البرز مرکزی

بخشی از رشته‌کوه البرز در شمال ایران

البرز مرکزی بخشی از رشته‌کوه به هم پیوستهٔ البرز است؛ که بیشترین تحدب و ضخامت عرضی و ارتفاع را دارد و از دره کرج تا گسل سمنان امتداد می‌یابد. رشته‌کوه‌های البرز مرکزی به دو دامنه شمالی و جنوبی تقسیم می‌شود و دارای ۳ دیواره است: دیواره شمالی: ارتفاعات محدودی از این دیواره در استان تهران و سمنان و بقیه آن در استان مازندران قرار دارد. دیواره میانی: حد شمالی استان تهران را تشکیل می‌دهد و مرتفع‌ترین قسمت رشته کوه‌های البرز مرکزی است. کوه دماوند و قله آن به ارتفاع ۵۶۷۱ متر در این قسمت قرار دارد. قلّه دماوند یکصد و پنجاهمین قله مرتفع دنیا به‌شمار می‌رود. این دیواره عظیم کوهستانی به صورت کوه‌های «کندوان» و پس از آن کوه‌های «طالقان» در شمال غربی، تا محل اتصال رود «الموت» به «طالقان‌رود»، ادامه می‌یابد. در شمال شرقی نیز این دیواره با نام رشته ارتفاعات فیروزکوه و سوادکوه تا دره رود فیروزکوه (شعبه اصلی حبله‌رود) که از جنوب دامنه‌های شرقی آن می‌گذرد، وارتفاعات «شهمیرزاد» و شهر سمنان امتداد می‌یابد.

چشم‌اندازی از کوه‌های البرز مرکزی در حوضه آبریز سد کرج (رود شماره ۶ در نگاره پایین)

دیواره جنوبی: سومین بخش از ارتفاعات مرکزی است که رودخانه‌های مانند جاجرود و کرج، حبله رود، گل رودبار آن را بریده ودرهایی به صورت امتداد شمالی و جنوبی ایجاد می‌نماید.

ژئومورفولوژی (زمین‌ریخت‌شناسی)ویرایش

نقشهٔ البرز مرکزی
قله‌ها
1علم‌کوه
2آزادکوه
3دماوند
4دوبرار
5دوخواهران
6قلعه‌گردن
7گرگ
8خلنو
9مهرچال
10میشینه‌مرگ
11ناز
12شاه البرز
13سیالان
14توچال
15وروشت
16پهنه‌حصار
  D پیست دیزین
  E امامزاده هاشم
  K تونل کندوان
  * سد لتیان
  ** سد لار
  ‎-۲۵–۵۰۰ متر
  ‎۵۰۰–۱۵۰۰ متر
  ‎۱۵۰۰–۲۵۰۰ متر
  ‎۲۵۰۰–۳۵۰۰ متر
  ‎۳۵۰۰–۴۵۰۰ متر
  ‎۴۵۰۰–۵۶۱۰ متر
رودها
1الموت
2چالوس
3دوهزار
4هراز
5جاجرود
6کرج
7کجور
8لار
9نور
10سرداب
11سه‌هزار
12شاه‌رود
شهرها
1آمل
2چالوس
3کرج

در فاصله‌ی حوالی تهران و دریای مازندران می‌توان 5 واحد ساختمانی متمایز تشخیص داد[۱]:

1) در جنوب تهران پیشکوهی که آ. ریوریر (A. Riviere) آنرا به نام آنتی‌البرز نامیده از زمینهای دوران دوم و سوم تشکیل یافته است که چین‌ خورده و به جانب شمال خمیدگی یافته است و رودخانه جاجرود قبل از رسیدن به کویر به‌شکل کلوز[۲] آنرا قطع می‌نماید.

