اعتراضات ۲۰۲۰–۲۰۱۹ عراق

اعتراضات اکتبر ۲۰۱۹ عراق (به عربی: الاحتجاجات العراقية 2019-20) که با نام انقلاب تشرین (به عربی: ثورة تشرين) نیز نامیده می‌شود مجموعه اعتراضاتی است که از تظاهرات، پیاده‌روی، تحصن و اعتصاب تشکیل شده‌است. این اعتراضات از ۱ اکتبر ۲۰۱۹ آغاز شده‌است. زمان شروع اعتراضات توسط فعالان مدنی در رسانه‌های اجتماعی معین شده و در استان‌های مرکزی و جنوبی عراق منتشر شده‌است. هدف آن اعتراض به ۱۶ سال فساد، بیکاری و خدمات عمومی ناکافی بوده‌است که بعداً به فراخوان برای براندازی حکومت و توقف مداخله ایران در عراق انجامیده‌است. حکومت عراق متهم است که از گلوله، تک تیرانداز، آب داغ و گاز اشک آور علیه اعتراض کنندگان استفاده کرده‌است.[۶] اعتراضات در ۸ اکتبر متوقف و از ۲۴ اکتبر باز سرگرفته شد. طبق گفته بی‌بی‌سی آنها خواهان خاتمه نظام سیاسی مبتنی بر تقسیمات طائفی هستند که از زمان حمله آمریکا و متحدانش به عراق در سال ۲۰۰۳ ایجاد شده‌است.[۷] در نتیجه این اعتراضات، مجلس عراق در ۲۸ اکتبر طرح بازنگری در بخش‌هایی از قانون اساسی عراق طی حداکثر چهار ماه را مصوب کرد.[۸]

اعتراضات ۲۰۱۹ عراق
بخشی از اعتراضات عربی ۲۰۱۸–۱۹
Demonstrators in Tahrir Square, Baghdad - Oct 24, 2019.png
میدان تحریر بغداد در ۲۵ اکتبر ۲۰۱۹
تاریخ۱ اکتبر ۲۰۱۹ (۲۰۱۹-10-۰۱)تاکنون
(۳ ماه، ۳ هفته و ۶ روز)
مکانعراق
علت‌ها
روش‌هاتظاهرات، تحصن، شورش، نافرمانی مدنی، کنشگری اینترنتی
وضعیتدرجریان
طرف‌های درگیری مدنی
عراق معترضین
چهره‌های شاخص
رهبری غیرمتمرکز

عراق عادل عبدالمهدی
(نخست‌وزیر عراق)
عراق برهم صالح
(رئیس‌جمهور عراق)
عراق محمد الحلبوسی
(رئیس پارلمان عراق)
عراق نجاح الشمری
(وزیر دفاع)
عراق نوری المالکی
(رهبر حزب الدعوه اسلامی)
عراق فالح الفیاض
(مشاور شورای امنیت ملی)
ابومهدی مهندس 
(نایب رئیس بسیج مردمی عراق)
ابو زینب اللامی[۲]
(مدیر امنیتی بسیج مردمی عراق)
هادی عامری
(فرمانده سپاه بدر)
قیس خزعلی
(فرمانده عصائب اهل حق)
ایران سید علی خامنه‌ای
(رهبر جمهوری اسلامی ایران)
ایران حسین سلامی
(فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی)
ایران قاسم سلیمانی [۱]
(فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی)

حزب‌الله لبنان محمد الکوثرانی[۳]
(عضو شورای سیاسی حزب‌الله لبنان)
تلفات
کشته(ها)۶۶۹[۴]
زخمی‌هانزدیک به ۲۵٬۰۰۰[۴]
حبس‌شده۲۸۰۰
داده‌های تلفات: ۱۳ ژانویه ۲۰۲۰ , توسط مرکز اسناد جنایات جنگی عراق [۵]

۲۸ نوامبر ۲۰۱۹ نیروهای امنیتی عراق سرکوب خونینی در شهرهای نجف و ناصریه براه انداختند و به روی مردم معترض آتش گشوده و ۴۴ نفر را کشتند. بعد از این حادثه و با پیام سید علی سیستانی، عادل عبدالمهدی نخست‌وزیر عراق تصمیم به استعفا گرفت.[۹]

