برنامه هویت

برنامۀ تلویزیونی

برنامه هویت نام برنامه‌ای است که در سال ۱۳۷۵ از شبکه ۱ سیمای جمهوری اسلامی ایران پخش شد. در این برنامه بسیاری از نویسندگان و روشنفکران مورد انتقادات شدید قرار گرفتند و اعترافات تلویزیونی برخی زندانیان سیاسی که در زندان ضبط شده بود نیز در این برنامه پخش گردید.

هویت
سازندهسعید امامی،
حسین شریعتمداری،
ناصر پورپیرار [نیازمند منبع]
کشور سازندهایران ایران
زبان‌(های) اصلیفارسی
تولید
تهیه‌کنندهسعید امامی،
حسین شریعتمداری
انتشار
شبکهٔ اصلیشبکه ۱ سیما

تولید کنندگانویرایش

احمد پورنجاتی که در زمان پخش هویت معاونت سیما را برعهده داشت «هویت» را تولید و محصول صداوسیما نمی‌داند بلکه محصول بازار مشترک معرفی می‌کند. بازار مشترکی که به گفته او «بخشی از این بازار مشترک در وزارت اطلاعات بود با محوریت شخص سعید امامی و بخشی دیگر از آن نویسندگان و مسئولان ستون «نیمه پنهان» روزنامه … بودند.»[۱] ستون «نیمه پنهان» آن زمان در در روزنامه کیهان نوشته میشد.[۲]

سعید امامی و حسین شریعتمداری به عنوان تهیه‌کنندگان این برنامه شناخته می‌شوند و هاشمی رفسنجانی به صراحت از شریعتمداری به عنوان تهیه‌کننده اصلی این برنامه نام می‌برد. خبرنگار روزنامه کیهان در سال ۱۳۸۲ مصاحبه‌ای با هاشمی رفسنجانی در مورد هشت سال دوره ریاست جمهوری‌اش انجام داده‌است. در آن مصاحبه با اشاره به برنامه هویت و نقش حسین شریعتمداری گفته می‌شود.[۳]

“….[خبرنگار روزنامه کیهان]ضمناً می‌گویند آقای سحابی از شما قول گرفته‌بود اعترافاتی که کرده، از تلویزیون پخش نشود؛ ولی در برنامه هویت پخش شد. در مورد این دو شبهه توضیح بفرمایید؟

[ هاشمی رفسنجانی]: اولاً از من قولی نگرفته‌بود. اصلاً از اعترافات ایشان اطلاعی نداشتم که قولی بدهم. آقای سحابی هم رفیق من بود. ما در دوران مبارزه هم پرونده و با هم در زندان بودیم. بعد از پیروزی هم در شورای انقلاب بود. همیشه با هم بودیم و اختلافی نداشتیم. گروهی را هم که وزارت اطلاعات گرفتند، بدون اطلاع من گرفتند. گویا حدود ۹۰ نفر را گرفتند. من اصلاً با اینطور چیزها مخالف بودم. منتها وزارت اطلاعات از این کارها می‌کرد…. برنامه هویت را از تلویزیون دیدیم و اصلاً خبر نداشتیم. شما از آقای شریعتمداری بپرسید که چه کسی به او گفته که آن برنامه را بسازد. ”

از امیر فرشاد ابراهیمی نیز به عنوان یکی از عوامل تولیدی این برنامه یاد می‌شود. وی در مصاحبه با روزنامه جامعه در مورد چگونگی ساخت این مجموعه پاسخ داد: «ترجیح می‌دهم در این مورد حرفی نزنم»[۴][۵][۶]

موسیقی متن برنامه هویت برگرفته از آلبوم باران عشق ناصر چشم اذر بود.

در مورد برنامهویرایش

در سال ۱۳۷۵ برنامه هویت در چندین قسمت از صدا و سیمای جمهوری اسلامی پخش گردید. در این برنامه روشنفکرانی چون عبدالحسین زرین‌کوب، هوشنگ گلشیری، داریوش شایگان، محمدعلی اسلامی ندوشن، سید حسین نصر، باقر پرهام، محمود دولت آبادی، محمدجعفر محجوب، احمد شاملو، ایرج افشار و بسیاری دیگر به عنوان عنوان تئوریسین‌ها و مجریان تهاجم فرهنگی و شبیخون فرهنگی غربی و خائن به کشور یاد می‌شدند.[۷]

اعترافات تلویزیونی که از سعیدی سیرجانی، عزت‌الله سحابی، غلامحسین میرزاصالح در زندان ضبط شده بود نیز در این برنامه پخش و تحلیل‌های مورد نظر مقامات دولتی لابلای آن گنجانده می‌شد. عزت‌الله سحابی فیلم‌های گرفته شده را پس از ماه‌ها حبس و شکنجه خود و سایر زندانیان می‌داند.