2) کوههای واقع بین جاجرود و حوضه‌ی علیای لار و همچنین ارتفاعاتی که مشرف بر شهر تهران هستند، نظیر توچال که ارتفاع آن نزدیک به 4000 متر است، به‌خصوص در سنگهای سبز ائوسن چین‌خوردگیهای طاقدیسی تشکیل می‌دهند که این بار به طرف جنوب خمیدگی یافته و در زیر چین‌های دیگری که در آنها می‌توان زمینهای ژوراسیک، تحتانی، پرمو-کاربونیفر، و حتی ماسه‌های سرخ قدیمی را تشخیص داد قرار گرفته اند. در جنوب رینه در طبقات ضخیم ژوراسیک به کوههایی با ارتفاع 4200 متر برمی‌خوریم که چین خورده‌اند و در آنها گسل‌هایی نیز اتفاق افتاده است. تمایل عمومی چین، که بر فراز یک شکاف طولی در سنگهای سبز ائوسن قرار گرفته است، کماکان به طرف جنوب می‌باشد.

3) در شمال این ناحیه به یک منطقه‌ی محوری برمی‌خوریم، در این منطقه از مغرب به مشرق عناصر مختلفه‌ی زیر در ارتباط با هم قرار دارند: (الف) در مغرب این منطقه یک سلسله‌ فرورفتگی مشاهده می‌شود که از رسوبات میوسن انباشته شده و به‌وسیله جریان رودخانه شاهرود جابجا می‌شوند. ب) بین گردنه کندوان (که تونل جاده کرج به چالوس از زیر آن عبور می‌کند)، در مغرب، و تنگه هراز از در مشرق به «مجموعه‌ی ناودیسی» چین‌خورده و وسیعی برخورد می‌کنیم که از «طبقات سبز» انباشته شده است. در مرکز طاقدیسها، به‌خصوص بین لار و نور بالا طبقات ژوراسیک ظاهر می‌شوند. به‌نظر می‌رسد که در سمت مغرب این مجموعه سخت‌تر تحت فشار قرار گرفته باشد زیرا که پهنای این مجموعه در محل نصف‌‌النهار گردنه کندوان به 8 تا 9 کیلومتر کاهش می‌یابد. در حالیکه این پهنا در محل نصف‌النهار پلور از شمال به جنوب در حدود 20 کیلومتر است که در آن بالا آمدن محور طاقدیس به‌ویژه سبب ظهور اُشکوب‌های مختلفی از سری ژوراسیک می‌گردد که چین‌خورده هستند. در چنین منطقه‌ای بوده است که برآمدگی دماوند سربرافراشته است. (ج) باز هم به جانب مشرق، بین دره هراز پایین و دره تالار، چین‌ها به‌تدریج با جهتی شرقی-شمال‌شرقی بیش از پپیش بهم فشرده می‌گردند در حالیکه برآمدگی محور طاقدیس کماکان ادامه دارد.

4) در شمال، مجموعه ناودیسی فوق زمینهای قدیمی ظاهر می‌شوند که توده اصلی سلسله البرز در آن واقع شده است. در این طاقدیس عظیم است که گرانیت و گنیس‌های علم‌کوه و تخت سلیمان ظاهر می‌شوند. این طبقات خود از رسوبات پریمر[۳] با رخساره‌هایی از آبرفت‌های عمقی پوشیده شده‌اند.

5) بین این منطقه محوری و جلگه ساحلی دریای مازندران به چین‌های قُدامی برمی‌خوریم که در آنها معمولاً طبقات جدیدی ظاهر می‌شوند. کرتاسه به‌خصوص در شمال علم‌کوه در فرورفتگی‌های ناودسی کلاردشت قابل رویت است. به‌جانب مشرق، در قسمت بالای جلگه‌های آمل و بابل طبقات کرتاسه در محور طاقدیس‌ها، بین ناودیسها یعنی جاییکه زمینهای میوسن محفوظ مانده‌اند ظاهر می‌گردند.


  1. بوت، پ.؛ پگی، ش. پ.؛ درش، ژ (۱۳۴۵). «بررسی جغرافیای طبیعی شمال ایران». دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد (۸): ۲۷۵ تا ۲۷۸.
  2. Cluse
  3. Primaire