۳۰ نوامبر ۲۰۱۹ اعتراضات با وجود استعفای عادل عبدالمهدی ادامه داشت و مردم با بستن راه‌ها و ایجاد تجمعات در بغداد و چند شهر دیگر تأکید کردند که تا سقوط کامل رژیم، اعتراضات ادامه خواهد داشت و شعار آنها «کنار رفتن و محاکمه همه افراد فاسد» بود.[۱۰] در همین روز در نجف و جنوب عراق دست‌کم ۳ نفر کشته و ۵۸ نفر مجروح شدند. مردم معترض عراق در ورودی آرامگاه محمدباقر حکیم را به آتش کشیدند.[۱۱]

در همبستگی با تظاهرات ضد حکومتی در عراق، مسیحیان عراقی جشن کریسمس امسال را لغو کردند. کشیش کلیسای کاتولیک کلدانی از بزرگترین جوامع مسیحی در عراق گفت: «هیچ درخت کریسمس تزئین شده‌ای در کلیساها یا خیابانها نخواهد بود. هم‌چنین هیچ مراسم جشنی در کلیساها نخواهیم داشت».[۱۲]

در روز جمعه ۶ دسامبر افراد مسلح وابسته به شبه نظامیان اهل حق با لباس غیرنظامی به معترضان در میدان خلانی بغداد آتش گشودند و ۱۹ نفر از معترضان را کشته و تعدادی را مجروح کردند. آنها پل‌های احرار و سنک در بغداد را تصرف کردند.[۱۳][۱۴]

در تاریخ ۶ دسامبر وزارت خزانه‌داری آمریکا رهبران شبه نظامی مورد حمایت ایران، قیس خزعلی دبیرکل عصائب اهل الحق از جریان‌های اصلی حشد شعبی، برادرش لیث خزعلی و حسین فالح اللامی، از فرماندهان حشد الشعبی، عزیز اللامی را که مردم بی گناه را به قتل رسانده‌اند مورد تحریم قرار داد.[۱۵][۱۶]

روز یکشنبه ۸ دسامبر در میدان تحریر بغداد تجمع بزرگی برقرار شد، مردم در میدان تحریر می‌گفتند: آنها می‌خواهند مردم را بترسانند ولی ما در میدان تحریر می‌مانیم و به تعدادمان افزوده می‌شود. در شهر ناصریه مردم در میدان مرکزی تجمع کرده بودند و می‌گفتند: تا سقوط رژیم تظاهرات ادامه خواهد داشت. همچنین در شهرهای حلّه، دیوانیه، کوت و نجف این تجمع و اعتراضات ادامه داشت.[۱۷][۱۸][۱۹]

سه‌شنبه ۱۰ دسامبر مردم معترض عراق در میدان تحریر بغداد جمع شده‌اند، آنها برای تمرکز مردم در میدان تحریر پل جمهوری را که به منطقه الخضراء منتهی می‌شود بستند تا اعتراضات به‌سوی دیگر رودخانه دجله کشیده نشود. اهالی ساکن استان‌های جنوبی عراق برای شرکت در این تجمع راهی بغداد شده‌اند.[۲۰]

در ۱۱ دسامبر ۲۰۱۹ مردم عراق در همبستگی با تظاهرکنندگان و کشته‌شدگان به دست نیروهای امنیتی و حشد شعبی درختان کریسمس را با عکس قربانیان آراسته‌اند. درخت کریسمسی که در وسط میدانی در بغداد گذاشته شده‌است، فاقد تزیینات نوری به غیر از عکس‌های کشته‌شدگان است.[۲۱]

روز پنجشنبه ۱۲ دسامبر رهبران و فعالان جنبش اعتراضی عراق پیش‌شرط‌هایی برای موافقت با هر نخست‌وزیر موقت جدیدی در عراق تعیین کردند. آنها با نام‌هایی که برای نخست‌وزیر جدید عراق به‌عنوان جانشین عادل عبدالمهدی داده شده بود مخالفت کردند.[۲۲]

در ۱۳ دسامبر تظاهرات اعتراضی گسترده‌ای در چندین استان عراق در مخالفت با انتخاب محمد شیاع السودانی، رهبر حزب الدعوة، بعنوان جانشین عادل عبدالمهدی برگزار شد.[۲۳]

روز یکشنبه ۱۵ دسامبر یکی از حامیان تظاهرکنندگان ضددولتی به نام محمد الدوجیلی در میدان تحریر بغداد از پشت سر به ضرب گلوله کشته شد، این چهارمین حامی معترضان ضددولتی می‌باشد که طی ۲ هفته به‌قتل رسیده‌است.[۲۴]