«عزت‌الله سحابی پس از ماجرای نامه ۹۰ امضایی در سال ۱۳۶۹ و در زمان مسئولیت سعید امامی، معاون با نفوذ علی فلاحیان وزیر وقت اطلاعات، بازداشت و به مدت چند ماه تحت بازجویی‌های سنگین برای “اعتراف کردن» علیه خود و همفکرانش قرار گرفت ”.[۸]

علی اکبر سعیدی سیرجانی نویسنده و متفکر و یکی دیگر از کسانی است که اعترافات او علیه خود، در برنامه «هویت» پخش شده‌است. سازمان عفو بین‌الملل در بیانیه‌ای از وضع سلامت و خطر شکنجه او در طول بازداشت، ابراز نگرانی کرده بود و نهایتاً هم مرگ او در زندان «سکته قلبی» عنوان شد. نقل قول زیر از او نیز نشانه دیگری از اعمال فشار برای اخذ اعترافات اجباری تلویزیونی است. سعیدی سیرجانی در بخشی از این فیلم‌ها رندانه به شکنجه خود اشاره می‌کند: «آنچه که باعث شد من امشب خودم خواهش کنم که بیایند این برنامه را ضبط کنند صحبتی است که از دو روز پیش شروع شده ولی شاید ده دقیقه قبل یک تلنگر سفتی به روح من خورد. می‌خواستم این صحبت را بکنم که این چیزهایی که در طول این مدت من نوشتم، همه رگه‌هایی از لجبازی شدید دارد و شدیداً پشیمانم از این کار.»

بعدها و پس از آزادی نسبی که در دوران اصلاحات پیش آمد، غلامحسین میرزاصالح و عزت‌الله سحابی و نیز سایر کسانی که در برنامه هویت فیلم‌های اعترافات آن‌ها پخش شده بود فرصتی یافتند تا فاش کنند که چگونه در طول مدت بازداشت‌شان و تحت چه فشارهای جسمی و روحی مجبور به اقرار و سخن گفتن علیه خود شده بودند. بسیاری از کسانی که در بازداشت‌گاه‌های وزارت اطلاعات شروع به اعتراف علیه خود و اعتقادات خود می‌کردند امیدوار بودند به این ترتیب از دست بازجویانی که اختیار جان و مرگ متهمان‌شان را در دست داشتند خلاصی یابند. تقریباً همه کسانی که فیلم و صدا و نوشته‌های اعترافات‌شان دربرنامه تلویزیونی هویت پخش شد، آزاد شدند؛ اما علی‌اکبر سعیدی سیرجانی این بخت را نداشت و در اسارت جان باخت.

واکنش‌هاویرایش

حسین شریعتمداریویرایش

حسین شریعتمداری از ستایش گران این برنامه بود. او در روزنامه کیهان میگوید «این برنامۀ «هویت» از سوی صدا و سیما تهیه شده و در آن جمع زیادی از صاحب نظران سخن گفته بودند. در این برنامه پشت صحنه و هویت اصلی جریان های ضد انقلاب به طور مستند افشا شده بود که بنده این برنامه را یکی از برنامه های افتخارآمیز می دانم و البته کسانی که از هویت انقلابی خود پشییمان شده اند و امروزه با برخی از همان عوامل ضد انقلاب پالوده میخورند، طبیعی است که از این برنامه عصبانی باشند و این مشکل از استحاله شدن آنهاست.»[۹] بعد ها مشخص شد که این برنامه تولید صدا و سیما نبوده و شخص حسین شریعتمداری به همراه سعید امامی از تولیدکنندگان برنامه بوده اند.[۱]

علی لاریجانیویرایش

علی لاریجانی که در آن زمان ریاست صدا و سیما را بر عهده داشت به شدت از پخش این برنامه دفاع کرد. او در پاسخ به انتقادات از این برنامه گفت: «اولاً بحثی که ما در این مجموعه مطرح کردیم بر اساس توهین و تهدید نیست. ثانیاً بسیار از شخصیت‌های مطرح شده افراد مذهبی و اندیشمند نیستند هرچند ممکن است به آن تظاهر کنند. ثالثاً در مورد اینکه می‌گویند چرا به این افراد مجال صحبت داده نمی‌شود باید گفت مگر اینها تاکنون مجال صحبت نداشتند… یعنی این حضرات فکر می‌کنند ما اطلاع نداریم که از کدام سفارتخانه پول می‌گیرند که این مطالب را بنویسند.»[۱۰]

اکبر هاشمی‌رفسنجانیویرایش

اکبر هاشمی رفسنجانی که در آن زمان رئیس‌جمهوری ایران بوده می‌گوید گروهی در وزارت اطلاعات بدون اطلاع و رضایت وی دست به این اقدامات زده‌اند: «گویا اینهایی که این کارها را می‌کنند، خودشان زندان نبودند و نمی‌دانند زندان یعنی چه که افراد را مدت‌ها در زندان نگه می‌دارند. اگر زندان رفته بودند، این کارها را نمی‌کردند.» وی همچنین می‌گوید:[۵]

برنامه هویت را از تلویزیون دیدم و اصلاً خبر نداشتیم. شما از آقای شریعتمداری بپرسید که چه کسی به او گفته که آن برنامه را بسازد.

