. طبق آنچه لاکهارت بیان داشته اصفهان تا قرن ۴ ه‍.ق / ۱۰ م با این عنوان امروزی و به این صورت وجود نداشته، در واقع جی شهر اصلی اصفهان بوده‌است. ماکسیم سیرو می‌گوید دهکده‌های قدیمی که در اصفهان موجود بوده الان زیر آبرفت‌های این شهر دفن شده‌است؛ با این حال طی بررسی‌هایی که انجام شده قسمت‌هایی از دیوارهای بناهای قدیمی این شهر نمایان شده‌است. در اواخر عصر ساسانیان هفت شهر نزدیک به هم در این ناحیه بوده‌است که عبارت بودند از جی، مهرین، شادریه، درام، قه، کهنه و جار.[۲۸][۲۹]

جیِ باستانی

بنای اصفهان را به طهمورث، سومین پادشاه از سلسله پیشدادیان نسبت داده‌اند. اصفهان در تاریخ قدیم با نامِ «گِی» در پارس علیا معرفی گردیده‌ و در دورهٔ پس از اسلام به حالت عربی در می‌آید و می‌شود «جِی»، نام آن نیز از آن، تحت عنوان گابای یا تابای[۳۰] نیز نام برده شده‌است.[۲۷] این شهر محلِ تقاطعِ راه‌های عمده و اقامتگاهِ سلطنتی پادشاهانِ هخامنشی نیز بوده‌است. استرابون جغرافی‌دان یونانی، از اصفهان به عنوان مرکز کشور ایران نام برده‌است.

یهودیه

زمانی که کوروش بزرگ بابِل را گرفت و یهودیان با ریشهٔ عربی عراق امروز را از اسارت نبوکدنصر شاه بابل نجات داد، شماری از یهودیان به فلسطین بازگشتند و شماری دیگر از آن‌ها به اصفهان آمدند و در این منطقه که به دارالیهود و یا یهودیه نامگذاری شد، اسکان یافتند. این منطقه در کنار منطقهٔ جی یا گی بود که بعدها این دو منطقه به یکدیگر متصل شد و شهر اصفهان را ایجاد کرد. ابن فقیه همدانی تاریخدان ایرانی قرن دهم میلادی می‌نویسد:

وقتی یهودیان از اورشلیم مهاجرت کردند و از نبوکدنصر فرار کردند، با خود مقداری از خاک و آب اورشلیم را بردند. آن‌ها در هیچ جا ساکن نشدند بدون اینکه قبل از آن خاک و آب آن را مورد آزمایش قرار دهند. آن‌ها اینکار را ادامه دادند تا به شهر اصفهان رسیدند. در آنجا استراحت کردند و خاک و آب آن را آزمایش کردند و آن را مشابه اورشلیم یافتند. وقتی آنجا ساکن شدند شروع به کاشتن در زمین کردند و فرزندان و نوادگان خود را به دنیا آوردند و امروزه نام این منطقه یهودیه است.[۳۱]

این روایت توسط تاریخدانان دیگری نظیر موسس خورناتسی، الاصطخری، ابن حوقل، المقدسی، یاقوت حموی، ابوالفدا و ابن خلدون نیز عیناً تکرار شده‌است.[۳۲]

دورانِ ساسانیان

در دوران ساسانیان به دستور یزدگرد اول یک پادگان نظامی احتیاطی برای آموزش و اعزام نیروی کمکی احداث گردید - بغیر از این پادگان نیز سه مرکز نظامی در مرو و گرگان و تیسفون نیز بوجود آمده بود. این مراکز دارای نیروی ثابت بوده و فقط سپاهان برای تعلیم و اعزامِ نیروی کمکی پیش‌بینی شده بود.

اصفهان کنونی در قدیم گابای (جی) نام داشت و در آغاز مرکز قبیله پَرِتاکِن[۳۳] (که نام فریدن از آن به‌جا مانده) بوده‌است.[۳۴]

به نظر می‌آید نام اسپهان (به معنی جایگاه ارتش) از روزگار ساسانیان به بعد جایگزین نام گی شده‌باشد. آن‌گونه که در سرگذشت‌نامه‌ها آمده، سواره‌نظام ساسانی به هنگام صلح در سبزه‌زارهای پیرامون اسپهان به‌ویژه در بخش غربی این شهر تا دامنه‌های کوه‌ها و سرچشمهٔ زاینده‌رود استقرار می‌یافت.[۳۵] اسپهان از آن‌جا که ولیعهد نشین ساسانیان بود امتیازی نسبت به شهرهای ایران آن زمان به‌دست‌آورد.[۳۵] در زمان ساسانیان گاه اسپهان و گاه ارمنستان ولیعهد نشین شاهنشاهی ایران بود ولی اسپهان این امتیاز دیگر را نیز داشت که نشیمن‌گاه و قلمرو نفوذ واسپوهران یا اعضای هفت خانواده بزرگ ایرانی صاحب نفوذ در پادشاهی نیز بود.[۳۶]

هر چند در دوران اسلامی منطقه جغرافیایی اطراف شهر نام اَسپاهان که نام تقسیم‌بندی حکومتی زمان ساسانیان بوده‌است را حفظ کرده‌است. در هنگام حمله اسکندر مقدونی به ایران، این شهر مرکز گابیوها[۳۷] بوده‌است و از آن تحت عنوان گابای یا تابای[۳۰] نام برده شده‌است.[۲۷] معمولاً تصور می‌شود که قسمتِ ساسانی‌نشین اصفهان که جی نام داشت توسط خسرو اول ایجاد شده‌است. از این رو احتمالاً حضور یهودیان در این منطقه قبل از حضور ساسانیان بوده‌است.

سده‌های نخست اسلامی

در سده‌های آغازین اسلامی، منابع اسلامی از دو شهر در مکان فعلی شهر اصفهان نام می‌برند؛ شهری به نام جَی در مکان فعلی محله جی و دیگری شهری در سه کیلومتری غرب جی با نام یهودیه که جمعیتی قابل توجه از یهودیان را در خود جای داده بود.[۲۷] نام جی بعدها به شهرستان و تغییر پیدا کرد و از یهودیه با عنوان جهودستان نیز یاد شده‌است.[۳۸] عرب‌ها اسپهان را در سال ۲۳ هجری تصرف کردند و این شهر نیز مانند دیگر شهرهای ایران تا آغاز سدهٔ چهارم هجری زیر سلطهٔ اعراب قرار داشت. در زمان خلیفه منصور عباسی در دهکدهٔ خشینان (احمدآباد امروزی) کاخی بزرگ بنا شد و بارویی به گرد شهر اصفهان کشیده‌شد و خشینان به جویباره (یهودیه) پیوسته‌شد.[۳۹]

دیلمیان

در سال ۳۱۹ ه‍.ق مردآویج زیاری با سپاهش از گیلان، اصفهان را آزاد کرد و این شهر را به پایتختی برگزید و جشن سده را با شکوه بسیار در این شهر برپا کرد.[۴۰] در سال ۳۲۷ قمری این شهر به دست رکن‌الدوله دیلمی افتاد که وی نیز اصفهان را پایتخت خود قرار داد. پس از آن شهر اصفهان پیشرفت پیشین خود را بازیافت و کانون گرد هم آمدن دانشوران و سرایندگان شد.[۳۹]

دوره سلجوقی

در بهار ۴۴۲ هجری قمری طغرل سلجوقی اصفهان را پس از یک محاصره طولانی و ویرانگر گشود. البته شهر به زودی به تدبیر ابولفتح مظفر نیشابوری که از طرف طغرل به حکومت اصفهان منسوب شده بود، بازسازی شد، ۵۰۰٬۰۰۰ دینار خرج ساخت بناها شد و سه سال از مردم هیچ مالیاتی گرفته نشد. توسعهٔ سریع شهری، مردمی که در جریان درگیری‌ها گریخته بودند را دوباره به شهر کشاند، همچنین طغرل پایتخت حکومتش را از ری به اصفهان منتقل کرد. گسترش شهر در زمان آلب ارسلان نیز ادامه یافت، اما در دوران ملکشاه و وزیر باتدبیرش خواجه نظام الملک طوسی بود که شهر به اوج شکوهش رسید به‌طوری‌که جمعیت شهر دو برابر شد و بناهای بسیاری در آن ساخته شد.[۴۱]

دیدگاه ناصر خسرو دربارهٔ اصفهان

ناصرخسرو قبادیانی در هشتم صفر سنه اربع و اربعین و اربعمائه (۴۴۴ هجری قمری)،[۴۲] دو سال پس از حملهٔ ویرانگر طغرل سلجوقی وارد اصفهان شد. در هنگام ورود وی به شهر، شهر دوباره ساخته شده و بهبودِ نسبی یافته بود. وی دربارهٔ اصفهان چنین می‌گوید:

[اصفهان] شهری است بر هامون نهاده،[۴۳] آب و هوایی خوش دارد و هر جا که ده گز چاه فرو برند، آبی سرد و خوش بیرون آید و شهر دیواری حصین بلند دارد در شهر جویهای آب روان و بناهای نیکو و مرتفع و در میان شهر مسجد آدینه بزرگ نیکو و بارویِ شهر را گفتند سه فرسنگ و نیم است.[۴۴][۴۵]

دوره صفوی

در سال ۱۰۰۶ هجری قمری شاه عباس صفوی پایتخت صفویه را از قزوین به اصفهان منتقل کرد. دوری از مرزها، کاهش دادن قدرت قزلباشان، بهبود تجارت و ترس شاه عباس از پیشگویی منجمانی که ماندنش را در قزوین برای جانش خطرناک دانسته بودند از دیگر دلایل ذکر شده برای این انتقال است. گزیدن اصفهان به عنوان پایتخت توسط شاه عباس، نتایج مثبتی برای این شهر به بار آورد، مسجدها، آب‌انبارها و کاروانسراهای بسیاری در شهر ساخته شد، به ابتکار شیخ بهایی شبکه‌های کامل ارتباطی و آبیاری پدید آمد و با بنیان نهادن شهر بازرگانی نجف آباد در چند کیلومتری غرب اصفهان برای تهیه آذوقه شهر، زیربنای زراعی استواری برای پایتخت جدید پدید آمد.[۴۶]

اصفهان در روزگار شاه عباس اول تا مرگ شاه عباس دوم برتر از همهٔ شهرهای خاورزمین بوده‌است. در آن روزگار، با افزوده شدن کوی‌های (:محلات) چهارگانهٔ (عباس‌آباد، جلفا، گبرآباد و اسپهان) نمای پایتخت صفوی از قسطنطنیه هم بزرگ‌ت بود.[۴۷][۴۸] شهر اصفهان در روزگار اوج شکوه خود ۱۳۷ کاخ، ۱۶۲ مسجد، ۴۸ مدرسه، ۲۷۳ حمام و ۱۲ گورستان داشت،[۴۹]

دوره قاجار

مسعود میرزا ظل‌السلطان (پسر ناصرالدین‌شاه قاجار) از سال ۱۲۸۸ حاکم اصفهان شد و در سال‌های پس از آن حکومت ایالت‌های فارس، کردستان، لرستان و یزد نیز به او داده شد. او همواره مایل به داشتن نیروی نظامی شخصی بود.[۵۰] در اصفهان فوج‌های نظامی با لباس و اسلحهٔ ارتش اتریش تشکیل داد و برای تعلیم دادن آن‌ها از آلمان معلمان نظامی به خدمت گرفت.[۵۱] ناصرالدین شاه که از خودسری‌های ظل‌السلطان در اصفهان بیم داشت، او را شبانه از تمام حکومت‌های خود عزل کرد و تنها شهر اصفهان را برایش باقی گذاشت.[۵۲]

فرمانروایی سی و چهار ساله مسعود میرزا ظل‌السلطان بر اصفهان، با ویرانی بیش از ۵۰ اثر و بنای تاریخی و باغ ایرانی در این شهر همراه بود.[۴۹] یکی از جهانگردان اروپایی در آن زمان نوشته‌است:[۴۹]

«متأسفانه ظل‌السلطان از خیابان خوش‌منظره و فرح‌آور چهارباغ مانند سایر آثار باستانی چیزی باقی نگذاشته، جدول‌های سنگی را پرکرده و حواشی آن‌ها را فروخته و نقاشی‌های تاق‌ها و دیوارها را هم محو کرده‌است. جای قصرها و عمارت‌های خالی صفوی را هم با ایجاد مزارع گرمک و خیار اشغال کرده‌است.»

لرد کرزن هم که در سال‌های پایانی فرمانروایی قاجاریان به ایران آمده بود دربارهٔ این ویرانی‌ها چنین می‌نویسد:[۴۹]

«مسجد و عمارت سلطنتی اصفهان را از بیخ و بن کندند. آن عمارت هفت‌دست و آیینه‌خانه و نمکدان با نقشه‌های عجیب و آیینه‌های بزرگ شفاف و حوض‌های یکپارچه که از سنگ‌های مرمر صاف شفاف تراشیده شده و سلاطین با مخارج گزاف بنا نهاده‌اند، تمام خراب و به جای آن‌ها جز تپه‌خاکی غم‌انگیز و ملالت‌خیز باقی نمانده‌است».