در حالی که نخست‌وزیر جدید عراق باید معرفی شود، بسیاری از مردم و معترضان از اینکه دولت آینده باز تحت نفوذ جمهوری اسلامی باشد نگرانی خود را اعلام کردند. از شب شنبه ۲۱ دسامبر معترضان در دیوانیه و بصره اعتصاب عمومی اعلام کرده و روز یکشنبه ۲۲ دسامبر جاده‌ها و ورودی ساختمان‌های دولتی در جنوب عراق را بستند.[۲۵][۲۶]

روز سه‌شنبه ۲۴ دسامبر موج جدید اعتراضات و تظاهرات در عراق شکل گرفته و مردم در حالیکه عکسهای بزرگی از نامزدهای پیشنهادی حکومت برای تصدی مقام نخست‌وزیری که بر روی آنها ضربدر قرمز کشیده شده‌است در دست دارند، میدان تحریر را پر کرده‌اند. مردم معترض در جنوب عراق نیز راه‌ها و جاده‌های اصلی، مدارس، دانشگاه‌ها و ادارات را مسدود کرده‌اند. آنان خواهان تعیین دولت و نخست‌وزیری مستقل هستند و گردانندگان عراق را که تحت فشار احزاب هوادار جمهوری اسلامی ایران هستند در موضع استیصال قرار داده‌اند.[۲۷]

در ۲۶ دسامبر برهم صالح رئیس‌جمهوری عراق معرفی نامزد ائتلاف مورد حمایت ایران برای تصاحب پست نخست‌وزیری این کشور و تشکیل کابینه را رد کرد. اسعد العیدانی نامزد نخست‌وزیری ائتلاف بزرگ البناء، شامل دو ائتلاف فتح و ائتلاف دولت قانون به رهبری نوری المالکی، نخست‌وزیر سابق عراق که با گروه شبه‌نظامی حشد الشعبی مورد حمایت ایران می‌باشد که برهم صالح به دلیل جلوگیری از خونریزی بیشتر و برگرداندن صلح به عراق از پذیرش او خودداری کرد. بعد از رد نامزدی اسعد العیدانی، برهم صالح استعفای خودش را تقدیم مجلس عراق کرد.[۲۸][۲۹][۳۰][۲۸]

در ۲۸ دسامبر جوانان معترض عراقی تأسیسات نفتی ناصریه را با قطع برق و تجمع و بست‌نشینی تعطیل و تولید آن را متوقف کردند.[۳۱]

در روز جمعه ۱۷ ٰژانویه ۲۰۲۰ مردم معترض عراق در نزدیکی پل السنک که به منطقه سبز امنیتی بغداد متصل است تجمع کرده بودند که نیروهای امنیتی مسیر این پل را از میدان تحریر تا منطقه سبز بستند و اقدام به شلیک گاز اشک‌آور کردند، یکی از معترضین بر اثر اصابت یک گلوله گاز اشک‌آور به گردنش کشته شد.[۳۲]

در روز شنبه ۱۸ ژانویه ۲۰۲۰ معترضان عراقی مقر حزب‌الله عراق واقع در نزدیکی پل اسکان در شهر نجف را به‌طور کامل به آتش کشیدند.[۳۳][۳۴] در همین روز معترضان در ناصریه اعلام آمادگی کردند، که با نزدیک شدن به پایان مهلتی که برای انتخاب نخست‌وزیر جدید داده‌اند اقدام به بستن راه‌های مواصلاتی استان خواهند کرد.[۳۵]

دوشنبه ۲۰ ژانویه ۲۰۲۰ مردم معترض عراق در بغداد و چند شهر دیگر اعتراضات خود را ادامه داده و با هجوم نیروهای امنیتی عراق درگیری روی داد که دو نفر از معترضان و دو پلیس کشته و ده‌ها نفر زخمی شدند. معترضان گفتند که اینبار تا به خواست‌هایشان نرسند خیابانها را ترک نخواهند کرد. در شهرهای نجف، ناصریه و شهرهای جنوبی عراق معترضان جاده‌های اصلی را با آتش زدن لاستیک بستند.[۳۶][۳۷][۳۸]