نهضت آزادی ایرانویرایش

نهضت آزادی ایران در مورد پخش این برنامه بیانیه‌ای صادر کرد. در این بیانیه آمده‌است: «این برنامه با هدف مخدوش ساختن هویت فرهنگی ملت مسلمان ایران و ملکوک کردن و هتک حرمت اندیشمندان مسلمان ملی و آن گروه از شخصیت‌های سیاسی و فرهنگی خدمتگزار ایران و اسلام، که در خارج از چارچوب‌های فکری حاکمیت می‌اندیشند، شکل گرفته و در بطن خود تبلیغ یک اندیشه و باور خطرناک به نسل بی‌اطلاع کنونی را می‌پرورد… مجریان پشت پرده «هویت» در صدا و سیما، در راستای امیال بیمارگونه خود و به‌منظور تلاش برای به اصطلاح بی‌آبرو کردن نهضت آزادی ایران، از شیوه‌ای استفاده می‌کنند که در تاریخ سیاسی جهان ابتکار آن به نام استالین و لاورنتی بریا ثبت شده‌است. در این برنامه از مصاحبه‌ای که در سال ۱۳۶۹، در دوره بازداشت غیرقانونی آقای مهندس عزت‌الله سحابی تهیه شده بود، سوءاستفاده کرده‌اند. مصاحبه‌ای که آقای مهندس سحابی در نامه سرگشاده به ریاست محترم جمهوری در رد آن، صریحاً اعلام کرده‌اند که: «مصاحبه کذایی در شرایط فشار شدید روح و روانی ضبط شده‌است و فاقد هر گونه اعتبار شرعی و قانونی و اجتماعی است.»[۱۱]

کتاب هویتویرایش

انتشارات حیان چندی بعد از پخش این برنامه، متن آن را در قالب کتابی منتشر کرد. مهدی خزعلی مدیر این انتشارات در مقدمه کتاب نوشت: «هویت نقلی است مستند از صف آرایی بیگانگان. هویت هشداری است به سهل انگاران؛ و سخن ما در این برهه حساس که مقام معظم رهبری آن را شبیخون فرهنگی نامیدند جز ابلاغ رسالت نبود.»[۱۲] هر چند نگارنده این کلمات بعدها به صف مخالفان جمهوری اسلامی پیوست و خود زندان و بازجویی را تجربه کرد و می‌گوید که در زندان به دستور بازجویان هزار بار نوشت «من خرم».[۱۳]

مهدی خزعلی در این مورد توضیح می‌دهد که: اولاً: من هیچ ارتباط تشکیلاتی و کاری با سعید امامی نداشتم. او در همه وزارتخانه‌ها و گاهی دانشگاه‌ها تحلیل سیاسی ارائه می‌نمود و گفتگوی من با او در حوزه تئوری و بحث دینی و فرهنگی بوده‌است. ثانیاً: در برنامه تلویزیونی هویت هیچ دخالتی نداشتم و من هم یک بیننده مثل هم مردم بودم، اما آن برنامه تلویزیونی را به صورت مستند مکتوب منتشر کردم. در آن ایام دگراندیشانی که نامشان در کتاب آمد مخالفتی نکردند، حتی هوشنگ گلشیری از آن دفاع کرد و در مقابل من با علی لاریجانی به دادگاه رفتم، او از ما شکایت کرده بود. ثالثاً: من هنوز هم معتقدم که شبیخون فرهنگی برای مقابله با نظام طراحی شد و یکی از عوامل مؤثر این شبیخون فرهنگی را احمدی‌نژاد می‌دانم. او ازهمه موفق تر عمل کرد و در دوره کوتاهی توانست مردم را به روحانیت بد بین و از مرجعیت و ولایت فقیه جدا کند.[۱۴]

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «You are being redirected...». www.ettelaat.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۲۱.
  2. «سردار گمنام جبهه جنگ نرم حاج حسن شایان‌فر دعوت حق را لبیک گفت». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ فوریه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۱ فوریه ۲۰۲۰.
  3. «درگذشت عزت‌الله سحابی؛ 'زندانی پرامید رفت'». بی‌بی‌سی فارسی.
  4. بدنامی هویت و خوشنامی دکتر زرین کوب - بخارا
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ خبر آن لاین
  6. «راه سبز». بایگانی‌شده از اصلی در 30 اكتبر 2013. دریافت‌شده در 21 ژوئن 2011. تاریخ وارد شده در |archivedate= را بررسی کنید (کمک)
  7. «You are being redirected...». www.ettelaat.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۲۱.
  8. «عزت‌الله سحابی درگذشت». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۰ خرداد ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۳ مرداد ۱۳۹۴.
  9. «کیهان: 20/05/78» (PDF).
  10. «هفته نامه صبح شماره ۶۳». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئن ۲۰۱۱.
  11. وبگاه نهضت آزادی
  12. پارسینه
  13. من خرم بازیابی‌شده در ۱۳ دسامبر ۲۰۰۹.
  14. «وبگاه دکتر مهدی خزعلی». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئن ۲۰۱۱.