دوره انقلاب اسلامی و پس از آن

در ۱۴ مرداد ۱۳۵۷ تظاهرکنندگان اصفهانی که برای هفتم کشته شدگان حادثه مشهد به خیابان‌ها آمده بودند و البته برخی شان نیز مسلح بودند بیشتر قسمت‌های شهر را به تصرف درآورند و سید حسین خادمی را که چندی پیش از آن بازداشت شده بود آزاد کردند، ناآرامی‌های دو روزه اصفهان با اعلام حکومت نظامی توسط دولت و با هجوم نیروهای ارتش، پایان یافت. این نخستین بار از سال ۱۳۳۲ بود که در مرکز یک استان حکومت نظامی اعلام می‌شد.[۵۳] پس از انقلاب ساخت و ساز به شغلی پرسود بدل شد که نتیجه آن جایگزینی خانه‌های سابق با آپارتمان‌های چندین طبقه بود. این امر سبب نزاع دائمی روشنفکران طرفدار حفظ میراث تاریخی و سازندگان و طراحان عملگرا شد، نمونه آن نزاع بر سر برج جهان‌نما و فروش چندین هکتار باغ‌های اطراف کارخانه نساجی به فعالین بخش املاک و مستغلات است.[۵۴]

معماری

 
نقشه اصفهان تهیه شده توسط سید رضا خان در سال ۱۳۰۲. این نقشه جزئیات فراوانی دارد و دقت اطلاعات آن بسیار زیاد است.[۵۵]

پیش از اسلام

از دوره پیش از اسلام، چیزی به جز بقایای آتشکدهای در کوه آتشگاه، اکتشافات اندکی در تپه اشرف و همچنین پل شهرستان (متعلق به دوران ساسانیان) بجا نمانده‌است که از میان آن سه، تنها بنای برپا و برجا پل شهرستان است.

بیشتر آثار تاریخی بجا مانده مربوط به دورهٔ اسلامی است. آثاری از تمامی دوره‌های تاریخی پس از اسلام بجا مانده‌است اما به ویژه آثار دو دوره باشکوه از تاریخ اصفهان یعنی دورهٔ سلجوقی و دورهٔ صفوی برجستگی ویژه‌ای دارد، که هر کدام دارای ویژگی‌ها و سبک معماری یگانه خود است.

سلجوقیان

 
نمایی از فضای گنبدخانهٔ تاج‌الملک، از وزرای دوره سلجوقی

معماری سلجوقیان — که به ویژه در مسجد جامع نمود می‌یابد — ساده و بی‌پیرایه اما با ظرافت فراوان است. از ویژگی‌های دیگر معماری این دوره سکوت و درونگرایی به دور از هر گونه جلوه‌گری آن است. به جای آنکه بیننده تحت تأثیر آنی قرار گیرد، آرام آرام زیبائی و عظمت اسرارآمیز آن را در جای خود احساس می‌کند، برخلاف معماری و هنر دوره صفوی که توجه به جلوه‌های رنگ و نور و چشمگیری و درخشندگی از ویژگی‌های آن است. آرامگاه ملکشاه و سلطان سنجر و خواجه نظام الملک از آثار تاریخی این دوره در شهر اصفهان می‌باشد. یکی از قدیمی‌ترین شهرهای اصفهان شهر گز در ۱۰ کیلومتری اصفهان است یکی از آثار مهم باقی‌مانده در این شهر، مسجد جامع شهر مربوط به دوره سلجوقیان است.

صفویان

 
میدان نقش جهان که معماری دوران صفویان در آن کاملاً نمایان است.

در سال ۱۰۰۰ هجری قمری به دستور شاه عباس اول پایتخت صفویان از قزوین به اصفهان انتقال یافت در این زمان جمعیت اصفهان به یک میلیون نفر رسید و به شدت از نظر مراکز تجاری و فرهنگی ترقی نمود.[۵۶] عصر صفوی، عصر کمال و شکوفایی نبوغ معماری و شهرسازی در ایران است. هنرمندان شهر جلفای آذربایجان اوج شکوه معماری ایران را در اصفهان به نمایش گذاشتند. زیباترین و با شکوه‌ترین آثار معماری ایران در همین دوره، توسط معماران خلاق و هنرمندی چون محمدرضا و علی اکبر اصفهانی آفریده شد. اصفهان در مرکز امپراتوری صفوی قرار داشت و نسبت به قزوین به خراسان نزدیک تر بود. موقعیت جغرافیایی این شهر موجب افزایش سرعت عکس‌العمل شاه در مقابل تهدیدات ازبکان و عثمانیان بود. شاه عباس بدون ایجاد تغییرات عمده در بخش قدیمی شهر، بخش‌های جدیدی را به آن افزود. میدان نقش جهان، دولتخانه و خیابان چهارباغ در کنار بخش‌های قدیمی شهر ساخته شدند.

از ویژگی‌های مهم در شیوهٔ معماری این دوره، علاوه بر استحکام و زیبایی ساختار، درخشش بیان است. در آثار این دوره تابش رنگ و نور، و جذابیت سطوح و شکوه چشمگیر آنها، احساس زیبائی خیره‌کننده‌ای در بیننده ایجاد می‌کند و طنین رنگ‌ها و سطوح مکرر کاشی‌های درخشان به منظره‌ای شفاف، مجرد و روحانی تبدیل می‌شود.

معماری این دوره از لحاظ وسعت و کارایی، بسیار متنوع است و در تمامی ابعادِ حیاتِ فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی مردم حضوری زنده و پویا دارد. باشکوه‌ترین مساجد، عظیمترین میدانها، زیباترین پلها و خیابانها، بزرگ‌ترین بازارها، مدرسهها، و کاروانسراها در این عصر ساخته شد؛ و همه در نوع خود در اوج کمال هنری، استحکام و کارایی و بعضی چنان باشکوه و زیبا و کامل که گاهی نمی‌توان باور کرد که انسانی ناچیز آن را پدیدآورده باشد.

معماری معاصر

 
مسجد مرکز همایش‌های بین‌المللی اصفهان

آنچه که در گذر از عهد قدیم به عصر جدید رخ داده‌است، سبک شدن معماری است. مقایسه چهارتاقی نیاسر (دوره ساسانی) که گنبد بر پایه‌های ضخیم استوار شده‌است و مسجد جامع عباسی اصفهان، به خوبی گواه این است که به مرور زمان، معماران در پوشش دهانه‌ها به دنبال راه‌هایی برای سبک کردن حجم بودند. یکی از روش‌های سبک‌سازی دهانه‌های بزرگ و گنبدها، تبدیل مربع به دایره و استفاده از ترک است که نمونه‌ای از آن را می‌توان در گنبد خواجه نظام الملک مسجد جامع اصفهان (دوره سلجوقی) دید. ویژگی تکاملی معماری ایران در دوره معاصر تجرید است. معماری معاصر با حفظ ویژگی‌های بنیادی خود در جهت انتزاعی شدن پیش رفت. نظیر مقبره بوعلی سینا (۱۳۶۷ ه‍.ش) که نمونه تجرید شده گنبد قابوس بن وشمگیر (۳۷۵ ه‍.ش) است. تجرید در معماری معاصر را در معماری مساجد خارج از ایران هم شاهد هستیم.

در آفرینش فرم مسجد سالن اجلاس بین‌المللی اصفهان که نقطه عطفی در معماری نوین ایرانی-اسلامی خواهد بود، از گنبد به عنوان عنصر نمادین معماری ایرانی و اسلامی الهام گرفته شده‌است. به جهت قرارگیری این مسجد در مرکز همایش‌های بین‌المللی، طرح با فرم سالن اجلاس قرابت دارد. گنبد بر پایهٔ مربع شکل به روش تبدیل مربع به دایره و با استفاده از ترکهایی با الهام از نقوش اسلیمی و با رعایت اصل تجرید بنا شده‌است. در شکل‌گیری گنبدخانه، خلوص مکعب گنبدخانه حفظ شده‌است. مسجد در جهت قبله چرخیده و گنبدخانه با چهار ایوان که از عناصر معماری مناطق کویری بوده احاطه شده‌است.

بقعه‌ها

مجسمه قنطورس با تن یک سرباز با کلاه قزلباشی حدفاصل پل چوبی و پل بزرگمهر وجود دارد. تندیس کاوه آهنگر بالای ایستگاه مترو میدان آزادی کار گذاشته شده. قبل از انقلاب ۵۷ مجسمه شاه عباس در میدان آزادی وجود داشت ین اثر هنری که ساخته دست هنرمند مطرح این عرصه ایرج محمدی است بزرگترین مجسمه برنزی پیش از انقلاب بود و تصویر شاه عباس روی اسب را تجسم ساخته بود و در میدان دروازه شیراز اصفهان نصب بود که پس از انقلاب برچیده و مدفون شد معاون درگذشته شهرداری اصفهان که مجسمه را دفن کرده بود گفته‌است تا زمانی که مجوز نصب مجسمه گرفته نشود، آدرسی از محل نگهداری مجسمه نخواهم داد.[۵۷][۵۸][۵۹] شهریور ۱۳۹۹ دبیر سمپوزیوم مجسمه‌سازی اصفهان گفت: با برگزاری سمپوزیوم مجسمه‌سازی ۱۱ اثر هنری به مجموعه مجسمه‌های سطح شهر اضافه می‌شود و دائم باقی می‌ماند.[۶۰]

 
چهارباغ عباسی

جغرافیا

گیاگان و زیاگان

این شهر به دلیل داشتن قوچ و میش اصفهان نیز که بومی منطقه اند در میان دوستداران طبیعت و محیط زیست شهره جهان است گاوهای بومی اصفهان[۶۱] سال ۱۳۹۹ منقرض شد..[۶۲]

 
رز اصفهان

یک گونه از گل رز از ۱۸۳۲ به نام رز اصفهان نامگذاری شده‌است.[۶۳] دم جنبانک در اکثر کشتزارها و پارک‌ها دیده می‌شود.[۶۴]

موقعیت جغرافیایی

اصفهان در ۴۳۵ کیلومتری تهران و در جنوب این شهر قرار دارد. شهر اصفهان دارای طول جغرافیایی ۵۱ درجه و ۳۹دقیقه و ۴۰ ثانیه شرقی و عرض جغرافیایی ۳۲ درجه و ۳۸ دقیقه و ۳۰ ثانیه شمالی می‌باشد. محدوده شهری آن هم پانزده منطقه شهری تقسیم می‌شود و از غرب شهر (خیابان کهندژ) متصل به خمینی شهر، از جنوب متصل به فلاورجان، از سمت شمال به سمت شهر شاهین شهر و از شرق نیز به دشت سجزی منتهی می‌شود.[۶۵]

سطح شهر از سطح عمومی دریاها حدود ۱۵۷۰ متر ارتفاع دارد و در قسمت شمالی و شرقی به کویر محدود می‌گردد و در قسمت غربی و جنوبی نیز به سلسله کوه‌های زاگرس منتهی می‌شود. کوهستان کرکس در پنجاه کیلومتری شمال اصفهان و زردکوه بختیاری در جنوب غربی آن قرار دارد. وجود آبهایی همانند زاینده رود که از زاگری سرچشمه گرفته دلیل پیدایش این شهر می‌باشد. شهر اصفهان بر روی دشتی به نسبت هموار با شیبی در حدود ۲ درصد و به طرف شمال شرقی بنا گردیده‌است.[۶۶] در طی سده‌های گذشته نیز به سبب وجود آب فراوانتر و آلودگی کمتر در سمت جنوب غربی توسعه بیشتری یافته‌است.

تأسیسات نظامی

پایگاه هشتم شکاری اصفهان معتلق به نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی در فرودگاه شهید بهشتی اصفهان است که به عنوان پایگاه مادر جنگنده اف ۱۴ شناخته می‌شود.[۶۷]

سپاه صاحب الزمان نام سپاه اصفهان در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است فرماندهی سپاه صاحب الزمان در خیابان صفه روبروی بیمارستان الزهرا است.پایگاه هوایی نهسا در فرودگاه بدر اصفهان است.[۶۸][۶۹][۷۰][۷۱] [۷۲][۷۳][۷۴]

آب و هوا

اصفهان
نمودار آب و هوا (راهنما)
ژفمآمژژآساُند
 
 
۳۰
 
۱۰
۳−
 
 
۲۰
 
۱۶
۰
 
 
۱۴
 
۲۴
۷
 
 
۳
 
۳۱
۱۲
 
 
۲
 
۳۵
۱۷
 
 
۶
 
۳۶
۱۸
 
 
۶
 
۳۳
۱۶
 
 
۱۴
 
۲۸
۱۱
 
 
۲۹
 
۲۲
۷
 
 
۲۸
 
۱۷
۱
 
 
۲۴
 
۱۲
۳−
 
 
۲۷
 
۸
۵−
میانگین بالاترین و پایین ترین دما به مقیاس سانتیگراد
بارندگی به مقیاس میلی‌متر

این شهر در منطقه‌ای در دامنه کوه‌های زاگرس و در کنار زاینده‌رود قرار گرفته که از کوه‌های زاگرس ایران سرچشمه می‌گیرد و به باتلاق گاوخونی می‌ریزد و از مراکز گردشگری، فرهنگی و اقتصادی ایران محسوب می‌شود. زاینده‌رود بزرگترین رود فلات مرکزی ایران از کوه‌های زاگرس ایران واقع در استان چهارمحال و بختیاری سرچشمه گرفته و از میان اصفهان می‌گذرد. همچنین جنگل ناژوان از مناطق خوش آب و هوای حاشیه زاینده‌رود می‌باشد. از دیگر مناطق طبیعی قابل گشت و گذار اصفهان می‌توان به کوه کلاه قاضی و کوه صفه اشاره نمود. منطقه کلاه قاضی، یک پارک ملی است با نام پارک ملی کلاه قاضی که محل زیست جانوران زیادی مانند کل، پازن، بز، آهو و عقاب است.

آب و هوای اصفهان به‌طور کلی معتدل و خشک است و مقدار بارش باران و برف به نسبت متوسطی دارد. حداکثر درجه حرارت در تابستان ۳۹ درجه سانتی‌گراد است که تابستانهایی گرم و خشک را می‌سازد. ود زمستان تا حداکثر ۱۸-درجه می‌رسد.

تغییرات اقلیمی که در شهر اصفهان اتفاق افتاده باعث شده که اقلیم این شهر از خشک به فرا خشک تغییر پیدا کند.[۷۵]

گروه تحقیقات هواشناسی کاربردی سازمان هواشناسی هر چندماه گزارش تحلیل خشکسالی اصفهان را منتشر می‌کند.[۷۶]

مردم‌شناسی و فرهنگ

اصفهانیهای بومی بین بقیه ی ایرانی ها در فرهنگ و اساطیر ایران به باهوشی و طنز و شوخی روحیه بازاری و فرزی شناخته شدند.[۷۷]خسرو انوشیروان از شاهان ایران در اردستان استان اصفهان متولد شده.[۷۸]

جمعیت

 
نمودار رشد جمعیت شهر اصفهان از سال ۱۳۳۵ تا ۱۳۹۵.