در روز ۲۵ ژانویه ۲۰۲۰ بعد از اعلام عدم حمایت مقتدی صدر از معترضان ضد دولتی، نیروهای ویژه و امنیتی عراق قصد بهم زدن تجمعات معترضان را داشته و قصد برداشتن موانع سیمانی در میدان تحریر برای حمله به معترضان را داشتند که بین آنان درگیری رخ داد، نیروهای ویژه با پرتاب گاز آشک‌آور و شلیک گلوله جنگی و آتش زدن چادرها معترضان را متفرق کردند. در همین روز در شهرهای جنوبی عراق نیز نیروهای امنیتی با پرتاب گاز اشک‌آور و شلیک گلوله به معترضان حمله کردند. در این درگیری‌ها در مجموع ۴ نفر کشته و ده‌ها نفر زخمی شدند.[۳۹][۴۰]

در روز یکشنبه ۲۶ ژانویه ۲۰۲۰ در ادامه اعتراضات روز شنبه بعد از آنکه در مرکز بغداد نیروهای امنیتی قصد برچیدن چادرهای معترضین را داشتند، با مقاومت معترضین روبرو شده که اقدام به شلیک گلوله جنگی و پرتاب گازاشک‌آور کردند، در ناصریه پس از بازگشایی گذرگاه‌های اصلی معترضان دوباره در میدان‌های اصلی این شهر تجمع کردند که مأموران امنیتی به سوی مردم شلیک با گلوله جنگی کردند، در کربلا نیز صدها نفر از دانشجویان برای حمایت از معترضان در میدان اصلی شهر تجمع کردند. در این درگیری‌ها ۱۷ نفر زخمی شدند.[۴۱]

اسعد الناصری، از رهبران جریان مقتدی صدر روز شنبه ۲۵ ژانویه از وی جدا شد و در حساب توییتری خود نوشت: «در عشق به عراق، ناصریه و انقلابیون، عمامه خود را برمی‌دارم. من با مردم عراق بودم، هستم و خواهم بود.» وی آزادگان عراق را با تمام امکانات برای کمک به انقلابیون در میدان‌ها تحصن و کرامت فراخوانده بود.[۴۲][۴۳]

هدف قرار گرفتن کنسولگری جمهوری اسلامی در کربلاویرایش

خبرگزاری‌های ایرانی گزارش دادند معترضان در کربلا پرچم ایران را از فراز کنسول‌گری پایین کشیدند و پرچم عراق جای‌اش نشاندند.[۴۴]
در بغداد نیز معترضان کوشیدند از پل سنک به‌سوی منطقه‌سبز، منطقه ساختمان‌های دولتی و دیپلماتیک بغداد، بگذرند اما نیروهای امنیتی اجازه ندادند.

دونالد ترامپ نیز در بامداد شب حادثه گزارش رسانه‌های عربی را بازنشر نمود.[۴۵] سخنگوی وزارت امور خارجه ایران در واکنش به این مسئله و در خصوص اقدامات وزارت خارجه در ارتباط با حفظ امنیت کنسولگری‌ها در عراق، ضمن محکومیت این اقدام خواستار حفظ امنیت سفارتها مطابق قوانین بین‌المللی شد.[۴۶]

  • ۵ نوامبر ۲۰۱۹: دستگیری یکی عوامل حمله به کنسولگری در کربلا، صدور حکم بازداشت برای۲۱ عضو شورای استانداری دیوانیه در سایه تداوم نافرمانی مدنی در این استان، ممانعت از به آتش کشیده شدن استانداری‌های بصره و کربلا، تعطیلی یک شرکت نفتی در ذی‌قار، تعطیلی دو بانک مهم در پایتخت عراق و … از جدیدترین تحولات عراق بوده‌است[۴۷]
  • ۲۳ نوامبر ۲۰۱۹: اطلاعات دریافتی شبکه نت بلاکس نشان می‌دهد شبکه‌های اجتماعی بعد از نزدیک به ۵۰ روز به صورت جزئی در دسترس قرار گرفتند.[۴۸]

