بافت عصبی (به انگلیسی: Nervous tissue) یکی از اصلیترین بافت‌ها در میان مهره‌داران است. دستگاه عصبی شامل دو بخش دستگاه عصبی مرکزی (مغز، نخاع) و دستگاه عصبی محیطی (اعصاب بدن) می‌باشد. بافت عصبی از اکتودرم در دوران جنینی منشأ می‌گیرد. مهم‌ترین خواص بافت عصبی تحریک‌پذیری، هدایت و انتقال جریان عصبی می‌باشد. همه سلول‌های بافت عصبی دارای هسته می‌باشند.[نیازمند منبع]

نمونه‌ای از بافت عصبی .
سلول‌های بافت عصبی.

سیستم عصبیویرایش

سیستم عصبی به دو بخش اصلی قابل تقسیم است:

  1. سیستم عصبی مرکزی (CNS) که شامل مغز و نخاع است. مغز در محفظه درونی جمجمه نگهداری می‌شود و از مخ، مخچه و ساقه مغز تشکیل می‌گردد.
  2. سیستم عصبی محیطی (PNS) که شامل اعصاب محیطی و گانگلیون هاست. دستگاه عصبی پیرامونی به دو بخش سامانه عصبی خودگردان (پارا سمپاتیک) و سامانه عصبی سمپاتیک (ارادی) تقسیم می‌شود. دستگاه عصبی پیرامونی دربرگیرنده ۱۲ جفت عصب مغزی و ۳۱ جفت عصب نخاعی و گره‌های عصبی (گانگلیون) متعدد است.

یاخته‌های عصبیویرایش

اعصاب از سلول‌های ویژه‌ای به نام نورون تشکیل شده‌اند. نورون واحد ساختمانی و عملکردی دستگاه عصبی است. بافت عصبی همچنین دارای یاخته‌های پشتیبان به نام گلیال یا نوروگلیا است.

 
ساختار نورون

نورون‌‌هاویرایش

اصلی‌ترین یاخته‌های عصبی هستند. این یاخته‌ها وظیفه ترارسانی داده‌های عصبی را بردوش دارند. آنها این کار را از راه هدایت تکانه‌های الکتریکی انجام می‌دهند. نورون‌ها از راه زائده‌هایی بنام دندریت داده‌ها را دریافت کرده و از راه زائده‌های دیگری بنام آکسون داده‌ها را به یاخته پسین ترارسانی می‌کنند. جسم یاخته‌ای (soma) نورون‌ها، پریکاریون نام دارد. این یاخته‌ها تقسیم نمی‌شوند.

دندریت‌ها نازک و شاخه‌دار هستند. دندریت‌ها پیام‌های الکتروشیمیایی (با میانجی‌گری میانجی‌ها و ناقل‌های عصبی-neurotransmitter) را دریافت می‌کنند و درنتیجه ولتاژ یاخته تغییر می‌کند. آکسون‌ها، افکنش‌های (زوائد) درازی هستند که پیام الکتروشیمیایی را به سوی یاخته‌ی بعد می‌برند. پایان آکسون شبیه لامپ یا حبابی است که پایانه‌ی آکسون خوانده می‌شود و از دندریت نورون بعدی توسط فاصله‌ی کمی به نام شکاف سیناپسی سوا شده است. هنگامی که پتانسیل عمل به شکاف عصبی می‌رسد، ناقل‌های عصبی در طول سیناپس رها شده و به گیرنده‌های پساسیناپسی می‌چسبند. درنتیجه پیام عصبی به مسیرش ادامه می‌دهد.[۱][۲] نورون‌ها می‌توانند هم از لحاظ عملکردی و هم از لحاظ ساختاری طبقه‌بندی شوند.

طبقه‌بندی عملکردی:[۳]ویرایش

  • نورون حسی (sensory): اطلاعات حسی را به صورت پتانسیل عمل از اعصاب محیطی به اعصاب مرکزی می‌فرستد.
  • نورون حرکتی (motor): پتانسیل عمل را به غده‌ها و عضلات می‌برد.
  • نورون واسط (interneuron): یاخته‌هایی که بین بقیه ارتباط برقرار می‌کنند و پردازششان محدود به یک ناحیه در مغز یا نخاع است.