جمعیت اصفهان در سال ۱۳۸۵ خورشیدی بالغ بر ۲٬۵۸۳٬۶۰۹ نفر بوده که این رقم در سال ۱۳۹۰ خورشیدی به ۲٬۷۵۶٬۱۲۶ نفر و در سال ۱۳۹۵ خورشیدی به ۲٬۹۶۱٬۲۱۱ نفر رسیده‌است. اصفهان از دیرباز از مهم‌ترین مراکز شهرنشینی در فلات ایران به‌شمار می‌رفته‌است. در ۵ دی ۱۳۱۹ در زمان رضاشاه برای نخستین بار در ایران به سبک اروپایی در اصفهان از مردم سرشماری به عمل آمد و ۲۰۴٬۶۰۰ تن را ساکن شهر اصفهان گزارش کردند.

مردم استان اصفهان به‌طور عمده فارسی‌زبان هستند قوم‌های مختلف دیگری نیز در این استان ساکن هستند که عبارتنداز:ترک‌ها، لرها، ارمنی‌ها، گرجی‌ها، آذری‌ها، یهودی‌ها، کولی‌ها، لرها، کردها و عرب‌ها (عشایر عرب جرقویه). در این استان ۱۲۰۰۰۰ پناهنده قانونی و به همین تعداد پناهنده غیرقانونی، اصالتاً از عراق و افغانستان ساکن هستند.[۱]

فارسی‌زبانان: اصلی‌ترین و بزرگترین گروه قومی استان اصفهان هستند که در دشت‌های استان ساکن هستند. در استان اصفهان لهجه‌های متعددی از زبان فارسی به چشم می‌خورد مانند ۱- لهجهٔ نواحی شرقی استان، همچون شهرستان نائین که شبیه به مردم یزد و زرتشتیان یزد است.۲-لهجه مردم اصفهان و خمینی شهر و شهرستان فلاورجان که به لهجهٔ اصفهانی شهرت دارد. (کلمات به صورت کشیده ادا می‌شوند) ۳-لهجهٔ مردم نجف آباد و شهرضا که شبیه به لهجهٔ اصفهانی است ولی با اندکی تفاوت. (به‌طور کلی فارس‌ها ۷۰ تا ۸۳ درصد جمعیت استان اصفهان را تشکیل می‌دهند).[۷۹][۸۰][۸۱]

لرها: دومین گروه قومی استان اصفهان لرها هستند. از مناطق لر نشین استان اصفهان می‌توان به شهرستان فریدن (جنوب و جنوب غربی) و غرب شهرستان چادگان و روستاهایی از فریدوشهر و بخشی در شهرهای شاهین شهر درشهرستان شاهین شهر و میمه، فولادشهر و زرین شهر در شهرستان لنجان، جوی آباد در شهرستان خمینی شهر و یزدانشهر، امیرآباد، آزادگان و ویلاشهر در شهرستان نجف آباد و شهر اصفهان اشاره کرد. اغلب لرهای اصفهان مهاجر و از طوایف بختیاری هستند که از استان‌های چهار محال و بختیاری و خوزستان به این استان مهاجرت کرده‌اند. مهم‌ترین دلیل مهاجرت لرها به استان اصفهان اشتغال در مراکز صنعتی مانند ذوب آهن و فولاد مبارکه است که این امر موجب شده که جمعیت انبوهی از لرها در شهرستان‌هایی چون اصفهان، خمینی شهر و نجف آباد و لنجان ساکن شوند. لرها در جامعهٔ فارس نشین استان اصفهان جا افتاده‌اند. به‌طور کلی لرها ۱۰ تا ۱۶ درصد جمعیت اصفهان را تشکیل می‌دهند.[۸۰][۸۱]

ترک‌ها: قشقایی گروهی از مردمان ترک هستند که از آسیای مرکزی به جنوب ایران مهاجرت کردند. از مناطق بومی ترک‌نشین استان می‌توان با چادگان و سمیرم و بخش‌هایی از فریدن و فریدونشهر اشاره کرد. تعدادی از قشقایی‌ها نیز در مناطق فارس‌نشین مانند اصفهان ،لنجان، خمینی شهر و نجف آباد ساکن هستند که بیشتر از چادگان و همچنین سامان، بن، کیان، و سفیددشت در استان چهارمحال وبختیاری مهجرت کرده‌اند. بخش عمده ای از ترکان ساکن چادگان ،سامان و بن به دلیل زیر آب رفتن روستاهایشان برای ساخت سد رودخانه زاینده رود به شهرهای فارس‌نشین مذکور مهاجرت کردند. قشقایی‌ها در سمیرم لباس محلی خود را دارند ولی شهرهای چادگان ،سامان و بن فاقد پوشش محلی هستند. به‌طور کلی ۵ درصد جمعیت استان اصفهان را ترک‌ها تشکیل می‌دهند.[۸۰]

آذری‌ها: در شهرستان‌های گلپایگان، خوانسار و بخش شمالی فریدن مردمانی به چشم می‌خورند که نیای آذری دارند و از قوم ماد هستند. بعضی از آنان بازماندهٔ قبایل کوچانده شده از اران و همدان در زمان صفویه هستند (ساکنان اکثر روستاهای شهرستان‌های مذکور) که به زبان ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند. برخی دیگر نیز بومیان هستند که به زبان آذری باستان (به اصطلاح زبان خوانساری) که واژه‌های ترکی، کمتر در آن وجود دارد سخن می‌گویند. به گفته سازمان یونسکو این زبان در معرض انقراض است به‌طوری که در شهر گلپایگان زبان مردم بسیار شبیه فارسی شده‌است. در بین مردم این مناطق ویژگی‌های دیگر آذری‌ها مانند: ۱- عزاداری‌های بزرگ سالیانه مثل روستای قودجان ۲- پوشش محلی نزدیک به سایر نقاط آذربایجان بزرگ ۳- چهره‌های زاغ و بور نسبت به سایر شهرهای استان اصفهان بیشتر به چشم می‌خورد. به‌طور کلی آذری‌ها ۲ تا ۳ درصد جمعیت استان را شامل می‌شوند.

ارامنه: ارمنی‌ها را در زمان صفویه را به اصفهان و به ویژه مناطق فریدن و فریدونشهر کوچاندند. ارمنی‌ها از گذشته تا به امروز نقش پر رنگی را در شهر اصفهان داشته‌اند و نمونه‌های بارز حضور پر رنگشان، کلیسای وانک و بسیاری از تعمیرگاه‌ها در شهر اصفهان است. امروزه بیشتر ارمنیان فریدن و به ویژه روستای خویگان علیا درفریدونشهر که زمانی بزرکترین روستای ارمنی‌نشین ایران به حساب می‌رفت به اصفهان و در منطقه ای به نام جلفا تجمع یافته‌اند.

گرج‌ها: گرج‌ها نیز همانند ارمنی‌ها در زمان شاه عباس اول از قفقاز به استان اصفهان کوچانده شدند. آنان ابتدا در شهر تازه بنا شدهٔ نجف آباد سکنا گزیدند ولی بعدها به دلیل ناسازگاری با آب و هوای نجف آباد و دلایل دیگر به فریدن و فریدونشهر رفتند. امروزه زبان و رسم‌الخط گرجی در فریدونشهر آموزش داده می‌شوند. علاوه برفریدونشهر در شهرهای بزرگ فارس‌نشین استان اصفهان نیز گرجی‌ها ساکن شده‌اند که اغلب در غالب اقوام دیگری همچون فارس درآمده‌اند.

هنرمندان مطرح اصفهان علیرضا افتخاری، محمود فرشچیان ٰ، تاج اصفهانی، رضا ارحام صدر، حسن علیرضایی، لیلا فروهر، جهانگیر فروهر، محمد علی کشاورز، نصرت‌الله وحدت، اصغر فرهادی و حسن کسایی

زبان

مردم اصفهان به زبان فارسی با لهجه اصفهانی سخن می‌گویند از ویژگی‌های لهجه اصفهانی اضافه کردن حرفِ س به آخر واژگان می‌باشد که به جای واژهٔ است استفاده می‌شود. مهاجران به اصفهان دارای گویش‌های متفاوت هستند و ارامنه اصفهان نیز به زبان ارمنی سخن می‌گویند. مکالمات روزمره و رسمی شهر همگی به زبان فارسی است.

دین و فلسفه

 
کلیسای وانک

اسلام شیعه به عنوان بخش اصلی کیش مردمان این شهر است و علاوه بر آن، ارامنه، یهودیان و زرتشتیان و سایر اقلیتهای مذهبی نیز در شهر زندگی می‌کنند. جلفا که در جنوب اصفهان قرار گرفته منطقه‌ای است که بیشتر ارمنی‌نشین است و از منطقه‌های خوب شهر نیز قلمداد می‌شود.

ورود مذهب تشیع به این شهر در طی چندین دوره زمانی صورت گرفته که مهم‌ترین آن عبارتنداز: هجرت ابن هلال ثقفی از کوفه به این شهر[۸۲]، اقامت و تبلیغ صاحب بن عباد وزیر آل بویه در این شهر[۸۳][۸۴]، هجرت تبلیغی علامه حلی و شاگردانش به همراهی و حمایت محمد خدابنده اولجایتو پادشاه شیعه مغول، و در آخرین دوره در دوره صفویه و هجرت علمای جبل عامل به این شهر، بافت شیعی این شهر به نقطه تکامل رسید.[نیازمند منبع][۸۵][۸۶][۸۷] [۸۸] [۸۹] [۹۰] در بین مسلمانان سنی معمولاً شهرت اصفهان به خاطر حدیث معروفی است که روایت می‌کند: «مسیح دجال توسط ۷۰۰۰۰ یهودی از شهر اصفهان همراهی می‌شود که شالهای پارسی پوشیده‌اند.»[۹۱]

یهودیان اصفهان

امروزه یهودیان اصفهان از قدیمی‌ترین اهالی این شهر می‌باشند که در گذشته در محله جویباره ساکن بوده‌اند ولی اکنون بیشترشان به خارج کشور مهاجرت کرده‌اند. اندک یهودیانِ باقی‌مانده هم بیشتر در خیابان فردوسی، آمادگاه و سید علیخان ساکن هستند.

ارامنه و زرتشتیان

در اصفهان، ارامنه و دیگر شاخه‌های مسیحی، زرتشتیان، ورشوییان، بهاییان، بودایی، ربانیان (هندوهای تاجرپیشه) و یهودیان زندگی می‌کردند. اصفهان در جایگاه یک پایتخت و با شکوفایی سیاسی، اقتصادی و فرهنگی که در روند تاریخی خود داشت، همواره کانونِ نگرشِ اقلیتها بود.[۴۸][۹۲]

آداب و رسوم

روز و نماد اصفهان

 
نگاره تاریخی منقوش بر کاشی کاری‌های سردر قیصریه که با اقتباس از صورت فلکی برج قوس (آذر) طراحی شده‌است، به عنوان نماد اصفهان شناخته شده‌است.

در بهمن‌ماه سال ۱۳۸۳ پس از پیشنهاد گزینش روز اصفهان از سوی شاهین سپنتا و استقبال برخی از سازمان‌های غیردولتی اصفهان از این پیشنهاد، تلاشی برای گزینش روز اصفهان آغاز شد.

ابهام در تعیینِ روز اصفهان

در تعیینِ روز اصفهان میانِ شهرداری اصفهان و اصفهان‌شناسان اختلافاتی وجود دارد. در حالیکه اصفهان‌شناسان، این روز را روز یکم آذرماه می‌دانند، شهرداری اصفهان در مصوبهٔ دورهٔ دومِ شورای اسلامی شهر اصفهان، سوم اردیبهشت ماه را برای این روز تعیین کرده‌است.[۹۳][۹۴]

دیدگاهِ اصفهان‌شناسان

در اردیبهشت ماه سال ۱۳۸۴ پس از فراخوان هم‌اندیشی برای نام گذاری روز نکوداشت اصفهان، روز یکم آذرماه هر سال از سوی بیش از ۳۰ نفر از اصفهان شناسان به عنوانِ روز نکوداشت اصفهان گزینش و تصویب شد و بر اساس پیشنهاد دکتر لطف‌الله هنرفر[۹۵] نگاره تاریخی منقوش بر کاشی کاری‌های سردر قیصریه اصفهان را که با اقتباس از صورت فلکی برج قوس (آذر ماه) طراحی شده‌است، به عنوان نماد اصفهان برگزیدند. دلیل انتخاب آن‌ها این بود که بر اساس مستندات تاریخی زایچه شهر اصفهان در ماه آذر (قوس) است.[۹۶][۹۷]

 
تابلوی خوشامد گویی با نماد اصفهان(برج قوس). ورودیِ چهارباغ بالا.

در متن بیان نامه مصوب اصفهان شناسان آمده‌است:

«... از آنجا که احداث باروی حفاظتی یا حصار بزرگ اصفهان به منظور تضمین امنیت شهر تاریخی اصفهان در دوران دیلمیان و در زمان رکن‌الدوله دیلمی (۲۹۲–۳۶۶ هجری قمری) صورت گرفت و برپایی این باروی امنیتی به عنوان نقطه عطفی در تاریخ اصفهان شناخته می‌شود، یاد روز آن رویداد تاریخی از این روی شایسته‌تر از دیگر پیشنهادها است. همچنین چون در آن زمان برپایی باروی بزرگ اصفهان بر بنیان زایچه این شهر در آذر ماه (برج قوس) صورت گرفت، لذا روز یکم آذرماه هر سال (مطابق با ۲۲ نوامبر) به عنوان روز نکوداشت اصفهان برگزیده می‌شود. همچنین نگاره تاریخی منقوش بر کاشی‌کاری‌های سردر بازار قیصریه اصفهان[۹۸] که با اقتباس از صورت فلکی برج قوس (آذر ماه) و با محتوایی متعالی طراحی شده‌است، به عنوان نماد این روز گزیده شد.» از آن سال تاکنون، هرساله سازمان‌های مردم نهاد اصفهان و سازمان‌های دانشجویی دانشگاه‌های اصفهان یکم آذرماه را به عنوان روز اصفهان و هفته اصفهان را از یکم تا هفتم آذرماه گرامی می‌دارند.
انجمن دوستداران اصفهان، شعار اصفهان برای همیشه، برای همه را به عنوان آرمان مشترک همه دوستداران اصفهان برگزیده‌است.