حمله به کنسولگری جمهوری اسلامی در نجفویرایش

  • روز چهارشنبه ۲۷ نوامبر ۲۰۱۹ معترضان عراقی در نجف به کنسولگری جمهوری اسلامی در این شهر حمله کرده و آنرا به آتش کشیدند. مأموران و کارکنان کنسولگری قبل از ورود معترضان به داخل از در پشت ساختمان فرار کرده بودند. نیروهای امنیتی و پلیس عراق سعی کردند با شلیک گلوله و گاز اشک‌آور مانع مردم معترض شوند که در این درگیری ۲ نفر از معترضان کشته و بیش از ۳۳ نفر زخمی شدند
  • ۱۳آبان، هم برخی معترضان عراقی کوشیده‌بودند، کنسول‌گری ایران در کربلا را اشغال کنند که نتوانستند و سه‌نفرشان هم کشته‌شدند. معترضان عراقی به فساد و ناکارآمدی در دولت این کشور معترض بودند.[۴۹][۵۰]
  • شب یکشنبه ۱ سپتامبر ۲۰۱۹ (۱۰ آذرماه) برای دومین بار طی هفته اخیر مردم معترض در نجف کنسولگری جمهوری اسلامی را به آتش کشیدند.[۵۱][۵۲]
  • معترضان سه‌شنبه ۱۲ آذرماه برای سومین بار کنسولگری ایران در شهر نجف را به آتش کشیدند. ساختمان در زمان حمله خالی بوده و تلفات جانی نداشته‌است.[۵۳]

برکناری فرماندهان نظامیویرایش

در ۲۸ نوامبر، ۲۹ معترض در ناصریه کشته‌شدند، معترضان روی یکی از پل‌های ناصریه بست نشسته بودند اما گویا نظامیان به روی ایشان گاز اشک‌آور و گلوله شلیک‌کرده‌اند. عادل‌عبدالمهدی، نخست‌وزیر، جمیل شِمری، از فرماندهان نظامی این شهر را برکنار کرد.[۵۴] دادگاه عالی قضایی در استان ذی‌قار حکم بازداشت جمیل شمری را روز یکشنبه ۱ دسامبر به‌عنوان مسئول قتل تظاهرکنندگان معترض در شهر الناصریه صادر کرد.

دادگاه عالی قضایی در استان ذی‌قار حکم بازداشت جمیل شمری را روز یکشنبه ۱ دسامبر ۲۰۱۹ به‌عنوان مسئول قتل تظاهرکنندگان معترض در شهر الناصریه صادر کرد.[۵۵]

اعتراض به دخالتهای جمهوری اسلامی ایرانویرایش

اعتراضات عراق در ابتدا علیه فساد، بیکاری و مسائل اقتصادی آغاز شد. معترضان نسبت به رژیم جمهوری اسلامی ایران، که با احزاب سیاسی مهم در عراق ارتباط نزدیکی دارد و چندین گروه شبه نظامی قدرتمند حمایت می‌کند، خشمگین هستند. معترضان عراقی همچنین می‌گویند جمهوری اسلامی سعی دارد مشابه تجربه تضعیف ارتش خود و تقویت سپاه پاسداران را در عراق با تضعیف ارتش رسمی آن کشور و تقویت حشدالشعبی، یا بسیج مردمی عراق، انجام دهد. بسیاری از معترضان شبه نظامیان موسوم به حشدالشعبی را، که در سال ۲۰۱۴ برای مبارزه با دولت اسلامی داعش تشکیل شد، به اقداماتی مانند حمله به معترضان بنا بر دستور رژیم جمهوری اسلامی، و همچنین به فعالیتهای درآمدزا و حفاظت از سیاستمداران فاسد و اقدامات خلاف بدون ترس از مجازات متهم می‌کنند. شبکه فاکس نیوز گزارش داده بود که فعالان عراقی می‌گویند ایران کاری کرده که در کشور خودشان با آنها مانند «بیگانگان» رفتار می‌شود.[۵۶][۵۷][۵۸][۵۹]

واکنش‌هاویرایش

بین‌المللیویرایش

پاپ فرانسیس سرکوب مردم معترض عراق را محکوم کرد و از کشته و زخمی و دستگیر شدن آنها ابراز نگرانی کرد.[۶۰]

نخست‌وزیر اسرائیل که برای دیدار با مایک پمپئو خود را به لیسبون رسانده بود اظهار داشت: «اولین موضوعی که قصد دارم در این دیدار به آن بپردازم ایران است، دومین موضوع هم ایران است و سومین موضوع هم‌ایران‌است.» بنیامین نتانیاهو گفت، جمهوری اسلامی سعی دارد از داخل خود ایران، از عراق، از سوریه، از لبنان، و از غزه و یمن، علیه ما و منطقه بسترسازی کند، اما ما فعالانه در حال مقابله با آن هستیم. پمپئو همچنین اعلام می‌کند: نحوه برقراری ثبات در خاورمیانه، جایی که اعتراضات در بغداد و بیروت علیه ایران در جریان است، و این که همه ما می‌دانیم در داخل ایران چه می‌گذرد، از محورهای اصلی مذاکرات پرزیدنت ترامپ در لندن بود.[۶۱]

