باز کردن منو اصلی

انور خامه‌ای

ژورنالیست، اقتصاددان، و مترجم ایرانی

انور خامه‌ای (زادهٔ ۲۹ اسفند ۱۲۹۵ در تهران – درگذشتهٔ ۲۹ آبان ۱۳۹۷ در کرج)[۱] سیاستمدار، اقتصاددان، جامعه‌شناس، نویسنده و مترجم ایرانی بود، که عضو گروه ۵۳ نفر و از بنیان‌گذاران حزب توده ایران می‌باشد. او از نخستین دانشجویان مهندسی شیمی است که در مدرسه عالی تهران (دانشگاه صنعتی) در این رشته تحصیل کرده‌است.[۲]

انور خامه‌ای
Anvar Khamei 13940214000712.jpg
در سال ۱۳۹۴
زادروز۲۹ اسفند ۱۲۹۵
تهران، ایران
درگذشت۲۹ آبان ۱۳۹۷ (۱۰۱ سال)
کرج، ایران
علت مرگنارسایی ریه
ملیتایرانی
دانش‌آموختهٔدانشگاه فرایبورگ
(دکترای اقتصاد)
پیشهسیاستمدار
نویسنده و مترجم و استاد دانشگاه
سال‌های فعالیت۱۳۱۰ تا ۱۳۹۷
نقش‌های برجستهاز اعضای گروه پنجاه و سه نفر
تأثیرگذارانتقی ارانی
حزب سیاسیحزب توده ایران
والدینیحیی کاشانی

زندگی‌نامهویرایش

انور خامه‌ای در ۲۹ اسفند ۱۲۹۵ در تهران زاده شد. پدرش یحیی کاشانی خواهرزاده محمد غروی کاشانی و از نوادگان ملااحمد نراقی و مادر او از نوادگان محمدعلی دولتشاه پسر ارشد فتحعلی‌شاه قاجار بود. یحیی کاشانی از مجتهدان برجسته دهه‌های ۱۲۶۰ تا ۱۲۹۰ خورشیدی در ایران و از کنش‌گران جنبش مشروطه ایران و سردبیر روزنامه‌های حبل‌المتین و مجلس بوده است.[۳][۴]

وی در سن ۱۲ سالگی پدرش را از دست داد. خامه‌ای در سال ۱۳۱۳ (خورشیدی) در رشته مهندسی شیمی به تحصیل پرداخت اما نتوانست تحصیلات خود را به پایان برد چون عضو گروهی شد که بعدها به گروه ۵۳ نفر شناخته شد.[۳]

انور خامه‌ای در میانسالی در سال ۱۳۴۰ (خورشیدی) ایران را ترک و بیش از یک دهه در اروپا ماند. در این فاصله به تحصیلات خود که از زمان دستگیری ۵۳ نفر نتوانسته بود تکمیل کند، ادامه داد و در رشته اقتصاد و علوم اجتماعی موفق به دریافت دکترا شد و به تدریس و نوشتن و برگردان پرداخت. او کتاب «رویزیونیسم، از مارکس تا مائو» را در سال ۱۳۵۵ (خورشیدی) به زبان فرانسوی در پاریس چاپ کرد و بعدها خود را آن به فارسی ترجمه و در ایران به چاپ رساند.[۳]

او پس از ۱۴ سال به ایران بازگشت و در دانشگاه تهران به تدریس پرداخت. از انور خامه‌ای نردیک ۲۰ کتاب و خاطرات سه جلدی به جای مانده‌است.[۳]

تاریخ زاده‌شدنویرایش

حامد داراب در مقدمه گفتگوی خود با خامه‌ای دربارهٔ تاریخ تولد او نوشته‌است: «بیشتر دانشنامه‌ها و تاریخ‌نگاری‌ها تاریخ تولد دکتر انور خامه‌ای را ۲۹ اسفند ۱۲۹۵ یعنی آنچه در شناسنامه‌ش نوشته شده، نوشته‌اند. اما به گفته خودش و به استناد قرآنی که به هنگام تولد، پدرش یحیی کاشانی، تاریخ به دنیا آمدنش را در آن قید کرده، متولد ۱۲ فروردین ۱۲۹۰ (خورشیدی) یعنی همان ۲ ربیع‌الثانی ۱۳۲۹ (قمری) است.»[۵]