دیدگاهِ شهرداری اصفهان (هفته نکوداشت اصفهان)

طبق مصوبه دوره دوم شورای اسلامی شهر اصفهان، سوم اردیبهشت ماه با توجه به سالروز تولد شیخ بهایی به عنوان روز اصفهان نامگذاری و در سال‌های بعدی این روز از سوم تا نهم اردیبهشت ماه به عنوان هفته نکوداشت اصفهان تعیین گردید. معاونت فرهنگی اجتماعی شهرداری متولی اصلی برگزاری هفته نکوداشت اصفهان است و سایر بخش‌های مجموعه شهرداری نظیر سازمان فرهنگی تفریحی، سازمان زیباسازی، معاونت هماهنگی امور مناطق و سازمان‌های شهرداری، مدیریت مجموعه فرهنگی و مذهبی تخت فولاد، مرکز اصفهان‌شناسی در برگزاری هفته نکوداشت اصفهان مشارکت دارند.[۹۹]
این جشن همچنین به «جشنی به رنگ اصفهان» شناخته شده‌است. از جمله برنامه‌های این جشن می‌توان به نمایش‌های تاریخی، مسابقات ورزشی، رونمایی از آخرین انتشارات در حوزه اصفهان و … اشاره کرد. پوسته اصلی این جشن با توجه به بازسازی و تکمیل شدن میدان عتیق توسط شهرداری اصفهان، در این مکان برگزار می‌شود.

موسیقی ونقاشی

مکتب موسیقی اصفهان جز بزرگترین مکاتب موسیقی ایران در تمام تاریخ بوده‌است. اصفهان از اواخر دوره قاجار تا به امروز یک شهر شناخته شده به آواز و موسیقی است و معماری اصفهان که به موسیقی منجمد معروف است بسیار فاخر است. در اصفهان ابداع کنندگان معماری از موسیقی الهام می‌گرفتند به اصفهان رو یکی از آثار در آواز اصفهان است.[۱۰۰]نقاشی اصفهان یکی از دلایل باعث دادن لقب شهر خلاق و عضویت شبکه شهر خلاق می‌باشد.[۱۰۱]

رسانه و فناوری اطلاعات و ارتباطی

رادیو اصفهان و شبکه اصفهان کانال تلویزیونی و رادیویی سازمان صدا و سیما است. ایمنا از شهرداری اصفهان و اصفهان امروز از روزنامه‌ها و مطبوعات شهر است.[۱۰۲][۱۰۳] شرکت مخابرات اصفهان فراهم کننده خدمت اینترنت پهنای باند ثابت و وی دی اس ال و اینترنت فیبر نوری در شهر است.[۱۰۴] پوشش تلفن همراه نسل چهارم شبکه تلفن همراه و 3G وجود دارد.[۱۰۵]

هنرهای نمایشی و هنر اسلامی

جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان ۲۰ دوره در شهر برگزار شده‌است.[۱۰۶] حوزه هنری استان اصفهان وابسته به شهرداری یکی از شناخته شده‌ترین و فعال‌ترین ارگان‌های فرهنگی و هنری استان اصفهان است.[۱۰۷]

مراکز فرهنگی

استان اصفهان، با دارا بودن ۱۷۸ کتابخانه نهادی، ۱۱۰ کتابخانه مشارکتی و ۴ کتابخانه مستقل، بیشترین تعداد کتابخانه را در سطح کشور به خود اختصاص داده‌است.[۱۰۸]در بخش مرجع کتابخانه مرکزی شهرداری حدود ۱۲ هزار جلد کتاب در قالب کتاب‌های فارسی و لاتین وجود دارد. بزرگترین آمفی تئاتر روباز کشور در پردیس هنر اصفهان افتتاح شد.[۱۰۹] در تالار فرشچیان خیابان توحید و تالار رودکی، هنرسرای خورشید، سالن کوثر، هنرستان هنرهای زیبا، تالار شهید آوینی دانشگاه اصفهان، سالن نگین سپاهان شهر، سالن شیخ بهایی و تماشاخانه ماه زیر نظر شهرداری برنامه‌های کنسرت موسیقی و تئاتر اجرا می‌شود.[۱۱۰][۱۱۱][۱۱۲][۱۱۳]

منابع انسانی

اصفهان با داشتن ۲۳ هزار کشته و حدود ۴۳ هزار جانباز بیشترین تعداد کشته و ایثارگران را برای جنگ ایران عراق در کل کشور دارد.[۱۱۴] تا اردیبهشت ۱۳۹۹ بر اساس آمار موجود خانه کارگر اصفهان ۹۰ درصد از کارگران، قرارداد موقت هستند.[۱۱۵]

بهداشت عمومی و زیست پذیری

در ۱۳۹۴ با قطع آب زاینده رود تقریباً ۱۵ درصد مردم دچار افسردگی شدند.[۱۱۶]اصفهان به علت وجود صنایع آلاینده پایتخت ام اس جهان شناخته می‌شود.[۱۱۷] پژوهشکده زیست‌فناوری رویان در اصفهان واقع شده‌است.[۱۱۸]

تا خرداد ۱۳۹۹ ۶۵ درصد جمعیت استان اصفهان بیمه تأمین اجتماعی دارند[۱۱۹]مرکز باروری و ناباروری اصفهان در سال ۱۳۷۲بمنظور درمان نازایی زنان و ناباروری مردان تأسیس شد.[۱۲۰]

یکی از قدیمیترین بیمارستانهای اصفهان بیمارستان عیسی بن مریم است. ۳۳ بیمارستان عمومی و تخصصی مالکیت دولتی و خصوصی شامل زایشگاه و روانپزشکی در شهر اصفهان وجود دارد.[۱۲۱]

ساختار شهری و مدیریت مدنی

 
نقشه مناطق
 
نقشه شهرسازی اصفهان

سیاست و فرمانداری و احزاب

امام جمعه و نماینده ولی فقیه نهاد رهبر جمهوری اسلامی ایران در اصفهان سید یوسف طباطبایی نژاد نماینده مردم اصفهان در مجلس خبرگان است. ساختمان دفتر مجمع امور نمایندگان مجلس برای اصفهان در خیابان جی کوچه ۲۱ است. استان اصفهان ۱۷ نمایندهٔ مجلس دارد سهم شهر اصفهان ۵ نفر است.۳ تا از احزاب بزرگ اصفهان شورای جبهه اصلاحات اصفهان و سازمان عدالت و آزادی ایران اسلامی و مجمع نیروهای انقلاب ( اصولگرایان ) استان اصفهان است. [۱۲۲][۱۲۳][۱۲۴][۱۲۵]شورای اسلامی شهر اصفهان شورای ۱۳ نفری است که در انتخابات برای تصمیمات شهرداری انتخاب می‌شود.

شهرداری و قوه ی اجرایی

نام فرماندار شهرستان اصفهان حسین سیستانی است.[۱۲۶]

مناطق شهرداری اصفهان
نام مساحت قانونی منطقه کل مساحت حوزه خدماتی جمعیت تراکم جمعیت مختصات
۱ 8.10 km2 8.10 km2 ۷۹٬۰۹۱ 9,764.3/km2
۲ 10.31 km2 21.45 km2 ۶۹٬۱۲۰ 3,222.4/km2
۳ 11.52 km2 11.52 km2 ۱۱۰٬۳۶۸ 9,580.5/km2
۴ 11.35 km2 75.02 km2 ۱۳۳٬۷۳۱ 1,782.6/km2
۵ 17.02 km2 60.02 km2 ۱۵۰٬۸۶۵ 2,513.6/km2
۶ 12.55 km2 67.07 km2 ۱۱۲٬۱۲۹ 1,671.2/km2
۷ 13.57 km2 28.57 km2 ۱۶۸٬۷۳۲ 5,905.6/km2
۸ 20.39 km2 20.39 km2 ۲۳۹٬۷۵۶ 11,758.5/km2
۹ 10.54 km2 20.25 km2 ۷۵٬۱۶۸ 3,712.0/km2
۱۰ 16.27 km2 21.46 km2 ۲۰۷٬۸۰۳ 9,683.3/km2
رهنان(۱۱) 7.80 km2 10.97 km2 ۵۸٬۸۴۱ 5,363.8/km2
۱۲ 14.78 km2 82.23 km2 ۱۳۶٬۳۷۶ 1,658.5/km2
۱۳ 20.10 km2 35.24 km2 ۱۳۲٬۴۶۹ 3,759.1/km2
۱۴ 9.40 km2 19.38 km2 ۱۶۴٬۸۵۰ 8,506.2/km2
خوراسگان (۱۵) 16.64 km2 69.05 km2 ۱۲۱٬۹۶۱ 1,766.3/km2 ۳۲°۳۹′۱۴″شمالی ۵۱°۴۷′۳۳″شرقی / ۳۲٫۶۵۳۹°شمالی ۵۱٫۷۹۲۵°شرقی / 32.6539; 51.7925
کل 200.34 km2 550.72 km2 ۱٬۹۶۱٬۲۶۰ 3,581.4/km2


نرم‌افزار اصفهان نما شامل نقشه برای شهروندان توسط شهرداری ساخته شده‌است.[۱۲۷]

شهرکها

قوانین و امنیت عمومی

 
گرومن اف ۱۴ تامکت نهاجا

شهر اصفهان به لحاظ حفظ بافت جمعیتی سنتی خود در اغلب نقاط شهر و نیز همکاری مداوم مردم با نهادهای انتظامی و امنیتی، در مقایسه با سایر کلان‌شهرهای ایران از ضریب امنیت نسبتاً بالایی برخودار است. همچنین، می‌توان گفت یکی از امن‌ترین شهرهای ایران است و وجود بیش از ۲۰ کلانتری انتظامی و ۳ ناحیه مقاومت متعلق به سپاه پاسداران و نیز مرکزیت اداره اطلاعات و سایر نهادهای امنیتی، بر روند حفظ و صیانت از شهر تأثیرگذار بوده‌است.[۱۲۸]ستاد خبری اصفهان زیر نظر وزارت اطلاعات میباشد.[۱۲۹]

۲۵ ایستگاه آتشنشانی در مناطق مختلف وجود دارد.[۱۳۰]دو پایگاه سازمان امنیت اطلاعات سپاه پاسداران در کلانشهر اصفهان ساخته شده است.[۱۳۱]

سلامت و بهداشت

اصفهان یکی از مرکزهای اصلی و تأثیرگذار برای درمان بیماران در ایران محسوب می‌شود. حدود سی بیمارستان، بیست درمانگاه، ده‌ها انجمن و نهاد پزشکی و بهداشتی، بیش از ۱۴۷ آزمایشگاه، ۲۵۴ داروخانه، ۸۷ مرکز پرتونگاری و ۲۰۸ مرکز توانبخشی در این شهر فعالیت دارند.[۱۳۲]
با توجه به عزم مدیران شهری در حوزه گردشگری، بخش خصوصی در زمینه گردشگری سلامت پا به عرصه گذاشت و فعالیت خود را تحت عنوان شهرک سلامت در این شهر آغاز کرد. این مجموعه توانایی گردهمایی پزشکان داخلی و خارجی و همچنین جذب بیماران از سراسر دنیا را داراست.[۱۳۳] اولین بار در ایران می‌باشد که یک شهر شهرک سلامت ساخته شده دارد.[۱۳۴]

زیرساخت‌های اولیه

تصفیه فاضلاب

ظرفیت آب دهی تصفیه خانه باباشیخ علی اصفهان ۱۲هزار و ۵۰۰لیتر در ثانیه است. تامین آب شرب حدود ۴ میلیون نفر در اصفهان بزرگ را برعهده دارد، با عنوان بزرگترین تصفیه خانه خاورمیانه معرفی شده‌است.[۱۳۵][۱۳۶]

پارک و فضای سبز

اصفهان دارای سه هزار و هفتصد هکتار (۳۷ میلیون متر مربع) فضای سبز شهری است[۱۳۷] که با داشتن سرانه فضای سبز ۲۴ متر مربع بالاترین رتبه را در سطح کلان‌شهرهای ایران دارد. همچنین مقدار این سرانه تا سال ۱۳۹۵ به ۳۲ متر مربع خواهد رسید که با توجه به آلاینده‌های زیست‌محیطی اصفهان این سرانه باید به ۴۰ متر مربع افزایش پیدا کند. بوستان‌های کنارهٔ زاینده رود که به بوستانهای ساحلی نیز مشهور هستند از مهم‌ترین فضاهای سبزِ اصفهان می‌باشند. زیباترین و منحصر بفردترین فضای سبز اصفهان بوستان جنگلی ناژوان است که در غرب اصفهان و در کنار زاینده رود قرار دارد. نام برخی از بوستان‌های ساحلی و غیر ساحلی چنین است:

  • بوستان‌های ساحلی: پارک پردیس هنر[۱۳۸]، ناژوان، سعدی، زاینده رود، کودک، ملت، آیینه خانه، آبشار، مشتاق و باغ گلها.
  • بوستان‌های غیر ساحلی: قلمستان، نقش جهان، استقلال، باغ فدک و باغ غدیر و پارک امام رضا.