در ۸ دسامبر سفرای فرانسه، بریتانیا و آلمان در بغداد در بیانیه مشترک کشتار تظاهرکنندگان از روز اول اکتبر تا بحال را محکوم کردند و به پاکسازی عناصر و گروه‌های وابسته به حشدالعشبی (مورد حمایت رژیم ایران) در محل تظاهرات و تجمع معترضان فراخواندند.[۶۲]

استعفای عادل عبدالمهدیویرایش

وزارت خارجه ایالات متحده در نخستین واکنش به اعلام کناره‌گیری نخست‌وزیر عراق، از رهبران این کشور خواست به «گلایه‌های مشروع» معترضان، از جمله شکایت آنها از وجود فساد در کشور، رسیدگی کنند.

خبرگزاری فرانسه روز جمعه هشتم آذر ماه در گزارشی از قول یکی از سخنگویان وزارت خارجه آمریکا، که هویت او را مشخص نکرده‌است، نوشت: «ما در نگرانی‌های مشروع معترضان [عراقی] سهیم هستیم.»

وی در گفتگو با خبرنگاران گفت: «ایالات متحده همچنان از دولت عراق می‌خواهد اصلاحات درخواستی مردم، از جمله در مورد بی‌کاری، فساد، و اصلاح نظام انتخاباتی، را اعمال کنند.»

این اظهارات مقام وزارت خارجه آمریکا ساعاتی پس از آن بیان می‌شود که پس از هفته‌ها اعتراضات مردمی، عادل عبدالمهدی نخست‌وزیر عراق، اعلام کرد از مقام خود کنار می‌رود.[۶۳]

کشته و زخمیویرایش

سی ان ان در گزارشی تعداد کشته‌ها را بالای ۳۰۰ و مجروحین را بالغ بر ۱۵۰۰۰ نفر گزارش کرد[۶۴]

در آمار جدید دویچه وله فارسی کشته‌ها را بالغ بر ۴۰۰ نفر گزارش کرد[۶۵]

کمیسیون حقوق بشر عراق اعلام کرد با گذشت سه ماه از اعتراضات مردم معترض عراق در بغداد و جنوب، دست‌کم ۴۹۰ کشته، ۲۲ هزار زخمی شده‌اند، در میان کشته‌شدگان ۳۳ نفر فعالان اعتراضات بودند که هدف مستقیم قرار گرفته و ترور شدند.[۶۶]