کنش‌سیاسیویرایش

گروه ۵۳ نفرویرایش

خامه‌ای در زمان دانشجویی با محفل‌های شبانه تقی ارانی و بعد از آن به گروه ۵۳ نفر پیوست. در اردیبهشت ۱۳۱۶ گروه ۵۳ نفر به اتهام توطئه و مرام اشتراکی بازداشت شدند. در نتیجه او نیز به ۶ سال زندان محکوم شد که در مهر ۱۳۲۰ با یک سال تخفیف، از زندان آزاد شد.[۶]

بنیاد حزب تودهویرایش

انور خامه‌ای در سال ۱۳۲۲ (خورشیدی) به عضویت حزب توده درآمد و با همراهی اعضای گروه ۵۳ نفر، هسته مرکزی این حزب را تشکیل داد.[۳] او در کادر روزنامه رهبر، ارگان حزب توده بود.

انشعاب از حزب تودهویرایش

خامه‌ای به علت اعتراض به سیاست‌های کمیته مرکزی حزب توده در دی ۱۳۲۶ به همراه خلیل ملکی، جلال آل‌احمد، فریدون توللی و تنی چند از اعضای حزب توده، جدا شد.[۶]

چاپ دو روزنامهویرایش

با شکل‌گیری نهضت ملی‌شدن نفت، خامه‌ای و چند تن از همفکرانش، روزنامه‌های جهان ما و حجار را چاپ کرد.

به‌گفته خامه‌ای، در هنگام کودتای ۲۸ مرداد در نشست کمیته مرکزی حزب توده، پیشنهاد کمک نظامی به محمد مصدق شد. اما نورالدین کیانوری دبیرکل حزب توده با آن مخالفت کرد. کیانوری دلیل این مخالفت را نتایج گفت‌وگوی خود با دکتر مصدق اعلام کرد. گویا مصدق به کیانوری گفته بود: «شما هیچ کاری نکنید، تا من خودم توسط نیروهای نظامی کودتاچیان را آرام کنم.»[۳] در پی کودتای ۲۸ مرداد خامه‌ای به همراه دیگر اعضای حزب توده بازداشت شد. اندکی بعد، وی با هدف ادامه تحصیل در رشته اقتصاد، به دانشگاه هایدلبرگ در آلمان غربی رفت. سپس در همین رشته در دانشگاه فرایبورگ ادامه تحصیل داد و موفق به دریافت مدرک دکترای اقتصاد شد.[۶]

گفتگو با روزنامه شرقویرایش

خامه‌ای پس از سال‌ها سکوت، در گفتگویی با حامد داراب که روزنامه شرق آن را منتشر کرد گفت:[۷]

بزرگ‌ترین ضعف حزب توده و توده‌ای‌ها این بود که هیچ آزادی عملی نداشتند و قوانین به شکل استبدادی به همه بدنه تزریق می‌شد. ما از آنها می‌پرسیدیم: اگر شوروی به ایران حمله کند تکلیف ما چیست؟ باید از چه کسی حمایت کنیم؟ آنها در پاسخ به این سؤال هم می‌ماندند و جوابی نداشتند.

او همچنین اشاره داشت که «خلیل ملکی یکی از تئوریسین‌های بزرگ مارکسیسم در ایران بود». او با اشاره به جلال آل‌احمد، گفت که: «جلال را من به حزب توده آوردم. او عضو اصلی حزب بود و آدمی بسیار سیاسی بود. اصلاً اگر نبود که انتخابش نمی‌کردم.» صحبت‌های خامه‌ای در این گفتگو حواشی بسیاری داشت، [۵]

زندگی شخصیویرایش

انور خامه‌ای در بهار ۱۳۵۶ (خورشیدی) و در ۶۰ سالگی، ازدواج کرده و حاصل این ازدواج یک فرزند دختر است. همسر وی ۱۵ سال پیش در یک تصادف رانندگی آسیب زیادی دید و چند ماه بعد از آن درگذشت.[نیازمند منبع]