نصف فضای سبز با استفاده از آب اصلاح‌شده های خاکستری (پساب) آبیاری می‌شود.[۱۳۹]

کوهِ صُفه

کوه صفه نام کوهی است از سلسله جبال زاگرس در منتهی‌الیهِ جنوبِ جغرافیاییِ اصفهان که از شمال به جاده کمربندی، از غرب به کوه‌های تخت رستم و دره خان، از شرق به شهرک‌ها و مجتمع‌های مسکونی و از جنوب به اراضی باز و خط آهن محدود می‌گردد. این کوه از دیرباز محل کوهنوردی اصفهانی‌ها بوده‌است. پس از انقلاب شهرداری اصفهان برای آبادانی این منطقه تلاش فراوان نمود. در دورهٔ سلجوقی فرقهٔ اسماعیلیه قلعه‌های محکمی در این کوه‌ها ساختند که آثاری از آن هم‌اکنون باقی است.[۱۴۰]

پارک شرق اصفهان

کوه نخودی در شرق اصفهان یکی از بهترین جاذبه‌های گردشگری در ایران می‌باشد تا ۱۳۹۷ پیشرفت سی درصدی داشته.[۱۴۱]

ساختمان‌های بین‌المللی

شهرداری تا ۱۳۹۹ پروژه ساختن نمایشگاه اصفهان را اجرا میکند.[۱۴۲] در این شهر مکانی برای همایش جنبش عدم تعهد و بعد از آن برای دیگر همایش‌های بین‌المللی در نظر گرفته شد. مجموعهٔ مرکز همایش‌های بین‌المللی اصفهان دارای سالن اصلی با ظرفیت ۲۳۵۴ نفر، سالن چند منظوره، هتل ۵ ستاره در ۱۲طبقه، ویلاهای VIP، مرکز تجاری، دفاتر و… می‌باشد.[۱۴۳]

گردشگری و تفریح

جاذبه‌های تاریخی

پانوراما میدان شاه

اصفهان سرشار از آثار هنری و تاریخی است که میدان نقش‌جهان، مسجد شاه، سی و سه پل، پل خواجو، پل مارنان، مسجد جامع اصفهان، مسجد سیّد، مسجد شیخ لطف‌الله، منار جنبان، برج کبوترخانه، گذر چهارباغ عباسی، میدان عتیق، کاخ چهلستون، آتشگاه اصفهان، کاخ عالی‌قاپو، کاخ هشت بهشت، کلیسای وانک، حمام علیقلی آقا، مدرسه چهارباغ و هتل عباسی از بارزترین آن‌ها هستند.[۲۶][۱۴۴][۱۴۵][۱۴۶]

مقامات میراث فرهنگی استان اصفهان معتقدند بیش از ۲۲ هزار جاذبه تاریخی و فرهنگی ارزشمند در این استان وجود دارد. فریدون الهیاری مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان اظهارداشت: یکهزار و ۷۶۵ اثر تاریخی در استان ثبت ملی است.[۱۴۷]

مکان‌های تفریحی رفاهی

شهربازی رؤیاها به عنوان پارک بازی سالانه میزبان تعدادی گردشگر می‌باشد. سیتی سنتر اصفهان مرکز رفاهی معروف‌ترین مرکز گردشگری رفاهی تجاری این شهر می‌باشد. شهربازی سرپوشیده هم در این مجموعه است. پارک جنگلی صفه در دامنه کوه صفه یکی از پارک‌های جنگلی با امکاناتی نظیر سینما و بولینگ و تله کابین و شهربازی و … می‌باشد. پارک جنگلی ناژوان از معروف‌ترین پارک‌های جنگلی اصفهان است که از امکاناتی نظیر باغ پرندگان. خزندگان و پروانه‌ها و آکواریوم و دولفیناریوم پارک ابی تله سیژ و … برخوردار است. پارک ابی ابسار بزرگترین مجموعهٔ آبی در سپاهان‌شهر است. همچنین بام شهر اصفهان در شمال غرب این شهر بام شهر اصفهان آکواریوم اصفهان در پارک جنگلی ناژوان به عنوان اولین تونل آکواریوم ایران در نوروز سال ۱۳۹۵ افتتاح شد و در آن انواع ماهی‌ها و آبزیان وجود دارد. باغ جوان بوستان مشتاق پارک سپاهان‌شهر باغ غدیر باغ فدک کوه نخودی کوه قایمیه پارک رجایی (بوستان هشت بهشت) شهربازی‌های ملک‌شهر آبشار صفه سیتی سنتر شهر عجایب وحید سیمرغ و … از معروف‌ترین مکان‌های تفریحی دیگر اصفهان است. ۵ مجموعه فرهنگی باغ بانوان در شهر اصفهان فعال است تا سال 1395.[۱۴۸]اصفهان یک باغ وحش در پارک کوه صفه دارد.[۱۴۹]باغ فدک اصفهان و باغ غدیر دو پارک نسبتاً بزرگ در شهر هستند.[۱۵۰][۱۵۱]

سینماها

9 سینمای شهر شامل پردیس سینمایی چهارباغ،پردیس سینمایی ساحل اصفهان،پردیس سینمایی سیتی سنتر اصفهان،سینما بهمن خوراسگان،سینما سپاهان،سینما سوره،سینما فرهنگیان اصفهان،سینما فلسطین (اصفهان) و سینما قدس (اصفهان) هستند.

ورزشها

ورزش باستانیدر فهرست میراث معنوی یونسکو از سوی ایران به ثبت رسیده است و فدراسیون ورزش زورخانه ای و کشتی پهلوانی کشور، شهر اصفهان را به عنوان پایتخت فرهنگی این رشته ورزشی برگزید است.[۱۵۲]چوگان یک ورزش شهر است.[۱۵۳]

 
نقش جهان

اصفهان دارای چند تیم معروف فوتبال، بسکتبال، ورزش‌های آبی[۱۵۴] و فوتسال شامل ایراندخت، سوان ارامنه، سپاهان، تیم ذوب آهن، آپادانا، اسپادان است.[۱۵۵] ورزشگاه نقش جهان دومین ورزشگاه بزرگ ایران است.[۱۵۶]

شهریور ۱۳۹۹ مدیر کل ورزش و جوانان استان اصفهان گفت در ورزش اصفهان بیش از نیمی از فعالیت‌ها توسط بانوان انجام می‌شود؛ محل اعتبارات ورزش بانوان استان اصفهان به‌طور ویژه دیده شده‌است و ردیف اعتباری مشخص شده سال ۱۳۹۹ تماماً برای بانوان هزینه خواهد شد.[۱۵۷]

تیم بانوان باشگاه والیبال گیتی‌پسند اصفهان در لیگ والیبال زنان ایران رقابت می‌کند.[۱۵۸] تیم زنان باشگاه والیبال ذوب‌آهن قهرمان لیگ حرفه ای ایران در ۱۳۹۷ است.[۱۵۹]

باشگاه والیبال سپاهان اصفهان در لیگ برتر والیبال ایران ۱۳۹۸ شرکت کرد و در فوتبال مسابقات لیگ‌های برتر و دسته اول فوتبال استان اصفهان در سال ۱۳۹۸ برگزار شد.[۱۶۰][۱۶۱] در هندبال باشگاه هندبال سپاهان اصفهان دارای تیم زنان و مردان است.[۱۶۲] استان حدود ۳۰۰ هزار ورزشکار ساماندهی شده در رشته‌های مختلف و ۲۲۰ بدمینتون‌بازدارد.[۱۶۳][۱۶۴] تا سال۱۳۹۸ ۳۲ بانوی اتومبیلران در استان اصفهان فعالیت دارند.[۱۶۵]

تالارهای جشن

در شهر تعداد زیادی تالار پذیرایی و باغ تالار برای برپایی جشن‌ها و مهمانی‌ها وجود دارد[۱۶۶]

گرمابه‌ها

گرمابه‌های تاریخی اصفهان شامل[۱۶۷] حمام شاه علی در خیابان عبدالرزاق، حمام نقاشی، حمام شیخ بهایی، حمام رهنان، دهنو، حمام جارچی، خسروآقا، حمام وزیر و تودشکچو است.

پل‌ها

پل چوبی، پل شهرستان، پل مارنان، سی و سه پل یا پل الله وردی خان و پل خواجو[۱۶۸]

بازارها

بازار اصفهان، بازار قیصریه اصفهان، بازار شاهی، بازار بیدآباد، بازار ریسمان، بازار غاز و بازارهای اطراف میدان نقش‌جهان: بازار مسگرها، بازار هنر، بازار ترکش‌دوزها، بازار کلاهدوزها، بازار لواف‌ها و بازار آهنگرها[۱۶۹]

مسجدها

 
نمایی از شبستان مسجد جامع اصفهان مربوط به عصر دیلمیان

محله‌ها

 
نمایی از اصفهان حوالی سال ۱۳۰۳
 
کاخ چهل ستون در اصفهان (۱۳۰۳ خورشیدی)

جروکان، عاشق آباد، مارنان، چرخاب، خواجو، تل واژگون، قلعه تبرک، شهشهان، دستگرده (فروغی)، پاچنار، بید آباد، علی قلی آقا، شیْش، در کوشک، محله نو، جوزدان، الیادران، چهارسوق شیرازی‌ها، لنبان، ناژوان، زهران، جاوان، آفاران، برزان، ولدان، خوراسگان، کوله پارچه، تخت فولاد، هزارجریب، ابر، بوزان، کنگاز، سیچان، دستگرد خیار، قائمیه، ماربین، گورتان، شیخ یوسف، طوقچی، جویباره، جلفا، جی، هفتون، دردشت، رهنان، کارلادان، کنگاز، گارماسه، نصرآباد، محله مرداویج، لادان، مفت آباد، لمجیر، جوی آباد (قدیم)، دارک، حصه، زینبیه (اصفهان)، احمدآباد، محله دهنو، ملک شهر، مارچین، حسین‌آباد، هفتون، عباس‌آباد، در کوشک، سرلت، علی‌قلی‌آقا، بیدآباد، کوجان، گرکان، اندوان، کساره، تل باسکون، پل بلند، ملک شهر، خانه اصفهان، قلمستان، فردوان، پرتمان، احمدآباد، سروش، پایین دروازه، جاده گودالی، پوزوه، کردآباد، پل شهرستان، فینارت، ردون، شش راه، قهجاورستان، جاوان بالا، جاوان پایین، دهچی، الیادران، شمس‌آباد، نصرآباد، آتشگاه، بابوکان، دهنو، پاقلعه، لمجیر، جوب شاه، کُهَنستان، شاهزید.

خانه‌های قدیمی

به علت وجود بافت قدیمی و معماری زیبای شهر اصفهان، خانه‌های قدیمی بسیاری در این شهر وجود دارد. برخی از این خانه‌ها امروزه توسط میراث فرهنگی بازسازی شده و به صورت موزه درآمده‌است. همچنین برخی از این سراهای قدیمی با تغییر کاربری در حال استفاده می‌باشد. تالار تیموری (موزه تاریخ ملی) به عنوان موزه تاریخ ملی، توحیدخانه به عنوان دانشکده معماری دانشگاه هنر اصفهان و عمارت رکیب خانه به عنوان موزه هنرهای معاصر اصفهان مورد استفاده و بهره‌برداری است. خانه‌های: حاج رسولی‌ها، شیخ الاسلام، خانه مشروطه، حاج مصورالملکی، یداللهی، عاصمی اصفهانی، قدسی، خانه نیلفروشان، مجتهدزاده، حقیقی، داوید (داود)، سوکیاس، مارتا پیترز، پطروس، سرتیپی، منعمیان، وثیق انصاری، بهشتیان، اعلم و قزوینی‌ها از خانه‌های قدیمی و دیدنی اصفهان می‌باشد.[۱۷۳] همچنین بتازگی بدست زوجی ایرانی و غیر اصفهانی خریداری و بازسازی شده که باعث حفظ و بقای آن گشته‌است. این خانه دارای سابقه‌ای پانصد ساله می‌باشد که ابتدا به عمهٔ شاه عباس تعلق داشته‌است.[۱۷۴] موقعیت این اثر تاریخی در نزدیکی مسجد جامع اصفهان و حمام شیخ بهایی است که در مرکز بافت تاریخی شهر قرار گرفته‌است.[۱۷۵]

جاذبه‌های مذهبی

 
نمایی از میدان کهنه

خانقاه‌ها

از دیرباز در شهر اصفهان تعدادی خانقاه متعلق به فرقه‌های مختلف درویشان وجود داشته‌است. بعضی از این خانقاه‌ها به واسطه فشار دستگاه‌های امنیتی تعطیل یا مستقیماً توسط خود حکومت تخریب گشته‌است که خانقاه درویشان گنابادی واقع در گورستان تخت فولاد از آن جمله‌است.[۱۷۶] البته هنوز هم بعضی از خانقاه‌ها فعال می‌باشند که خانقاه علی بن سهل واقع بر سر آرامگاه وی از آن جمله می‌باشد.

کلیساها

در این شهر کلیساها و کنیسه‌های زیادی وجود دارد که بخش عمده‌ای از کلیساها در منطقه جلفا می‌باشند. برخی از کلیساهای شهر از سده هفده میلادی به جای مانده‌اند که شهره‌ترین و قدیمی‌ترین آنان کلیسای وانک، کلیسای مریم مقدس، کلیسای گئورگ، کلیسای حضرت لوقا، کلیسای هاکوپ، کلیسای نرسس و سرکیس. در این میان کلیسای هاکوپ مقدس قدیمی‌ترین کلیسای اصفهان می‌باشد.

کنیسه‌ها

بیشتر کنیسه‌های اصفهان در محله جویباره که یهودی‌نشین بوده قرار گرفته‌اند. کنیسه عمو شعیا قدیمی‌ترین کنیسه اصفهان می‌باشد که در همین محل قرار گرفته‌است. در سال ۱۳۵۰ و بر اساس پژوهش‌های لطف‌الله هنرفر تعداد کنیسه‌های اصفهان بیست عدد ثبت شده ولی در حال حاضر تعدادی از آن‌ها از بین رفته‌است.[۱۷۷]

گورستان‌ها

باغ رضوان گورستان فعلی و فعال اصفهان و تخت فولاد گورستان قدیمی و تاریخی اصفهان است که به عنوان یکی از قدیمی‌ترین و بزرگترین آرامگاه‌های ایران نیز شناخته می‌شود. این آرامگاه از تکیه‌های مختلفی تشکیل شده که چهارده تکیه همانند: تکیه سید العراقین، تکیه میر فندرسکی و تکیه آقا حسین خوانساری مربوط به دوره صفوی است؛ و نزدیک به سی تکیه و مسجد همانند: تکیه میر محمد صادقی که جزئی از تکیه سادات محسوب می‌شود تکیه شهشهانی، تکیه واله، مسجد رکن الملک، تکیه میر فندرسکی و تکیه کلباسی (ابوالمعالی) از دوره قاجار هستند. همچنین شش تکیه نیز همچون تکیه لسان الارض از تکیه‌های گلستان شهدای اصفهان محسوب می‌شوند.