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ "قنبلة غاز فی الرأس.. فیدیو صادم خلال قمع مظاهرات العراق". Al-Hurra (به Arabic). 25 October 2019.
  2. Al-Janabi, Abdul-Qadir (20 October 2019). "من هو أبوزینب اللامی.. ولماذا یتهم بتصفیة متظاهری العراق؟". Al-Arabiya (به Arabic).
  3. "تاریخ أسود.. من هو مسؤول ملف العراق فی حزب‌الله اللبنانی؟". Al Hurra (به Arabic). 3 December 2019.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ "Iraq protests death toll rises to 319 with nearly 15,000 injured—CNN". Retrieved 2019-11-15.
  5. "مرکز توثیق جرائم الحرب بالعراق: 669 قتیلاً بالمظاهرات" [Iraqi War Crime Documentation Centre: 669 demonstrators killed]. Al Arabiya (به عربی). 2020-01-13. Archived from the original on 14 January 2020. Retrieved 2020-01-23.
  6. Iraq: HRW denounces lethal force against protesters, urges probe
  7. "Iraq protests: What's behind the anger? - BBS News". BBC News. 7 October 2019. Retrieved 27 October 2019.
  8. عراق| حمایت حشد شعبی از خواسته‌های مردم و مبارزه با فساد/ مقررات منع آمد و شد در بغداد
  9. «دولت عراق سقوط کرد». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۱۹-۱۱-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۳۰.
  10. «برای مردم عراق «تا سقوط کامل رژیم، جنبش ادامه دارد»». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۱۹-۱۱-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۳۰.
  11. «ادامه اعتراضات در عراق پس از استعفای نخست‌وزیر؛ آتش زدن آرامگاه محمدباقر حکیم». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۲.
  12. Jansen, Michael. "Christmas celebrations cancelled in Iraq in solidarity with protesters". The Irish Times. Retrieved 2019-12-05.
  13. نت، العربیة (۲۰۱۹-۱۲-۰۶). «بغداد.. 19 قتیلا فی هجوم لمیلیشیات تابعة لإیران علی المتظاهرین». العربیة نت (به عربی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۷.
  14. «حمله افراد مسلح به معترضان در بغداد «۱۹ کشته» برجای گذاشت». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۷.
  15. «Treasury Sanctions Iran-Backed Militia Leaders Who Killed Innocent Demonstrators in Iraq | U.S. Department of the Treasury». home.treasury.gov. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۷.
  16. «آمریکا سه رهبر شبه نظامی مورد حمایت ایران در عراق را تحریم کرد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۷.
  17. «عراق: به رغم کشتار، عراقی‌ها به تظاهرات ادامه می‌دهند». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۱۹-۱۲-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۸.
  18. «اعتراضات عراق؛ تجمع هزاران معترض در بغداد و جنوب کشور» (به انگلیسی). ۲۰۱۹-۱۲-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۸.
  19. Limited، Elaph Publishing. «دعوة صالح لبدء حوار شامل یضم المحتجین ویستثنی الملیشیات». @Elaph (به عربی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۸.
  20. نت، العربیة (۲۰۱۹-۱۲-۱۰). «پل جمهوری در بغداد بسته شد و هزاران معترض عراقی راهی میدان آزادی شدند». العربیة نت. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۰.
  21. «تضامنا مع محتجی العراق.. أشجار المیلاد تتزین بصور الضحایا». سکای نیوز عربیة (به عربی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۳.
  22. نت، العربیة (۲۰۱۹-۱۲-۱۲). «معترضین عراقی برای قبول نخست‌وزیر جدید پیش شرط گذاشتند». العربیة نت. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۲.
  23. www.alhadath.net https://www.alhadath.net/alhadath/iraq/2019/12/14/العراق-محافظات-الجنوب-تنتفض-ضد-ترشيح-السوداني.html. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۴. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  24. «Backer of Iraq anti-government protests killed in Baghdad». news.yahoo.com (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۶.
  25. «عراقی‌ها در انتظار نخست‌وزیر جدید به خیابان بازمی‌گردند». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۱۹-۱۲-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۲۲.
  26. «ازسرگیری اعتراضات در عراق؛ مخالفت با «کاندیدای مورد نظر ایران»». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۲۲.
  27. «تظاهرات و اعتصابات مردم عراق با شدتی بیشتر از نو آغاز شد». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۱۹-۱۲-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۲۴.
  28. ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ Welle (www.dw.com)، Deutsche. «رئیس‌جمهوری عراق با امتناع از معرفی نخست‌وزیر استعفا داد | DW | 26.12.2019». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۲۶.
  29. «رئیس‌جمهوری عراق نامزد ائتلاف مورد حمایت ایران برای نخست‌وزیری را رد کرد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۲۶.