درگذشتویرایش

انور خامه‌ای صبح سه‌شنبه ۲۹ آبان ۱۳۹۷ در سن ۱۰۲ سالگی در بیمارستان رجایی کرج به علت نارسایی ریه درگذشت. بر پایه وصیت، جنازه او برای انجام پژوهش به دانشکده علوم پزشکی دانشگاه تهران سپرده شد.[۳][۸]

آثارویرایش

  • «تجدیدنظرطلبی از مارکس تا مائو» این کتاب بارها در فرانسه چاپ شد. موفقیت این کتاب در عرصهٔ بین‌المللی تا آنجا پیش رفت که هربرت مارکوزه، فیلسوف مشهور آلمانی، قلم به ستایش آن گشود. این کتاب بعدها در ایران توسط خود وی برگردان شد.[۹]
  • خاطرات سیاسی دکتر انور خامه‌ای در سه مجلد. پنجاه وسه نفر، از انشعاب تا کودتا، فرصت بزرگ از دست رفته
  • خاطرات روزنامه‌نگار
  • پراکسیسم و ازخودبیگانگی(۱۳۶۹)
  • «چهار چهره: نیما یوشیج، صادق هدایت، عبدالحسین نوشین و ذبیح بهروز» (۱۳۶۸).
  • «پاسخ به مدعی» این کتاب به تحریفات و اشتباهات تاریخی خسرو شاکری پرداخته‌است.
  • «اقتصاد بدون نفت» (۱۳۶۹)
  • «فرهنگ سیاست و تحول اجتماعی» گزیده مقالات
  • «محنت‌آباد» مجموعه داستان
  • «سال‌های پرآشوب» پژوهشی است در ده جلد که تاکنون چهار جلد آن منتشر شده‌است.
  • فلسفه برای همه
  • دیالکتیک طبیعت و تاریخ
  • خاطرات کنگور
  • شاه کُشی در ایران و جهان
  • «پیوند گسستن از مسکو» ترجمه کتابی از آرکادی شوچنکو.
  • آیا فروپاشی شوروی اجتناب‌ناپذیر بود؟(۱۳۷۵)

پانویسویرایش

  1. «آخرین بازمانده از گروه ۵۳ نفر درگذشت». خبرگزاری ایلنا. ۲۹ آبان ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۱-۲۱. بیش از یک پارامتر |تاریخ بازبینی= و |تاریخ بازدید= داده‌شده است (کمک)
  2. نبوی رضوی، سید مقداد (۱۳۹۳). «هنایش خرد». تاریخ مکتوم. تهران: پردیس دانش. ص. ۳۳۳.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ ۳٫۵ ۳٫۶ علوی، حمید (۱ آذر ۱۳۹۷). «مرگ انور خامه‌ای؛ آخرین بازمانده ۵۳ نفر». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۱ آذر ۱۳۹۷.
  4. «انور خامه‌ای درگذشت». فرارو. ۳۰ آبان ۱۳۹۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ آذر ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۴ آذر ۱۳۹۷.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ نیما درد مردم داشت. روزنامه شرق. ۵ اسفند ۱۳۹۲.
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ «عصر پنج‌شنبه در بخارا با دکتر انور خامه‌ای». رادیو زمانه. ۱۸ اردیبهشت ۱۳۸۸.
  7. محمدجواد لسانی- ‌پژوهشگر (۵ آذر ۱۳۹۷). «مرگ‌ انور خامه‌ای و بی‌توجهی و عوام‌زدگی». روزنامه شرق.
  8. «انور خامه‌ای درگذشت». خبرگزاری کتاب ایران. ۳۰ آبان ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۳۰ آبان ۱۳۹۷.
  9. عصر پنج‌شنبه در بخارا با دکتر انور خامه‌ای، وبگاه زمانه، بازیابی ۲ فوریه ۲۰۱۰

منابعویرایش

پیوند به بیرونویرایش