موزه‌ها

 
قلمزنی از صنایع دستی مهم اصفهان می‌باشد. قوری و سماور قلمزنی در میدان نقش جهان اصفهان
 
فرش اصفهانی ساخته شده از پنبه ابریشم و فلز متعلق به سده هجدهم میلادی

اصفهان به جهت داشتن موزه‌های مختلف و با ارزش مشهور است که از آن میان می‌توان به موزه‌های زیر اشاره نمود.[۱۷۸]

گنجینه هنرهای تزئینی و هنرهای معاصر اصفهان،موزه صنایع‌دستی و هنرهای سنتی اصفهان،کاخ موزه چهل ستون،موزه کلیسای وانک،موزه تاریخ طبیعی،موزه علوم و فنون آموزش پرورش اصفهان،موزه حمام علی قلی آقا،موزه آب اصفهان،موزه شهدای اصفهان،گنجینه سنگ نوشته‌های تخت فولاد و موزه پروانه‌ها

صنایع دستی

اقتصاد سنتی استان مبتنی بر صنایع دستی چون قالی بافی، ابریشم بافی، قلمزنی، منبت کاری، زری بافی، خاتم کاری، ملیله دوزی، مینیاتور، سفالگری، میناکاری، فلزکاری، فرش، فیروزه کوبی، نقره سازی، کاشی سازی، قلمکاری و پولک دوزی از صنایع زیبای اصفهان است که امروزه رونق خوبی نیز در بخش جهانگردی دارد.

غذاهای سنتی

گوش‌فیل و دوغ، خوردنی ویژهٔ اصفهان است.[۱۷۹] در اصفهان غذاهای سنتی بسیاری مورد استفاده هستند که برخی از آن‌ها مربوط به شهرهای دیگر اصفهان بوده‌اند یا در شهرهای دیگر ایران نیز رواج داشته و دارند. در این میان کباب، بریان و خورش ماست و حلیم بادمجان و آش شل قلمکار وحلیم و عدس آبگوشت (گوشت و لوبیا) کشک‌وبادمجان و کله جوش معروف‌ترین غذای اصفهان می‌باشند. همچنین سایر غذاهای این شهر عبارتند از: باقالا ذرت (خوراسگان)، آش سماق، کله جوش که از غذاهای ایلات اصفهان است، سرگنجشکی، کوکو قندی، قیمه ریزه، آش ماش و قمری، یخنه ترش، ماش و زردک، اوماج سرکه و چغندر، نخود آب، کوفته برنجی.[۱۸۰][۱۸۱]

ره‌آورد

معروفترین ره‌آورد اصفهان گز است. گز یک نوع شیرینی است که با گز انگبین یا ترنجبین شکر بادکا و مغز پسته، بادام، فندق یا گردو و سفیده تخم مرغ و گلاب ساخته می‌شود و در آن در از هیچ ماده شیمیایی استفاده نمی‌شود. گز اصفهان مرغوب‌ترین نوع گز است و قدمتی بیش از ۴۵۰ سال را داراست.[۱۸۲] اصفهان بزرگترین و بهترین تولیدکننده گز کشور است. حدود ۹۰ درصد گز ایران در اصفهان تولید می‌شود. براساس آخرین داده‌ها ۴۵۰ واحد تولید گز و ۱۲۰۰ واحد توزیع گز و شیرینی در اصفهان فعال هستند. این واحدهای تولیدی ۶۵۰ هزار تُن گز تولید و روانه بازار مصرف می‌کنند. [۲] برندهایی همچون کرمانی، معراج، سلطانی، آنتیک، مظفری، سکه، بهشت آرا، شیرین منش، سلامتیان، بوعلی سینا، گز افشار، گز ارک، گز مقصودی، گز نیکو منش، گز حنایی، چیداک، گز امیر، گز نفیس، گز سنت، گز شیرین، گزمرداویج، گز دردشتی، گز ساحل، گز سلیمانی، گز آریا، گز پویا، گز عالی، گز چهلستون، گز گوهر، گز نیک، گز ویونا، گز شاهین، گز لاله و گز اشرافی از بهترین نمونه‌های تولید گز اصفهان و اکثراً مخصوص صادرات هستند.[۱۸۳][۱۸۴] گز اصفهان یا طلای سفید اصفهان، به عنوان هدیه ویژه در مناسبتهای داخلی و خارجی به عنوان کادو به میهمانان ویژه تقدیم می‌گردد.[۱۸۵]پولکی یکی دیگر از سوغاتی‌های اصفهان است این شیرینی ترد و خوشمزه که طعم‌ها و رنگ‌های مختلفی همچون زعفرانی، نارگیلی، لیمویی، کنجدی و زنجبیلی دارد معمولاً همراه چای خورده می‌شود. ترکیب اصلی این شیرینی شکر آب و سرکه است روش تهیه این شیرینی: شکر را با آب و سرکه مخلوط کرده و به مدت ۴۵ دقیقه روی اجاق بگذارید تا طلایی رنگ شود و بعد با قاشق آنها را روی سینی بریزید و صبر کنید تا سفت شوند. برای امتحان آن می‌توانید کمی از آن را با قاشق روی یخ بریزید، اگر مایه سریع گرفت و حالت شکننده پیدا کرد، پولکی آماده است. اگر پولکی زیاد روی حرارت بماند، مزه تلخی به خود می‌گیرد و اگر زمان کمی روی حرارت بماند، ترد و شکننده نمی‌شود. از دیگر ره آوردهای اصفهان می‌توان به صنایع دستی به ویژه قاب‌های خاتم کاری و میناکاری، پارچه‌های قلمکاری شده و آثار مختلف قلمزنی اشاره نمود.[۱۸۶]

ترابری

تا سال ۱۳۹۹ اصفهان دو خط مترو ساخته شده و یک خط در حال ساخت دارد.[۱۸۷]شهر دارای اتوبوس و تاکسی و ایستگاه دوچرخه است. اصفهان یک شرکت هواپیمایی قشم و فرودگاه بین‌المللی شهید بهشتی دارد.[۱۸۸][۱۸۹][۱۹۰][۱۹۱][۱۹۲][۱۹۳]

پروژه ساختن تراموا

به گفته شهردار اصفهان در ارتباط با تراموا از قبل مباحثی در اصفهان مطرح و این موضوع به طور جدی دنبال شده و تفاهم‌نامه مربوطه را با قرارگاه خاتم الانبیا تنظیم کردند.[۱۹۴]

آموزش و علوم

کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در استان اصفهان دارای۵۹ مرکز فرهنگی، هنری است.[۱۹۵] اصفهان تقریباً ۴۰ مدرسه دینی حوزه علمیه دارد[۱۹۶]تقریباً در استان اصفهان تعداد ۶۷ مرکز علمی و دانشگاهی وجود دارد.[۱۹۷]دانشگاه‌های دولتی وغیر دولتی شامل صنعتی اصفهان،دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، دانشگاه اصفهان و دانشگاه آزاد اسلامی اصفهان (خوراسگان) دانشگاه صنعتی مالک اشتر،دانشگاه شهید اشرفی اصفهان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد،دانشگاه آزاد اسلامی واحد علامه مجلسی،دانشگاه فنی و حرفه‌ای شهید مهاجر اصفهان،دانشکده فنی و حرفه‌ای سروش، دانشگاه علمی کاربردی اصفهان، دانشگاه پیام نور اصفهانو غیره است.[۱۹۸]مدارس دولتی امروز مانند گذشته عملکرد خوبی ندارندخانواده‌هایی که از تمکن مالی بالایی برخوردار هستند به‌راحتی مدارس غیردولتی را انتخاب می‌کنند اما هزینه چند میلیون تومانی مدارس غیردولتی برای برخی بسیار سنگین است فرماندار اصفهان دربارهٔ آن در جلسه شورای آموزش و پرورش شهرستان اصفهان گفت: ما به‌طور قانونی نمی‌توانیم برای مدارس تعیین کنیم که مبلغ مشخصی را از والدین دریافت کنند.[۱۹۹] خانه ریاضیات اصفهان واحدی غیردولتی زیر نظر وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و شهرداری اصفهان و با هدف آماده‌سازی نوجوانان و جوانان برای تحقق اهداف فرهنگی آموزشی، ارتقای کیفیت آموزش ریاضی و بهبود روشها و پژوهشهای علمی کاربردی جهت ارتقای دانش ریاضی فعالیت می‌کند و ۱۳۷۷ تأسیس شده‌است. شهر علم یک مجموعه تحت حمایت شهرداری غیردولتی آموزش شامل خانه فیزیک، آمار، زیست‌شناسی و فیزیک در خیابان آزادگان (سعادت آباد) می‌باشد.[۲۰۰][۲۰۱] اداره کل آموزش و پرورش استان اصفهان در خیابان باغ گلدسته میباشد.

 
دانشگاه آزاد اصفهان واحد نجف آباد

مدرسه‌ها شامل دبیرستان ادب ، دبیرستان هراتی، هنرستان هنرهای زیبا (اصفهان) و مرکز آموزشی شهید اژه‌ای است.

امور خارجی

اقامت افغانستانی ها در ایران در شهر اصفهان مجاز است.

کنسول و سفارت

سرکنسول فدراسیون روسیه در اصفهان جزو آثار ملی ایران است. چین برای ساخت کنسول در منطقه دیپلماتیک اصفهان اعلام آمادگی کرده است.[۲۰۲] قرار است درآینده کشورهای دارای کنسولگری، دفاتر خود را در محل مرکز همایش های بین المللی امام خامنه ای دایر کنند.[۱۹۴]

خواهرخواندگان

اصفهان تاکنون با ۱۷ شهر، پیمان خواهرخواندگی امضا کرده‌است:

اصفهان با شهرهای زیر در ۲۰۱۶ خواهرخوانده می‌شود:

خواهرخواندگی اصفهان با یکی از شهرهای عُمّان پیشنهاد شده‌است.[۲۱۳]

پیوند شهرهای ایران

اصفهان و تبریز

برنامه شب فرهنگی تبریز در اصفهان رویداد تحت حمایت شهرداری برای خواهرشهری و اشتراک گذاشتن ظرفیت‌های فرهنگی و هنری ایران است.[۲۱۴]

 
شهر جدید بهارستان

اقتصاد

افزایش دستمزدهای سال ۹۸ به هیچ‌وجه کفاف زندگی ۱۰ روز کارگران را همانند سال‌های گذشته نخواهد داد حدود 900 هزار نفر در بخش کارگری استان اصفهان فعالیت می‌کنند، از این تعداد 80 درصد در بخش خصوصی مشغول به کارند که در شرایط نابسامان اقتصادی و نوسانات معیشتی در کشور هیچ‌گونه تسهیلاتی از سوی دولت برای آنها در نظر گرفته نشده است..[۲۱۵]تا سال ۱۳۹۹ بخش قابل توجهی از اقتصاد استان بر خدمات و کشاورزی وابسته اند.[۲۱۶]استان اصفهان بزرگترین تأمین کننده بوقلمون در کشور است.[۲۱۷]از نظر داروسازی اصفهان قطب سوم داروسازی کشور است.[۲۱۸]اصفهان رتبه سوم تولید عسل در کشور را دارد.[۲۱۹]

۵۰۰ هزار نفر حاشیه نشین از جمله در منطقه شمال شهر اصفهان وجود دارند.[۲۲۰][۲۲۱]

انسان‌های سرشناس

نماد قوس آذر

تصویب یکم آذر به عنوان روز اصفهان و قوس آذر به عنوان نماد شهر[۲۲۲]