طبقه‌بندی ساختاری:[۳]ویرایش

  • نورون‌های چندقطبی: سه یا چند زائده از جسم آن‌ها خارج می‌شود. نورون‌های عمده در دستگاه عصبی مرکزی هستند که شامل نورون‌های حرکتی و واسط می‌شوند.
  • نورون‌های دوقطبی: نورون‌های حسی که دو زائده از جسم‌شان خارج می‌شود؛ یک آکسون و یک دندریت.
  • نورون‌های تک‌قطبی مسواکی: در لایه‌ی دانه‌دار مخچه یافت می‌شوند. نورون‌های واسط تحریکی گلوتاماترژیک هستند که دندریت کوتاه‌شان به شاخه‌های زیادی، مانند یک مسواک، شاخه‌شاخه می‌شود.
  • نورون‌های تک‌قطبی کاذب: نورون‌های حسی که یک زائده اصلی دارند و این زائده به دو شاخه اصلی تقسیم می‌شود؛ یک نورون و یک آکسون.

نوروگلیاهاویرایش

یا یاخته‌های گلیال، یاخته‌های پشتیبان دستگاه عصبی هستند که وظیفه حمایت از یاخته‌های عصبی را بر عهده دارند. یاخته‌های گلیال سیستم عصبی مرکزی را به هم پیوند داده و به طریق فیزیکی و شیمیایی از آن محافظت می‌کنند. علاوه بر این مواد شیمیایی و غذایی مورد نیاز یاخته‌های عصبی را فراهم می‌آورند. نورگلیاها دارای سه ویژگی زیر هستند:

  1. بیشتر آن‌ها هسته ندارند.
  2. همهٔ آن‌ها سلول غیرعصبی‌اند.
  3. تعداد آنها در یک بافت عصبی ۵ تا ۱۰ برابر نورون‌ها است.

اگرچه یاخته‌های گلیال کوچکتر از یاخته‌های عصبی هستند ولی از نظر تعداد ۱۰ تا ۵۰ برابر یاخته‌های عصبی هستند به طوری که نیمی از حجم مغز و نخاع را شامل می‌شوند. این یاخته‌ها به چهار دستهٔ کلی تقسیم می‌شوند:[۴]

  • آستروسیت‌ها: یاخته‌های ماکروگلیای ستاره‌ای‌شکل با زوائد بسیار که در دستگاه عصبی مرکزی یافت می‌شوند. آن‌ها فراوان‌ترین یاخته‌های مغز و دارای نقش اساسی در سلامتی هستند.[۵]
  • الیگودندروسیت‌ها: یاخته‌هایی با زوائد بسیار کم. غلاف میلین را در دستگاه عصبی مرکزی می‌سازند که سرعت انتقال پتانسیل عمل را می‌افزاید.[۳] سلول‌های شوان و اولیگودندروسیت‌ها وظیفه ساخت میلین را در بافت عصبی انسان بر عهده دارند.
  • اپندیم
  • گلیای NG2: یاخته‌های CNS که با آستروسیت‌ها، الیگودندروسیت‌ها، میکروگلیا متفاوت است و به عنوان پیشگام تکوینی الیگودندروسیت عمل می‌کند.[۴]
  • میکروگلیا: درشت‌خوارهایی (ماکروفاژ) هستند که دستگاه دفاعی اولیه در CNS (دستگاه عصبی مرکزی) را می‌سازند.[۶] آن‌ها کوچک‌ترین نوروگلیاها هستند.
  • یاخته شوان: معادل الیگودندروسیت در PNS (دستگاه عصبی محیطی). آن‌ها به نگهداری از آکسون‌ها کمک می‌کنند و غشای میلین را در PNS تشکیل می‌دهند.[۳]
  • یاخته ماهواره‌ای (satellite cell): در گانگلیون‌ها حضور دارند.[۷]
  • یاخته روده‌ای: در شبکه عصبی روده‌ای درون لوله گوارشی قرار دارد.[۸]

بافت عصبیویرایش

در دستگاه عصبی مرکزی:[۹]

  • ماده خاکستری که از اجسام سلولی، دندریت‌ها، آکسون‌های بی‌میلین، آستروسیت پروتوپلاسمیک (نوعی آستروسیت)، الیگودندروسیت ماهواره‌ای (نوعی الیگودندروسیت نامیلین‌گر، میلین نمی‌سازد)، میکروگلیا و به اندازه بسیار کمی آکسون بامیلین ساخته شده است.
  • ماده سفید که از آکسون بامیلین، آستروسیت لیفی (فیبری)، الیگودندروسیت میلین‌گر (میلین می‌سازد) و میکروگلیا ساخته شده است.

در دستگاه عصبی محیطی:[۱۰]

  • گانگلیون‌ها: از اجسام سلولی، دندریت‌ها و گلیال ماهواره‌ای ساخته شده است.
  • اعصاب: از آکسون‌های میلین‌دار و بی‌میلین و یاخته‌های شوان که مجموعا درون بافت همبند قرار دارند تشکیل شده است.

سه لایه بافت همبند که اعصاب را فرامی‌گیرند عبارتند از:[۹]

  • اندونوریوم: هر آکسون یا رشته عصبی توسط اندونریوم فراگرفته شده است که لوله، غلاف یا کانال اندونوریال هم نامیده می‌شود. لایه ظریف، نازک و محافظت‌کننده‌‌ای از بافت همبند است.
  • پری‌نوریوم: هر دسته‌ای (فاسیکل) از اعصاب که یک یا بیشتر آکسون دارد، توسط پری‌نوریوم پوشیده شده است که نوعی بافت همبند با آرایش تیغه‌ای در هفت یا هشت لایه‌ی متمرکز است. نقش بسیار مهمی در پشتیبانی و حمایت از رشته‌های عصبی دارد و در جلوگیری از نفوذ مولکول‌های بزرگ از اپی‌نوریویم به فاسیکل کمک می‌کند.
  • اپی‌نوریوم: بیرونی‌ترین لایه‌ای است که اعصاب محیطی را می‌پوشاند و از جنس بافت همبند متراکم است.

عملکردویرایش

 
آکسون میلین‌دار (سمت راست) از آکسون بی‌میلین، سریع‌تر پیام‌ها را می‌فرستد.

نقش بافت عصبی، تشکیل شبکه ارتباطی دستگاه عصبی به وسیله رساندن و هدایت سیگنال‌های عصبی در سراسر بافت است.[۱۱] در CNS، ماده خاکستری که شامل سیناپس‌ها است، برای پردازش اطلاعات مهم است. ماده سفید، حاوی آکسون میلین‌دار، تکانه‌ها و پیام‌های عصبی بین ماده‌های خاکستری را مرتبط و تسهیل می‌کند.[۱۲] در PNS، گانگلیون که حاوی اجسام سلولی و دندریت است، نقاط رله و بازپخش را برای پیام‌های عصبی جای می‌دهد. بافت اعصاب با دسته‌های آکسون میلین‌دار، پتانسیل عمل را حمل می‌کند.[۹]

اهمیت بالینیویرایش

تومورهاویرایش

نئوپلاسم‌ها (تومورها) در بافت عصبی عبارتند از:

  • گلیوما (تومور یاخته گلیال):
  • نورواپی‌تلیوماتوز:
  • تومور غلاف عصبی:

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. Byrne, John; Roberts, James (2004). From Molecules to Networks. California: Academic Press. p. 1.
  2. Swenson, Rand. "Review of Clinical and Functional Neuroscience". Dartmouth Medical School. Archived from the original on 3 February 2015. Retrieved 30 January 2015.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ Waymire, Jack. "Organization of Cell Types". Neuroscience Online. The University of Texas Medical School. Retrieved 27 January 2015.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ Verkhratsky, Alexi; Butt, Arthur (2013). Glial Physiology and Pathaphysiology (PDF) (First ed.). Chinchester, UK: John Wiley & Sons. p. 76. Retrieved 27 January 2015.
  5. Sofroniew, Michael; Vinters, Harry (2009). "Astrocytes: biology and pathology". Acta Neuropathol. 119 (1): 7–35. doi:10.1007/s00401-009-0619-8. PMC 2799634. PMID 20012068.
  6. Brodal, Per (March 1, 2010). The Central Nervous System: Structure and Function (Fourth ed.). Oxford University Press. p. 19. ISBN 9780199701049. Retrieved 27 January 2015.
  7. M, Hanani (2010). "Satellite glial cells in sympathetic and parasympathetic ganglia: in search of function". Brain Research Reviews. 64 (2): 304–27. doi:10.1016/j.brainresrev.2010.04.009. PMID 20441777. S2CID 11833205.
  8. Gershon, Michael; Rothman, Taube (1991). "Enteric Glia". Glia. 4 (2): 195–204. doi:10.1002/glia.440040211. PMID 1827778. S2CID 25988353.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ "Neurons and Support Cells". SIU Med. Southern Illinois University School of Medicine. Archived from the original on 17 April 2021. Retrieved 31 January 2015.
  10. Hof, Patrick R.; Kidd, Grahame; Defelipe, Javier; De Vellis, Jean; Gama Sosa, Miguel A.; Elder, Gregory A.; Trapp, Bruce D. (2013). Cellular Components of Nervous Tissue (PDF). RMC faculty. Randolph-Macon College. pp. 41–59. doi:10.1016/b978-0-12-385870-2.00003-2. ISBN 9780123858702. S2CID 14442865. Archived from the original (PDF) on 1 August 2017. Retrieved 20 January 2015.
  11. "Nervous Tissue". Sidwell School. Archived from the original on 12 June 2016. Retrieved 27 January 2015.
  12. Robertson, Sally (November 2010). "What is Grey Matter". News Medical. AZo Network. Retrieved 30 January 2015.
  • ویکی‌پدیای انگلیسی
  • دانشنامه رشد