  30. «برهم صالح در نامه‌ای به رئیس مجلس عراق نسبت به کناره‌گیری از ریاست‌جمهوری این کشور اعلام آمادگی کرد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۲۶.
  31. «برای نخستین بار از آغاز اعتراضات در عراق، تأسیسات نفتی ناصریه تعطیل شد». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۱۹-۱۲-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۲۹.
  32. «اعتراضات عراق: یک معترض در بغداد کشته شد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۸.
  33. نت، العربیة (۲۰۲۰-۰۱-۱۹). «متظاهرون یحرقون مقراً لمیلیشیا حزب‌الله العراقی بالنجف». العربیة نت (به عربی). دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۹.
  34. «مواجهات بین المتظاهرین وقوات الأمن وسط بغداد». الشرق الأوسط (به عربی). دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۹.
  35. "بالصور.. معتصمو الناصریة یستعدون لقطع الطرق". www.alghadpress.com. Retrieved 2020-01-19.
  36. «از سرگیری دوباره اعتراضات ضد دولتی در عراق؛ ده‌ها معترض زخمی شدند». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۲۱.
  37. «شروع دوباره اعتراضات در عراق». BBC News فارسی. ۲۰۲۰-۰۱-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۲۱.
  38. «از سرگیری اعتراضات در عراق: دو پلیس کشته و ده‌ها معترض زخمی شدند». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۲۰-۰۱-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۲۱.
  39. «در تظاهرات ضدحکومتی در عراق ٤ نفر کشته شدند». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۲۰-۰۱-۲۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۲۶.
  40. «درگیری نیروهای امنیتی عراق با معترضان ۴ کشته و ده‌ها زخمی برجا گذاشت». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۲۶.
  41. «ادامه اعتراضات ضد دولتی در عراق، شلیک مأموران به سوی معترضان». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۲۶.
  42. «العراق.. الصدر یجمد عضویة أسعد الناصری "لعصیانه الأوامر"». قناة الحرة (به عربی). دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۲۶.
  43. الناصری، أسعد (falseT۲۲:۲۱). «سأخلع العمامة حباً بالعراق والناصریة والثائرین. أنا مع العراقیین، کنت وما زلت وسأبقی. أرجو الاستعجال فی تصفیتی لأننی اشتقت إلی الشهداء. # الشرف_موقفpic.twitter.com/dL1rhUgOXE». @asaadalnaseri (به عربی). دریافت‌شده در 2020-01-26. کاراکتر line feed character در |عنوان= در موقعیت 86 (کمک); تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  44. «اعتراضات در کربلا». ۱۳۹۸-۰۸-۱۳.
  45. «توییت ترامپ». ۱۳۹۸-۰۸-۱۳.
  46. «واکنش وزارت خارجه». ۱۳۹۸-۰۸-۱۴.
  47. «تدواوم اعتراضات». ۱۳۹۸-۰۸-۱۵.
  48. نت بلاکس (۱۳۹۸-۰۹-۰۲). «بازگشایی دیتا».
  49. Kullab, Samya; AP, Murtada Faraj |. "Officials: Iraq protesters burn down Iran consulate in Najaf". Washington Post. Retrieved 2019-11-28.
  50. «معترضان کنسولگری ایران در نجف را به آتش کشیدند». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۸.
  51. «معترضان عراقی برای دومین بار کنسولگری ایران در نجف را به آتش کشیدند». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۱۹-۱۲-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۱.
  52. «معترضان عراقی برای دومین بار ظرف یک هفته کنسولگری ایران در نجف را به آتش کشیدند». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۱.
  53. معترضان عراقی برای سومین بار کنسولگری ایران در نجف را آتش زدند صدای آمریکا
  54. «دست‌کم ۴۵ نفر در اعتراضات پنج‌شنبه در عراق کشته شده‌اند». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۳۰.
  55. نت، العربیة (۲۰۱۹-۱۲-۰۱). «دادگاه عالی عراق حکم بازداشت جمیل الشمری مسئول قتل معترضان در الناصریه را صادر کرد». العربیة نت. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۳.
  56. ادامه اعتراضات در عراق؛ تنها در یک شب دست کم ۱۷ نفر کشته شدند
  57. مرگ حدود ۷۰ نفر معترض دیگر در عراق؛ معترضان از ادامه دخالت‌های جمهوری اسلامی خشمگین هستند
  58. وزیر خارجه ایالات متحده خشونت در درگیری‌های عراق را محکوم کرد
  59. ادامه درگیری‌های خونین در عراق؛ معترضان عراقی می‌گویند ایران باعث شده که آنها در کشورشان بیگانه باشند
  60. "Pope condemns Iraq's 'harsh' crackdown on protesters". 2019-12-01. Retrieved 2019-12-03.
  61. https://ir.voanews.com/a/us-iran/5193559.html
  62. «دعوة بریطانیة فرنسیة المانیة لابعاد الحشد من مواقع الاحتجاجات ومحاسبة المخالفین». شفق نیوز (به عربی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۸.
  63. «استعفای المهدی». ۱۳۹۸-۰۹-۰۸.
  64. «امار مجروحین». ۱۳۹۸-۰۹-۱۰.
  65. https://www.dw.com/fa-ir/اعتراض-رنگارنگ-زنان-عراقی-بر-دیوارهای-بغداد/a-51684825
  66. «کمیسیون حقوق بشر عراق: در سه ماه گذشته ۴۹۰ معترض در عراق کشته شده‌اند». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۲۹.