 
نماد قوس آذر
 
نماد قوس آذر


پیوند به بیرون

منابع

  1. اماکن مقدس یهودی در ایران زمین بایگانی‌شده در ۲ نوامبر ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine، یهود، ایران، اسرائیل - رشته گفتگوهای رادیویی با پروفسور امنون نتصر
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ «عنوان خبر» (PDF). انتشارات سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان. ۱۹ بهمن ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۲ اکتبر ۲۰۱۶.
  3. «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۵». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از اصلی (اکسل) در خرداد ۱۳۹۶.
  4. «دیوان عدالت اداری حکم منتفی شدن الحاق خوراسگان به اصفهان را لغو کرد». ایرنا (خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران). ۱ اردیبهشت ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ نوامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۳ آذر ۱۳۹۲.
  5. شهرداری اصفهان (آبان ۱۳۹۲). «آمارنامه اصفهان ۱۳۹۱، فصل دوم: جمعیت» (PDF). شهرداری اصفهان. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۱ فوریه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۳ آذر ۱۳۹۲.
  6. «Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps». citypopulation.de (به انگلیسی). بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۱۸-۰۹-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۱۳.
  7. شهرداری اصفهان (آبان ۱۳۹۲). «آمارنامه اصفهان ۱۳۹۱، فصل دوم: جمعیت» (PDF). شهرداری اصفهان. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۳۹۳.
  8. «اصفهان: سرزمین، آب و هوا» (PDF). isfahan.ir. معاونت برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری اصفهان. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۹ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۹ بهمن ۱۳۹۸.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ «شناسنامه استان اصفهان». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ اکتبر ۲۰۱۶.
  10. «اصفهان از ۱۰۱ سال گذشته بلدیه و انجمن شهر داشته‌است». ایمنا. ۱۴ تیر ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ اکتبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۴ تیر ۱۳۹۲.
  11. «تا کنون ۸ هزار پلاک ایران ۶۷ در اصفهان صادر شده‌است/ پلاک‌های فرسوده رایگان تعویض می‌شود». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ ژانویه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۶ ژانویه ۲۰۱۷.
  12. «اصفهان سومین شهر پرجمعیت کشور/ ورود خیران برای کمک به ازدواج آسان جوانان». ایمنا. ۲۰۱۷-۰۷-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  13. name=http://www.amar.org.ir/Portals/2/pdf/jamiat_shahrestan_keshvar3.pdf%22[پیوند مرده]>
  14. «ورلد گزتر». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ دسامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۴ ژوئن ۲۰۱۱.
  15. "List of World Heritage Sites in Iran". Wikipedia. 2018-12-08. Archived from the original on 9 September 2020. Retrieved 15 December 2018.
  16. «اصفهان و رشت عضو شهرهای خلاق جهان شدند». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژانویه ۲۰۱۸.
  17. ««اصفهان» و «رشت» به شبکه شهرهای خلاق یونسکو پیوستند». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ آوریل ۲۰۱۶.
  18. اصفهان به عنوان شهر خلاق جهان انتخاب شد بایگانی‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine خبرگزاری انتخاب
  19. «اصفهان رتبه اول ساخت النگو در دنیا / تعرفه صادرات طلا و جواهر ناعادلانه است/ اصفهان باید بندر خشک شود». خبرگزاری ایلنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۰.
  20. «بیش از ۶۰ درصد ماشین‌آلات صنعت طلا در اصفهان تولید می‌شود». ایمنا. ۲۰۱۹-۱۰-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۰.
  21. ایران‌کالا، شبکه. «نشان تجاری طلا و جواهر در اصفهان شکل می گیرد | شبکه تلویزیونی ایران ‌کالا». شبکه ایران‌کالا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۰.
  22. «احداث شهرک طلا و جواهر اصفهان زمینه‌ساز جهانی‌شدن این صنعت است». ایمنا. ۲۰۱۹-۱۰-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۰.
  23. "تماس با ما". اسنوا. Retrieved 2020-10-20.
  24. «شهر اصفهان». شبکه ملی رشد مدارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ اکتبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۲.
  25. «معرفی استان اصفهان». سازمان تبلیغات اسلامی استان اصفهان. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مه ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۵ دی ۱۳۹۱.
  26. ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ ۲۶٫۲ «سابقه تاریخی وآثار باستانی اصفهان». پرتال استان اصفهان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ مه ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۰۸.
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ ۲۷٫۲ ۲۷٫۳

    EIr (۲۰۰۷)، «AN OVERVIEW SINCE ANCIENT TIMES Esfahan:ii HISTORICAL GEOGRAPHY»، Encyclopædia Iranica (ویراست ۱st Edition)

  28. آذرنوش، «اصفهان»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۶۳–۱۶۴.
  29. de Planhol, “ISFAHAN ii. HISTORICAL GEOGRAPHY”, Encyclopaedia Iranica, 617–622.
  30. ۳۰٫۰ ۳۰٫۱ Gabai or Tabai
  31. Sacred Precincts: The Religious Architecture of Non-Muslim Communities Across the Islamic World, Gharipour Mohammad, BRILL, Nov 14, 2014 page 179
  32. Fieldmuseum of natural historyAntropological series. Volume 29, no.1: Contributions to the anthropology of Iran, H.Field, page 291.
  33. Paretaceni
  34. هنرفر، لطف‌الله، تصویری از اصفهان پیش از اسلام، اصفهان: ضمیمهٔ نشریه گسترش، بهار ۷۳، ص۱۰.
  35. ۳۵٫۰ ۳۵٫۱ هنرفر، لطف‌الله، تصویری از اصفهان پیش از اسلام، اصفهان: ضمیمهٔ نشریه گسترش، بهار ۷۳، ص۱۹.
  36. همان.
  37. Gabioi
  38. «اصفهان در قرون نخستین هجری قمری». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۶ ژوئن ۲۰۱۷.
  39. ۳۹٫۰ ۳۹٫۱ زنده‌دل، حسن و دستیاران، استان اصفهان، مجموعهٔ راهنمای جامع ایرانگردی، تهران: نشر ایران‌گردان، شابک:. ۹۷۸۹۶۴۶۶۳۵۱۲۸. صص۳۲–۳۳.
  40. ilhk.
  41. «ISFAHAN vi. MEDIEVAL PERIOD». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۷ دسامبر ۲۰۱۲.
  42. هموند. «اصفهان در سفرنامه ناصرخسرو». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ مارس ۲۰۱۶.
  43. هامون به معنای دشت است.
  44. «سفرنامهٔ ناصرخسرو»، به کوشش دبیر سیاقی، ص 167
  45. «جهانگردان اصفهان را چگونه معرفی کرده‌اند؟». خبرآنلاین. ۸ فروردین ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ مه ۲۰۱۵.
  46. «انتقال پایتخت صفویه به اصفهان؛ علل و پیامدهای آن». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ نوامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۶ ژوئن ۲۰۱۷.
  47. شاردن، سفرنامه، برگردان: محمدعباسی، تهران، امیرکبیر 1345، پوشینهٔ 7، رویه 49.
  48. ۴۸٫۰ ۴۸٫۱ هفته‌نامه امرداد، شنبه ۱۴ بهمن ۱۳۹۱، سال سیزدهم، شماره ۲۹۰، ص 6.
  49. ۴۹٫۰ ۴۹٫۱ ۴۹٫۲ ۴۹٫۳ «ظل‌السلطان و آشوراده». روزنامه قانون. ۱۵ دی ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱۳ بهمن ۱۳۹۳.
  50. معیری، دوستعلی (۱۳۶۱رجال عصر ناصری، تهران: نشر تاریخ ایران. ص. ۲۲۵
  51. سلطانی، شهلا (۱۳۸۵آقا جان شازده، تهران: فرزان روز، شابک ۹۶۴-۳۲۱-۲۵۵-۶صص. ۱۸۱–۱۸۲
  52. معیری، دوستعلی. ص. ۲۲۵
  53. ایران میان دو انقلاب، یرواند آبراهامیان، صفحهٔ ۶۳۲
  54. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۲ اوت ۲۰۱۴.
  55. «همشهری». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۶ ژانویه ۲۰۲۰.
  56. «دربارهٔ شهر اصفهان». دانشگاه علوم پزشکی اصفهان. ۲۲ فروردین ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ ژانویه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱ اسفند ۱۳۹۱.
  57. «مروری بر نماد اصفهان و مجسمه‌های شهری». خبرگزاری برنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۸.
  58. «واکاوی سه دهه مجسمه‌سازی در اصفهان». ایسنا. ۲۰۱۹-۰۹-۱۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۸.
  59. «بازگشت مجسمه کاوه آهنگر به میدان دروازه شیراز اصفهان پس از 15 سال | مجسمه برنزی شاه عباس همچنان مفقود است». chamedanmag.com. ۲۰۱۸-۰۵-۰۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ ژوئن ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۸.
  60. «اضافه شدن ۱۱ اثر هنری به مجسمه‌های شهر اصفهان | درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان». isfahan.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۰.
  61. https://www.mehrnews.com/news/5049495/%DA%AF%D8%A7%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%86%D9%82%D8%B1%D8%B6-%D8%B4%D8%AF-%D8%AE%D8%B7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D8%B2-%D9%88-%DA%AF%D9%88%D8%B3%D9%81%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%88%D9%85%DB%8C
  62. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۸ سپتامبر ۲۰۲۰.
  63. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۸ سپتامبر ۲۰۲۰.
  64. «پرنده‌ای با دم‌جنبان! | روزنامه اصفهان زیبا». www.isfahanziba.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۸.
  65. «شهرداری اصفهان». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۷ ژوئیه ۲۰۱۶.
  66. «اصفهان من». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۴ ژوئن ۲۰۱۱.
  67. «این موشک قدرتمند ایرانی آمریکایی‌ها را به وحشت انداخت + مشخصات و عکس». روزنامه دنیای اقتصاد. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  68. «شاهد ۱۲۹، ستون فقرات نیروی پهپادی ایران». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۹.
  69. «شماره تلفن و آدرس شعب هیأت». پایگاه اطلاع رسانی هیات رزمندگان اسلام. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۹.
  70. 1010 (۲۰۲۰-۰۴-۰۴). «فرمانده سپاه اصفهان: نظام از امتحان کرونا موفق بیرون آمده‌است». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  71. «مراسم معارفه فرمانده سپاه صاحب الزمان (عج) استان اصفهان به روایت تصاویر- اخبار اصفهان - اخبار استانها تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  72. «اصفهان - تاريخچه». web.archive.org. ۲۰۲۰-۰۸-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۹.
  73. "Badr Air Base (Sepah Air Base) in Isfahan, Islamic Republic of Iran (Google Maps)". Virtual Globetrotting. 2007-11-04. Retrieved 2020-10-19.
  74. «Khatami Air Base». www.globalsecurity.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۹.
  75. «تغییر اقلیم اصفهان از خشک به فرا خشک». ایسنا. ۲۰۱۹-۱۲-۰۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ دسامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۹.
  76. «پُرتال اداره کل هواشناسی استان اصفهان». www.esfahanmet.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ اوت ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۸.
  77. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در 25 ژوئن 2010. دریافت‌شده در 18 اكتبر 2020. تاریخ وارد شده در |بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  78. http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.columbia.edu%2Fcu%2Fcenter-for-iranian-studies%2Fpdf-files%2Fnewslett.pdf
  79. پژوهش عمومی پارس 1389. ۱۳۸۹. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۶۲۷-۶۸-۷.
  80. ۸۰٫۰ ۸۰٫۱ ۸۰٫۲ بخش، توسط فریبا تاج (۲۰۱۸-۰۴-۰۶). «اصفهان». بهترین سوغات. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۲-۲۱.
  81. ۸۱٫۰ ۸۱٫۱ «برگه داده‌های شهری (2): اصفهان - انسان‌شناسی و فرهنگ». anthropologyandculture.com. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ سپتامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۲-۲۱.
  82. ناجی /;، محمدرضا. «دانشنامه جهان اسلام بنیاد دائرة المعارف اسلامی». دانشنامه جهان اسلام بنیاد دائرة المعارف اسلامی (به Persian). دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  83. «صاحب بن عباد واقفی بزرگ در عرصه فرهنگ و تمدن اسلامی». www.manuscripts.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  84. «صاحب بن عباد؛ فرهیخته ایرانی پیرو اهل بیت‌(ع)». kayhan.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  85. «دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - کتابخانه مدرسه فقاهت». lib.eshia.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  86. «نقد و بررسى گرایش ایلخانان به اسلام و تشیّع». پرتال جامع علوم انسانی. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  87. رضوی, سید ابوالفضل; فروغی, محمد حسین (2017-04-21). "جایگاه اقتصادی و اجتماعی اصفهان در عصر فرمانروایی مغول‌ها". پژوهش های تاریخی. 9 (1): 71–92. doi:10.22108/jhr.2017.21392. ISSN 2008-6253.
  88. «سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي - اصفهان». icro.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  89. «اصفهان عهد مغول». rasekhoon.net. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  90. «اصفهان؛ پویایی در صفویه». پرتال جامع علوم انسانی. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  91. Three Religions One Temple Mount, Gary Cobb Xulon Press, 2007 , page 25
  92. لطف‌الله هنرفر، گنجینهٔ آثار تاریخی اصفهان، کتابفروشی ثقفی، اصفهان، 1344، رویه 1-57.
  93. «روز اصفهان، میان دو راهی آذر و اردیبهشت!». خبرگزاری میراث فرهنگی. خبرگزاری میراث فرهنگی. ۱۳۹۳-۰۹-۰۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ مه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۷ مهٔ ۲۰۱۵.
  94. «سوم اردیبهشت یا اول آذر؛ مهم «روز اصفهان» است». همشهری. ۱ آذر ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ آوریل ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۷ مهٔ ۲۰۱۵.
  95. آشنایی با شهر تاریخی اصفهان، نشر گلها، اصفهان، ۱۳۷۶، ص ۱۶۴
  96. «اول آذر روز اصفهان نامیده شد-جام جم آنلاین». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳ دسامبر ۲۰۱۰.
  97. «همایش روز اصفهان؛ نگاهی به چالش‌های یک شهر تاریخی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۳ دسامبر ۲۰۱۰.
  98. Assari, Ali; T.M. Mahesh (December 2011). "Comparative Sustainability of Bazaar in Iranian Traditional Cities: Case Studies in Isfahan and Tabriz" (PDF). International Journal on Technical and Physical Problems of Engineering (IJTPE). 3 (9): 18–24. Archived from the original (PDF) on 22 December 2018. Retrieved 6 January 2013.
  99. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ مه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۳۰ آوریل ۲۰۱۵.
  100. «موسیقی اصفهان در گذر تاریخ». ایمنا. ۲۰۱۸-۱۱-۲۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ فوریه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  101. «Isfahan | Creative Cities Network». en.unesco.org. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ مه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۰.
  102. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ ژوئیه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۲۰.
  103. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اوت ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۲۰.
  104. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۲۰.
  105. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۰.
  106. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ اوت ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۲۰.
  107. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ فوریه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۲۰.
  108. «تعداد اعضای کتابخانه‌های اصفهان 60 درصد رشد یافت- اخبار استانها تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  109. «نسخه آرشیو شده». www.iribnews.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ ژوئیه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  110. «برنامه تئاتر و کنسرت اصفهان امروز چهارشنبه ۲۱ فروردین». ایمنا. ۲۰۱۹-۰۴-۰۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  111. «صحنه‌های اصفهان در چنگ تئاتر و موسیقی+ جدول». ایمنا. ۲۰۱۹-۰۳-۰۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  112. «صحنه‌های تئاتر و موسیقی اصفهان را امروز ۲۸ فروردین ببینید+ جدول». ایمنا. ۲۰۱۹-۰۴-۱۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  113. «تئاتر و موسیقی اصفهان در یک نگاه + جدول». ایمنا. ۲۰۱۹-۰۱-۲۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ فوریه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  114. «شهرداری اصفهان از طرح «خادم‌یاران شهدا» حمایت می‌کند». ایمنا. ۲۰۲۰-۰۸-۱۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۹.
  115. «تلاش برای افزایش حقوق کارگران/ ۹۰ درصد کارگران قرارداد موقت هستند». ایمنا. ۲۰۲۰-۰۴-۳۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  116. «نسخه آرشیو شده». www.entekhab.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۹.
  117. «نسخه آرشیو شده». www.yjc.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  118. «رویان اصفهان». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ ژوئیه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۰.
  119. «۶۵ درصد جمعیت استان اصفهان بیمه تأمین اجتماعی دارند». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اوت ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۲۰.
  120. 10 (۲۰۱۲-۱۲-۱۹). «همه چیز دربارهٔ مرکز باروری و ناباروری اصفهان». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  121. «isfahan» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۹ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۲۰.
  122. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۰.
  123. «راه اندازی دفتر امور نمایندگان محترم مجلس شورای اسلامی در استانداری اصفهان». خبرگزاری برنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  124. ««خاتمی» رئیس مجمع نمایندگان استان اصفهان شد». ایمنا. ۲۰۲۰-۰۶-۰۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  125. «اداره گذرنامه اصفهان کجاست؟ + آدرس و شماره تلفن». اصفهان امروز. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ فوریه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  126. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۰.
  127. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۰.
  128. گزارش سالیانه فرماندهی انتظامی استان اصفهان ۱۳۸۹ - معاون اجتماعی
  129. «وزارت اطلاعات». www.vaja.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۱.
  130. «تعداد ایستگاه‌های آتش‌نشانی اصفهان به ۴۰ ایستگاه می‌رسد». خبرگزاری برنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  131. «تشکیل دو پایگاه امنیت اطلاعات سپاه در کلان شهر اصفهان».
  132. «اصفهان من». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۴ ژوئن ۲۰۱۱.
  133. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ فوریه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰.
  134. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در 11 اوت 2020. دریافت‌شده در 18 اكتبر 2020. تاریخ وارد شده در |بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  135. «نسخه آرشیو شده». www.iribnews.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  136. «خطر در کمین تصفیه خانه باباشیخعلی / اصفهان در انتظار سامانه دوم آبرسانی». ایمنا. ۲۰۱۶-۱۲-۱۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  137. = قطره[پیوند مرده]
  138. «پروژه۳۰ میلیارد تومانی پردیس هنر اصفهان افتتاح می‌شود». ایمنا. 2019-02-24. بایگانی‌شده از اصلی در 14 اكتبر 2020. دریافت‌شده در 2020-10-14. تاریخ وارد شده در |archive-date= را بررسی کنید (کمک)
  139. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در 18 اكتبر 2020. دریافت‌شده در 18 اكتبر 2020. تاریخ وارد شده در |بازبینی=،|archive-date= را بررسی کنید (کمک)
  140. «قلعه شاه دژ اصفهان». اصفهان امروز. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۰.
  141. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ فوریه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
  142. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در 18 اكتبر 2020. دریافت‌شده در 18 اكتبر 2020. تاریخ وارد شده در |بازبینی=،|archive-date= را بررسی کنید (کمک)
  143. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ ژوئیه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۳۰ آوریل ۲۰۱۵.
  144. «مکان‌های دیدنی». پورتال اصفهان. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۰۸.
  145. «آثار تاریخی». intranet.Esfahan. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۰۸.[پیوند مرده]
  146. "Historical Monuments". aftab.ir. Archived from the original on 28 December 2007. Retrieved 17 December 2008.
  147. شناسایی 22 هزار جاذبه تاریخی و فرهنگی با ارزش در اصفهان بایگانی‌شده در ۱۵ ژوئیه ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine . [خبرگزاری جمهوری اسلامی(ایرنا) http://www.irna.ir بایگانی‌شده در ۲۳ ژوئیه ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine]
  148. «در شهر اصفهان 5 مجموعه فرهنگی تفریحی بانوان فعال است». ایمنا. ۲۰۱۷-۰۱-۰۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  149. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۸ سپتامبر ۲۰۲۰.
  150. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۸ سپتامبر ۲۰۲۰.
  151. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ فوریه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۸ سپتامبر ۲۰۲۰.
  152. «اصفهان به عنوان پایتخت ورزش باستانی انتخاب شد». همشهری آنلاین. ۲۰۱۴-۱۰-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  153. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
  154. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
  155. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۰.
  156. «ورزشگاه هفتاد و پنج هزار نفری نقش جهان اصفهان افتتاح شد». BBC News فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ مه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  157. «موتورسواری و اتومبیلرانی از ورزش‌های جذاب هستند». خبرگزاری برنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  158. «تیم گیتی پسند اصفهان قهرمان لیگ والیبال بانوان کشور شد/ راهیابی به مسابقات آسیایی». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۳-۰۳-۰۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ ژوئن ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  159. «جام قهرمانی والیبال بانوان به اصفهان رسید/ پیکان دستش از جام کوتاه ماند». ایسنا. ۲۰۱۹-۰۱-۲۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ ژوئن ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  160. «اصفهان| تیم والیبال سپاهان لیگ برتری شد- اخبار استانها تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  161. «اعلام برنامه مسابقات لیگ‌های برتر و دسته اول فوتبال استان اصفهان». هیئت فوتبال استان اصفهان. ۲۰۱۹-۱۰-۱۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  162. «معرفی تیم هندبال زنان فولاد مبارکه سپاهان - فدراسیون هندبال ایران -IRAN Handball Federation». web.archive.org. ۲۰۱۹-۰۸-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  163. «برترینهای بدمینتون اصفهان». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ فوریه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰.
  164. 1368 (۲۰۲۰-۰۲-۰۸). «شهرستان‌های اصفهان سالن اختصاصی بدمینتون ندارند». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۹.
  165. 1368 (۲۰۲۰-۰۱-۱۱). «رشته ورزشی اتومبیلرانی بانوان اصفهان به مربیان بیشتری نیاز دارد». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۰.
  166. 909 (۲۰۲۰-۰۷-۱۲). «برگزاری اجتماعات در منازل و باغ‌های شخصی در اصفهان ممنوع است». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  167. «به گرمابه‌ها جان دوباره بدهید». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۲۰.
  168. «پل‌ها». intranet.Esfahan. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۰۸.[پیوند مرده]
  169. «بازارها». intranet.Esfahan. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۰۸.[پیوند مرده]
  170. «مساجد۱». intranet.Esfahan. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۰۸.[پیوند مرده]
  171. «مساجد۲». intranet.Esfahan. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۰۸.[پیوند مرده]
  172. «مساجد۳». intranet.Esfahan. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۰۸.[پیوند مرده]
  173. شهرداری اصفهان[پیوند مرده]
  174. «تابناک». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ دسامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۱.
  175. «خبرگزاری مهر». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ مارس ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۱.
  176. «اصفهان تخریب شد». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ آوریل ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۳ اکتبر ۲۰۱۹.
  177. «سایت تخصصی هنر و معماری». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ فوریه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۶ ژوئن ۲۰۱۱.
  178. موزه‌های اصفهان[پیوند مرده]
  179. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۸ سپتامبر ۲۰۲۰.
  180. «زنده رود». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۱.
  181. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰.
  182. http://www.mehrnews.com/news/3578468/%D9%81%D8%AE%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%DB%8C-%DA%AF%D8%B2-%DB%B4%DB%B5%DB%B0-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%A7-%DA%86%D8%B4%D9%85-%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%
  183. «معرفی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ مارس ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۹.
  184. «لیست و آدرس ۲۰ تا از بهترین فروشگاه‌های گز اصفهان». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۹.
  185. «طلای سفید اصفهان». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۹.
  186. «شهرداری اصفهان». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۷ ژوئیه ۲۰۱۶.
  187. «بهره‌برداری متفاوت از خط دو مترو اصفهان/خط یک توسعه می‌یابد». ایمنا. ۲۰۲۰-۰۹-۰۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۰.
  188. «FarsNewsAgency - خبرگزاری فارس». web.archive.org. ۲۰۱۱-۱۱-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۰.
  189. «فعالیت 25 هزار تاکسی در شهر اصفهان - ایمنا». web.archive.org. ۲۰۱۹-۰۲-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۰.
  190. «اتوبوسرانی اصفهان از شنبه با ظرفیت کامل فعال است - ایرنا». web.archive.org. ۲۰۲۰-۰۷-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۰.
  191. «مذاکرات خرید قشم ارلاین». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۰.
  192. «استانداری اصفهان هواپیمایی قشم را خرید- اخبار اقتصادی تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۲.
  193. «استانداری اصفهان شرکت هواپیمایی قشم ایر را خرید | دلایل استاندار اصفهان - همشهری آنلاین». web.archive.org. ۲۰۲۰-۰۹-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۲.
  194. ۱۹۴٫۰ ۱۹۴٫۱ «تبدیل مرکز همایش‌ها به یک منطقه دیپلماتیک/ تراموا به اصفهان می‌آید». ایمنا. ۲۰۲۰-۰۶-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  195. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ ژوئن ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۲۰.
  196. «40 مدرسه علمیه با قابلیت برگزاری دوره‌های آموزشی بلندمدت در اصفهان فعالیت می‌کنند- اخبار اصفهان - اخبار استانها تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  197. «دانشگاه‌های استان اصفهان». www.uniref.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  198. «هفت دانشگاه دولتی و غیردولتی استان اصفهان در جمع دانشگاه‌های برتر دنیا». isfahan.irib.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  199. «اصفهان| دوراهی انتخاب مدرسه برای والدین اصفهانی؛ تضعیف مدارس دولتی به کام غیرانتفاعی‌ها- اخبار استانها تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  200. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
  201. 10 (۲۰۱۸-۰۹-۲۳). «خانه ریاضیات اصفهان در آستانه تعطیلی قرار گرفت». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  202. 10 (2019-05-18). "China to open consulate in Isfahan diplomatic zone: Mayor". IRNA English. Archived from the original on 26 September 2020. Retrieved 2020-09-28.
  203. «خواهر خواندگی اصفهان و شیان 23 ساله شد». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۳۹۵.
  204. ۲۰۴٫۰۰ ۲۰۴٫۰۱ ۲۰۴٫۰۲ ۲۰۴٫۰۳ ۲۰۴٫۰۴ ۲۰۴٫۰۵ ۲۰۴٫۰۶ ۲۰۴٫۰۷ ۲۰۴٫۰۸ ۲۰۴٫۰۹ ۲۰۴٫۱۰ ۲۰۴٫۱۱ ۲۰۴٫۱۲ «خواهرخوانده‌های اصفهان». درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ فوریه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۳۹۵.
  205. «شهردار اصفهان خبر داد: افزایش همکاری‌های دو شهر خواهر خوانده اصفهان و فلورانس ایتالیا». خبرگزاری ایسنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۳۹۵.
  206. «خواهر خواندگی اصفهان و سن پترزبورگ تمدید شد». عصرایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ ژانویه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۳۹۵.
  207. ۲۰۷٫۰ ۲۰۷٫۱ ۲۰۷٫۲ ۲۰۷٫۳ ۲۰۷٫۴ ۲۰۷٫۵ ۲۰۷٫۶ «اصفهان سیزده خواهر خوانده دارد». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۳۹۵.
  208. «کویت خواهر خوانده اسیر مناسبات سیاسی». خبرگزاری ایمنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ ژوئن ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۳۹۵.
  209. «اخبار دو شهر خواهر خوانده در ایران و آلمان: اصفهان و فرایبورگ». سفارت آلمان در ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۳۹۵.
  210. «برگزاری مراسم روز ملی خیام باحضور وزیر ارشاد در نیشابور». خبرگزاری آریا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۳۹۵.
  211. ۲۱۱٫۰ ۲۱۱٫۱ «اصفهان و یزد نیز به لیست خواهر خوانده‌های تبریز اضافه شدند». دورنا نیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۳۹۵.
  212. «عقد خواهرخواندگی میان اصفهان و گوانگ جو موجب معرفی این دو شهر به جهان است». ایمنا. ۲۱ اسفند ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ مارس ۲۰۱۷.
  213. «پیشنهاد استاندار برای خواهرخواندگی اصفهان با یکی از شهرهای عمان». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ اوت ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۳۹۵.
  214. «پیوند دوباره اصفهان و تبریز». ایمنا. ۲۰۲۰-۰۵-۳۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۸.
  215. «اصفهان| افزایش دستمزدهای سال 98 کفاف زندگی 10 روز کارگران را هم نمی‌دهد- اخبار استانها تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از اصلی در 14 اكتبر 2020. دریافت‌شده در 2020-10-05. تاریخ وارد شده در |archive-date= را بررسی کنید (کمک)
  216. «وضعیت اصفهان ۵۰ درصد وخیم تر از معدل کشور/ برای اقتصاد استان تصمیم‌گیری مستقل کنیم». ایسنا. ۲۰۲۰-۰۴-۲۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۰.
  217. «نسخه آرشیو شده». www.yjc.ir. بایگانی‌شده از اصلی در 23 اكتبر 2019. دریافت‌شده در 2020-09-10. تاریخ وارد شده در |archive-date= را بررسی کنید (کمک)
  218. ایران، پایگاه اطلاع‌رسانی شبکه خبر صدا و سیمای جمهوری اسلامی (۱۳۹۷/۰۶/۰۶–۱۷:۲۵). «اصفهان قطب سوم داروسازی کشور». fa. بایگانی‌شده از اصلی در 11 سپتامبر 2020. دریافت‌شده در 2020-09-10. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  219. «اصفهان رتبه سوم تولید عسل در کشور را دارد». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۹-۱۲-۳۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۰.
  220. https://web.archive.org/web/20200105181525/http://newspaper.hamshahrionline.ir/
  221. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ فوریه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
  222. «قدامات مهم قدرت اله نوروزی در حوزه مدیریت شهری اصفهان». خبرگزاری ایلنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰.