برگزیدن رهبر جمهوری اسلامی ایران (۱۳۶۸)

نخستین برگزیدن رهبر جمهوری اسلامی ایران در تاریخ ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ خورشیدی پس از درگذشت سید روح‌الله خمینی رهبر وقت جمهوری اسلامی ایران، در جلسهٔ فوق‌العادهٔ مجلس خبرگان رهبری برگزار شد. در این جلسه سید علی خامنه‌ای رئیس‌جمهور وقت، به عنوان رهبر موقت جمهوری اسلامی ایران برگزیده شد.

برگزیدن رهبر ایران (۱۳۶۸)
ایران
۱۳۶۴ →
۱۴ خرداد ۱۳۶۸
← آینده

رأی همهٔ حاضران از ۸۳[۱] نمایندهٔ مجلس خبرگان رهبری
۵۵ (دو سوم) رأی گزینندگان موردنیاز برگزیده شدن
مشارکت ۷۴ نمایندهٔ حاضر، ۹۰٪ کل نمایندگان[الف]
  President Ali Khamenei in 42nd United Nations General Assembly (2).jpg


نامزد سید علی خامنه‌ای
حزب روحانیت مبارز
رأی‌های خبرگان ۶۸
درصد رأی ۹۲٪
درصد کل ۷۹٪

1989 Iranian Supreme Leader election Ali Khamenei.svg

نتیجهٔ رای‌گیری برای رهبری سید علی خامنه‌ای (رای‌گیری سوم)
  موافقان (قیام‌کرده): ۶۰
  مخالفان و رای‌های ممتنع (نشسته): ۱۴ (دقیق)
  درگذشتگان تا قبل از رای‌گیری و غایبین جلسه: ۹

انتخابات رهبری ۱۳۶۸ برای آیت‌الله گلپایگانی.svg

نتیجهٔ رای‌گیری برای رهبری محمدرضا گلپایگانی (رای‌گیری دوم)[ب]
  موافقان (قیام‌کرده): ۱۳
  مخالفان و رای‌های ممتنع (نشسته): ۶۱
  درگذشتگان تا قبل از رای‌گیری و غایبین جلسه: ۹

1989 Iranian Supreme Leader election Leadership Council.svg

نتیجهٔ رای‌گیری برای رهبری شورایی (رای‌گیری نخست)
  مخالفان (قیام‌کرده): ۴۵
  موافقان و رای‌های ممتنع (نشسته): ۲۳
  درگذشتگان تا قبل از رای‌گیری و غایبین جلسه: ۱۵

رهبر پیش از انتخابات

سید روح‌الله خمینی (درگذشته)
مستقل

رهبر برگزیده

سید علی خامنه‌ای
روحانیت مبارز

چند روز پس از همه‌پرسی بازنگری قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (۶ مرداد ۱۳۶۸) و رسمیت یافتن قانون جدید و حذف «مرجعیت» از شروط رهبری، خبرگان مجدداً تشکیل جلسه می‌دهند و در رای‌گیری مجدد، رهبری دائم سید علی خامنه‌ای با ۶۰ رأی از ۶۴ عضو حاضر، به تصویب رسید.[۲][۳]

بازنگری قانون اساسی و شرط مرجعیتویرایش

پس از استعفا یا برکناری حسینعلی منتظری از قائم‌مقامی رهبر ایران، آیت‌الله خمینی در بازنگری قانون اساسی، تقاضای تجدید نظر در ماده ۱۰۹ را داد که طبق آن رهبر جمهوری اسلامی باید «مرجع تقلید» باشد.[۴] خمینی قبل از تغییر رسمی قانون اساسی با همه‌پرسی (۶ مرداد ۱۳۶۸)، در ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ درگذشت و سید علی خامنه‌ای، شرط مرجعیت را بر اساس قانون اساسی وقت نداشت از این رو مجلس خبرگان وی را به عنوان رهبر موقت جمهوری اسلامی ایران تا زمان برگزاری همه‌پرسی قانون اساسی جدید انتخاب کرد. البته سمت «رهبر موقت» در قانون اساسی وقت ذکر نشده‌بود و موقت بودن این انتخاب نیز در آن زمان به اطلاع عموم نرسید و حتی تا انتشار ویدیو کامل جلسه در سال ۱۳۹۷ هنوز عموم مردم از این مسئله بی‌اطلاع بودند.[۵][۶][۷]

شرح جلسه رأی‌گیریویرایش

تصمیم برای برگزاری جلسه در ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ اتخاذ شد، هنگامی که احمد خمینی حدود ساعت ۳:۰۰ بعد از ظهر با اکبر هاشمی رفسنجانی تماس گرفت و به او خبر داد که حال پدرش وخیم است. وقتی معلوم شد که انتخاب جانشین ضروری است، رفسنجانی و محسن رضایی نمایندگان مجلس را برای جلسه اضطراری به تهران فراخواندند. روح‌الله خمینی حدود ساعت ۱۰:۱۵ شب همان روز درگذشت.

 
رئیس‌جمهور خامنه‌ای در حال قرائت وصیت‌نامه خمینی. رئیس مجلس خبرگان، علی مشکینی در حال گریستن دیده می‌شود.

صبح روز بعد جلسه برگزار شد. با این‌که به‌صورت رسمی علی مشکینی رئیس مجلس خبرگان بود، در بیشتر اوقات نائب رئیس مجلس، اکبر هاشمی رفسنجانی، جلسه را مدیریت و رهبری می‌کرد. جلسه با آوردن وصیت نامه مهر و موم شده‌ای در گاوصندوق توسط رفسنجانی رسماً آغاز به کار کرد. پس از آنکه احمد خمینی به دلیل اندوه از خواندن وصیت‌نامه امتناع ورزید، رئیس‌جمهور وقت سید علی خامنه‌ای، وصیت‌نامه را در میان گریه‌های نمایندگان قرائت کرد. خواندن ۳۵ صفحه از وصیت نامه حدود دو و نیم ساعت به طول انجامید.

رأی‌گیری برای پذیرش استعفای حسینعلی منتظریویرایش

خبرگان در سال ۱۳۶۴ وی را به قائم‌مقامی رهبری برگزیده‌بود که چندی پیش از درگذشت سید روح‌الله خمینی خبر استعفای وی منتشر گردید. پیش از تعیین رهبر، مجلس خبرگان رهبری به سخنگویی هاشمی رفسنجانی، با قریب به اتفاق آرا نامهٔ استعفای حسینعلی منتظری از قائم‌مقامی رهبری را تأیید نمود.[۸][۹]

چند سال بعد هاشمی رفسنجانی و برخی افراد دیگر با انتشار نامهٔ برکناری حسینعلی منتظری از سوی سید روح‌الله خمینی اعلام کردند که استعفای وی پس از برکناری بوده‌است.

رأی‌گیری برای رهبری فردی یا رهبری شوراییویرایش

پس از این‌که نمایندگان خبرگان به صورت رسمی استعفای حسینعلی منتظری را پذیرفتند، موضوعی که برای بحث مطرح شد این بود که آیا رهبری باید تا همه‌پرسی به صورت موقت شورایی باشد یا این‌که مجلس باید یک فرد را به رهبری منصوب کند.[۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴][۱۵][۱۶][۱۷][۱۸] چندین شورا در میان صحبت‌ها پیشنهاد شد از جمله:

شورای پیشنهادی اول[۱۹]
سید علی خامنه‌ای سید عبدالکریم موسوی اردبیلی علی مشکینی
رئیس‌جمهور رئیس قوه قضائیه رئیس مجلس خبرگان رهبری
شورای پیشنهادی دوم[۱۹]
اکبر هاشمی رفسنجانی سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
رئیس مجلس شورای اسلامی رئیس قوه قضائیه
شورای پیشنهادی سوم[۱۹]
سید علی خامنه‌ای سید عبدالکریم موسوی اردبیلی علی مشکینی محمد فاضل لنکرانی عبدالله جوادی آملی
رئیس‌جمهور رئیس قوه قضائیه رئیس مجلس خبرگان رهبری مرجع تقلید مرجع تقلید

قانون اساسی وقت تعبیه کرده بود که مجلس خبرگان رهبری در صورت نبود شرایط لازم برای رهبری در هیچ‌یک از مراجع تقلید وقت باید شورای رهبری تشکیل دهد.

نمایندگانی در موافقت و نمایندگانی در مخالفت با این طرح صحبت‌هایی ایراد کردند. اکبر هاشمی رفسنجانی، علی خامنه‌ای و علی مشکینی از جمله موافقان شورای رهبری بودند.[۱۹][۲۰] پس از رأی نمایندگان به کفایت بحث، در نهایت رفسنجانی اعلام کرد «آقایانی که با فردی بودن رهبر، تو این مقطع، همین مقطع تا رفراندوم موافق هستند قیام کنند» و پس از شمارش آرای افراد حاضر در رای‌گیری، با اعلام هاشمی که ۴۴–۴۵ نفر ایستاده‌اند، رهبری شورایی رای نیاورد و موضوع بر روی رهبری فردی متمرکز شد. در منبعی آرای افرادی که نشسته بودند ۲۳ و در خاطرات رفسنجانی ۳۵ نفر ذکر شده‌است.[۲۱][۲۲][۱۹][۲۳]

رأی‌گیری برای رهبری سید محمدرضا گلپایگانیویرایش

در مورد رای‌گیری برای رهبری سید محمدرضا گلپایگانی هیچ فیلم یا سندی رسمی دال بر این‌که رای‌گیری انجام شده‌است یا نه، وجود ندارد و برخی نمایندگان اعلام می‌کنند که غیر از علی خامنه‌ای برای هیچ‌کسی رای‌گیری نشد[۲۴][۲۵][۲۶] و تنها منبع این خبر کتاب خاطرات هاشمی رفسنجانی است که وی در آن می‌نویسد «ابتدا به پیشنهاد اعضای جامعه مدرسین (حوزه علمیه قم) که عضو مجلس خبرگان بودند، آیت الله گلپایگانی مطرح شد. حدود ۱۴ نفر به ایشان رای دادند.»[۲۷] اکثر نمایندگان به مطرح شدن نام گلپایگانی اشاره می‌کنند، ولی رای‌گیری در مورد رهبری او را صحیح نمی‌دانند.[۲۸]

رأی‌گیری برای رهبری سید علی خامنه‌ایویرایش

جزئیات بحث در مورد رای‌گیری رهبری خامنه‌ای برای دهه‌ها مخفی نگه داشته می‌شد. در سال ۱۳۸۷، بخشهایی از فیلمهای دیده نشده جلسه توسط صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران پخش شد که نشان می‌داد اکبر هاشمی رفسنجانی نقشی اساسی در ترغیب اعضای مجلس به رای دادن به خامنه ای داشته‌است. رفسنجانی گفت:

... ما یه جلسه با روئسای قوا و نخست‌وزیر با احمد آقا خدمت امام بودیم، همون موقعی که مسئله آقای منتظری داغ شده بود، ما با امام مباحثه داشتیم. ما یکی از احتجاجاتمون با امام این بود که شما اگر آقای منتظری رو کنار بذارید، ما در رهبری دچار مشکل می‌شیم، شورایی رو، امام هم شورایی رو خیلی تمایل نداشتن، فرضاً ما می‌گفتیم ما الان نداریم کسی رو که مطرح بکنیم تو جامعه [برای رهبری]، چون ما فرضمون با مرجعیت بود و اون مسائل بود، امام فرمودن: چرا نداریم؟ آقای خامنه‌ای [را برای رهبری داریم][۲۹][۳۰]

پس از این هم رفسنجانی یک روایت از ملاقات خصوصی‌اش با خمینی در این زمینه و صحبتی از قول احمد خمینی نقل کرد با مضمون این که آیت‌الله خمینی، خامنه‌ای را برای رهبری می‌پسندید.[۳۱] در نتیجه این صحبت‌ها او از سوی بسیاری لقب تاج بخش را گرفت.[۳۲]

در فیلم دیگری که در دی ماه ۱۳۹۶ از آرشیو طبقه‌بندی صدا و سیما بیرون آمده، نکات جدیدی دربارهٔ جلسه انتخاب رهبر جمهوری مشخص شده‌است که در روایات رسمی وجود ندارد و حذف شده‌اند.[۴] در جلسه خودِ شخص خامنه‌ای که به عنوان کاندید مطرح شده‌است شروع به سخنرانی می‌کند و می‌گوید که:

واقعا باید خون گریست به جامعه اسلامی که حتی احتمال کسی مثل بنده در آن [برای رهبری] مطرح بشود… به لحاظ فنی اشکال پیدا می‌کند این قضیه. رهبری، رهبری سوری خواهد بود نه رهبری واقعی. خب، من نه از لحاظ قانون اساسی و نه از لحاظ شرعی برای بسیاری از آقایان، حرفم حجت حرف رهبر را ندارد. این چه رهبری خواهد بود؟ … همین آقای آذری که اسم بنده را اول بار آوردند در این جلسه، بنده اگر حکم بکنم، ایشان قبول خواهند کرد؟[۳۳]

آذری‌قمی در پاسخ به این پرسش خامنه‌ای گفت «بله!» خامنه‌ای اما ادامه داد: «قطعاً قبول نمی‌کنند.» صادق خلخالی گفت: «بعد از رهبر شدن بله…» چند تن دیگر از اعضا از جایگاه خود بلند شده و همزمان به احتجاج با خامنه‌ای پرداختند.[۳۴] در مقابل موافقان انتخاب او می‌گویند که "موقت است آقای خامنه ای. موقت است! اشکالی ندارد!"[۴]

در نهایت هاشمی رفسنجانی در آستانه رای‌گیری بر سر علی خامنه ای به عنوان جانشین رهبری اعلام می‌کند: «آقایانی که با رهبری جناب آقای خامنه ای تا رفراندوم - البته این موقت است، دائمی نیست - موافق هستند قیام بفرمایند»؛ و سپس به کسانی که گویی می‌خواهند از موقت بودن انتخاب و عدم اعلام عمومی آن مطمئن شوند می‌گوید: «موقت گفتم … اعلام نمی‌شود.»[۴] ۶۰ نفر از ۷۴ نمایندهٔ حاضر قیام کردند و به خامنه‌ای رأی دادند.[۳۵][۳۶] آرای مخالف و ممتنع به ۱۴ نفر رسید که یکی از آنان خود سید علی خامنه‌ای بود.

پس از انتخاب موقت خامنه‌ای، همه‌پرسی تغییر قانون اساسی، در ۶ مرداد به انجام رسید و جلسه بعدی مجلس خبرگان برای دائمی کردن دوران رهبری خامنه‌ای، در ۱۵ مرداد ۱۳۶۸، یعنی تنها دو ماه پس از انتخاب موقت وی به این سمت تشکیل شد. طبق قانون اساسی جدید (فعلی)، رهبر جمهوری اسلامی لازم بود علاوه بر شرایط دیگر، دارای «صلاحیت علمی لازم برای افتاء در ابواب مختلف فقه» باشد. از این رو باید فرض کرد که در طول دو ماه وی به حد مورد تصریح قانون اساسی جدید رسیده باشد.[۴] برخی رسیدن در طول دو ماه از جایگاه فردی که با توجه به جلسه برگزار شده اعلام می‌شود که «صاحب نظر» بودن او در مسائل فقهی در معرض تردید جدی بوده، به جایگاه کسی که دارای «صلاحیت علمی لازم» برای صدور فتوا در «ابواب مختلف فقه» را دارد، امری به دور از واقعیت می‌دانند.[۴]

در نقلی از رفسنجانی آمده‌است که انتخاب در آن روز به دلیل توصیهٔ سید روح‌الله خمینی بوده‌است و پس از بازنگری در قانون اساسی دوباره انتخابات دیگری برای دائمی کردن رهبری برگزار شد که درصد بیشتری از بار نخست به سید علی خامنه‌ای رأی دادند.[۳۷]

مخالفت‌هاویرایش

انتخاب سید علی خامنه‌ای برای رهبری بحث‌برانگیز بوده‌است. وی یکی از شرط‌های به دست گرفتن امر رهبری یعنی مرجعیت را نداشت. بر اساس اصل صدونهم قانون اساسی ۱۳۵۸ شرایط و صفات رهبر یا اعضای شورای رهبری عبارت بود از: «صلاحیت علمی و تقوایی لازم برای افتا و مرجعیت، بینش سیاسی و اجتماعی و شجاعت و قدرت و مدیریت کافی برای رهبری». ولی او عنوان مرجعیت را نداشت. اما سید روح‌الله خمینی پیش از درگذشتش خود خواستار اصلاح قانون اساسی بود و خود شورایی برای بازنگری در قانون اساسی تشکیل داده بود. وی در ۹ اردیبهشت ۱۳۶۸ در نامه‌ای به علی مشکینی، رئیس شورای بازنگری قانون اساسی، نوشته بود که:

معتقدم برای رهبری شرط مرجعیت لازم نیست. مجتهد عادل مورد تأیید خبرگان محترم سراسر کشور، کفایت می‌کند[۳۸][۳۹]

در سال ۸۳ قاسم شعله سعدی نمایندهٔ مجلس‌های سوم و چهارم در نامه‌ای به سید علی خامنه‌ای، وی را حجت‌الاسلام خطاب کرد و گفت در زمان انتصاب به عنوان رهبر، فاقد شرایط تعیین‌شده برای رهبری در قانون اساسی بوده‌است.[۴۰] نامبرده چند سال پیش از آن با بکار بردن لقب آیت الله برای سید علی خامنه‌ای، بر تبعیت از رهبری وی تأکید کرده و مدعی شده بود رساله دکترای خود را در دفاع از ولایت نوشته‌است.[۴۱]

مرجعیت سید علی خامنه‌ای در سال ۱۳۷۳ و پس از فوت محمدعلی اراکی اعلام شد. در آن هنگام جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در بیانیه‌ای هفت نفر را به عنوان مراجع جایزالتقلید اعلام کرد که یکی از آن‌ها او بود.

احمد آذری قمی، اولین کسی بوده که در جلسه ۱۴ خرداد، نام آقای خامنه ای را به عنوان جانشین رهبر بر زبان رانده‌است. در ۵ آبان ۱۳۷۶ وی از اعضای مهم جامعه مدرسین که تا آن هنگام از حامیان جدی سید علی خامنه‌ای بود، در نامه‌ای به سید محمد خاتمی رئیس‌جمهور وقت به انتقادات بی‌سابقه‌ای از حکومت و رهبری پرداخته و در مورد بیانیه جامعه مدرسین در تأیید مرجعیت وی نوشت:

جامعهٔ مدرّسین که معظّمٌ له را به عنوان یکی از مراجع سبعه معرّفی کردند نیز خلاف ضوابط شرعی و قانونی خود عمل کردند، زیرا بارأی تلفنی و در جوّی ناسالم ایشان را معرفی کردند که برخی از تلفن شونده‌ها بعداً تکذیب کردند؛ شرط مرجعیّت دو چیز است که هیچ‌یک برای معظّمٌ له موجود نیست، اولی اَعلمیّت است که در مورد ایشان جز آقای یزدی کسی ایشان را اَعلم ویا حتّی مساوی بقیهٔ مراجع هم نمی‌داند و این اعلام نظر آقای یزدی در نماز جمعه مبنی بر اَعلمیّت مقام رهبری مسلّماً برخلاف سنّت هزار ساله در حوزه‌های علمی شیعه بوده‌است. شرط دوّم، فرصت استنباط مسائل شرعی است.[۴۲]

از این رو آذری قمی تأکید کرد از بابت «اشتباه خود و به اشتباه انداختن دیگر خبرگان» در مورد اجتهاد آقای خامنه ای «از خدا و ملت ایران پوزش می‌طلبد».[۴]

۱۸ روز بعد حسینعلی منتظری نیز در یک سخنرانی عدم کفایت علمی و دینی و نامشروع بودن این انتخاب را مطرح کرد.[۴۳] وی دربارهٔ مرجعیت سید علی خامنه‌ای گفت:

اینکه آمدند در شب بعد از فوت اراکی عده ای بچه راه انداختند در خیابان جلو جامعه مدرسین، مثل همین الان که راه می‌اندازند، بعد هم سه چهار نفر از تهران آمدند و اصلاً هفت هشت نفر بیشتر نبودند و به زور هفت نفر را به عنوان مرجع گفتند که ایشان را هم جزو کنند، در صورتی که ایشان در حد فتوا و مرجعیت نیست؛ بنابراین مرجعیت شیعه را مبتذل کردند، بچگانه کردند، با یک عده بچه اطلاعاتی که راه انداختند! این‌ها مصیبتهایی است که ما در این کشور می‌بینیم.[۴۴]

واکنش‌هاویرایش

پس از این انتخاب، علماء و شخصیت‌های سیاسی متعددی برای وی پیام تبریک دادند که از این افراد می‌توان به عنوان نمونه مراجع تقلید فاضل لنکرانی، محمدعلی اراکی، سید محمدرضا گلپایگانی و یوسف صانعی و روحانیونی نظیر علی مشکینی و سید رضا بهاءالدینی را نام برد.[۴۵][۴۶]

انتخاب شایسته و بسیار خداپسندانه حضرتعالی، باعث شادی تمام دوستداران اسلام و انقلاب اسلامی در جهان گردید. حضرتعالی از چهره‌های درخشان انقلاب اسلامی بوده و همیشه مورد تأیید و تکریم امام عزیزمان بوده‌اید.[۴۷][۴۸]

این الهامی بود از الهامات الهی و هدایتی بود از هدایت معنوی روح حضرت امام رضوان الله علیه که هنوز این ملت را رها نکرده و این رحمتی بود از طرف خداوند که در کوران این مصیبت جانکاه، با تعیین آیت‌الله خامنه‌ای که از یاران صدیق امام و از یاران خوشنام و خوش سابقه بوده و مجتهد و عادل است، به عنوان رهبری نظام جمهوری اسلامی ایران، آرامشی توأم با اعتماد و اطمینان بر کشور و امت فداکار حاکم گردید.[۴۷][۴۸]

امام گفتند من هر چه فکر می‌کنم آقا سید علی آقا برای رهبری خوبه. این مطلب را حاج احمد آقا همون اول ورود روز همان اول به ما اعلام کرد که امام اینطور گفت، مقام معظم رهبری گفته بود اگر امام به من بگوید بروم عقیدتی سیاسی ژاندارمری یکی از روستاهای سیستان و بلوچستان تردید نمی‌کنم، این شعار نبود، ساختمان یک رهبری را با همه سنگینی‌اش روی این شناژ محکم گذاشت و رفت.

... از خداوند قادر متعال مسئلت می‌نمایم جنابعالی را که فردی لایق و متعهد و دلسوز و در دوران مبارزات و انقلاب تجربه‌ها آموخته و همواره مورد حمایت رهبر بزرگ انقلاب بوده‌اید در انجام مسئولیت خطیر رهبری که مجلس خبرگان به جنابعالی محول نموده‌است یاری نماید تا إن شاء الله موفق شوید به کشور و به ملت مسلمان ایران که در راه تحقق اهداف و آرمان‌های انقلاب این همه گذشت و فداکاری از خود نشان داده و با همه وجود در صحنه انقلاب باقی است خدمات شایسته و سازنده‌ای انجام دهید.

«اجتهاد آیت‌الله خامنه‌ای مدظله العالی ثبوتاً و اثباتاً نیاز به نظر دادن نداشته و ندارد و نه تنها مجتهد مسلم می‌باشد بلکه فقیه جامع الشرائط واجب الاتباع است. امید آنکه سایه اش بر سر مسلمین مستدام.»[۵۱]

پی‌نوشتویرایش

  1. اعداد استفاده شده در جعبه با استناد بر نقل‌قول‌های شفاهی ذکر شده و رقم رسمی و دقیقی از شمار حاضران و رأی‌دهندگان ارائه نشده.
  2. دربارهٔ اصل این رأی‌گیری اختلاف‌نظر وجود دارد.

پیوند به بیرونویرایش

منبع‌هاویرایش

  1. http://khobregan.ir/fa/BookView.html?ItemID=16&BookArticleID=59
  2. چند روز پس از انتخابات و رسمیت یافتن قانون جدید و حذف «مرجعیت» از شروط رهبری، خبرگان ... مشرق نیوز
  3. آیا آیت‌الله خامنه‌ای رهبر موقت بودند؟!
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ ۴٫۴ ۴٫۵ ۴٫۶ Sadjadpour, Karim (2009). Reading Khamenei: The World View of Iran's Most Powerful Leader. Washington, DC: Carnegie Endowment for International Peace. pp. 6, 7. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «:0» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  5. [۱]
  6. اصل ۱۱۱ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مصوب ۱۳۵۸
  7. Golkar, Saeid (Spring 2019), "Iran after Khamenei: Prospects for Political change", Middle East Policy, 26 (1): 75–88, doi:10.1111/mepo.12401
  8. «جلسه عزل منتظری در خبرگان رهبری».
  9. «فیلم عزل قانونی قائم مقامی منتظری در مجلس خبرگان». مشرق. ۲۴ دی ۱۳۹۶.
  10. «1392/3/13 دوشنبه روایتی تازه از جلسه انتخاب سیدعلی خامنه‌ای به رهبری انقلاب، وبگاه شورای نگهبان». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۹ ژوئن ۲۰۱۳.
  11. انتخاب آیت‌الله خامنه‌ای به رهبری
  12. رهبری، آیة ا... خامنه‌ای، خبرگان رهبری، مرجعیت، صلاحیت رهبری، اجتهاد
  13. روایتی از جلسه انتخاب حضرت آیت‌الله خامنه‌ای به رهبری[پیوند مرده]
  14. شخصیت‌های انقلاب اسلامی و یاران امام خمینی (س)
  15. از رحلت امام خمینی (ره) تا انتخاب آیت‌الله خامنه‌ای به رهبری انقلاب
  16. دفتر مقام معظم رهبری، زندگینامه
  17. [۲]
  18. Encyclopedia of World Biography on Sayyid Ali Khamenei, Ayatollah
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ ۱۹٫۲ ۱۹٫۳ ۱۹٫۴ Hovsepian-Bearce, Yvette (2015). The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran. Routledge. p. 104–105. ISBN 978-1-317-60582-9.
  20. «اظهارات هاشمی رفسنجانی دربارهٔ شورای رهبری». ابتکار. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ اکتبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۹ ژوئن ۲۰۱۳.
  21. https://www.magiran.com/article/3370070
  22. Brumberg, Daniel; Farhi, Farideh, eds. (2016). Power and Change in Iran: Politics of Contention and Conciliation. Indiana Series in Middle East Studies. Indiana University Press. p. 136. ISBN 978-0-253-02079-6.
  23. https://www.aparat.com/v/PUhQE/ فیلم_کامل_حساسترین_لحظات_جلسه_تاریخی_خبرگان_رهبری
  24. «مجرای رای به آیت‌الله گلپایگانی در جلسه خبرگان».
  25. «روایتی-از-جلسه-انتخاب-آیت-الله-خامنه-ای-به-رهبری-انقلاب-فیلم».
  26. «محرمانه‌های انتخاب رهبری چرا آیات گلپایگانی و آذری قمی انتخاب نشدند؟».
  27. Ackerman, Bruce (2019), Revolutionary Constitutions: Charismatic Leadership and the Rule of Law, Harvard University Press, p. 347, ISBN 978-0-674-97068-7
  28. «اختلاف-درباره-خاطره-رأی-به-آیت‌الله-گلپایگانی-در-جلسه-انتخاب-رهبری-دیگران-چه-می‌گویند؟».
  29. نامه سید روح‌الله خمینی رهبر ایران به علی مشکینی رئیس مجلس خبرگان درباره متمم قانون اساسی
  30. https://www.aparat.com/v/PUhQE/ فیلم_کامل_حساسترین_لحظات_جلسه_تاریخی_خبرگان_رهبری
  31. https://www.aparat.com/v/PUhQE/ فیلم_کامل_حساسترین_لحظات_جلسه_تاریخی_خبرگان_رهبری
  32. Sadjadpour, Karim (2009), "Reading Khamenei: The World View of Iran's Most Powerful Leader" (PDF), Carnegie Endowment for International Peace, retrieved 30 December 2015
  33. نامه سید روح‌الله خمینی رهبر ایران به علی مشکینی رئیس مجلس خبرگان درباره متمم قانون اساسی
  34. http://tarikhirani.ir/fa/news/6634/نقل-قول-ناگفته-امام-شما-رهبر-بشوید
  35. «خاطرات هاشمی رفسنجانی از رحلت امام و انتخاب آیت‌الله خامنه‌ای به رهبری انقلاب». انتخاب. ۲۶ آبان ۱۳۹۱.
  36. Amir Arjomand, Saïd (2009). After Khomeini: Iran Under His Successors. Oxford University Press. p. 36. ISBN 978-0-19-974576-0.
  37. "/ رئیس خبرگان رهبری مقبول اسلام ایرانی کیست؟ / 2 دهه کینه از حاج احمد آقا، خامنه‌ای و هاشمی به خاطر انتخاب 68". 3 اسفند 1389. Archived from the original on ۹ ژوئیه ۲۰۱۶. Check date values in: |date= (help)
  38. [مندرج در صورت مشروح مذاکرات شورای بازنگری قانون اساسی، جلد ۱، صفحه ۵۸]
  39. نامه سید روح‌الله خمینی رهبر ایران به علی مشکینی رئیس مجلس خبرگان درباره متمم قانون اساسی
  40. «جنبش راه سبز - قاسم شعله سعدی، نماینده اسبق مجلس و استاد دانشگاه تهران، بازداشت شد». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۷ دسامبر ۲۰۱۷.
  41. «نطق پیش از دستور قاسم شعله سعدی در مجلس، جلسه مورخ ۱۳۷۱/۲/۲» (PDF). کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۶ ژانویه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱۱ نوامبر ۲۰۱۸.
  42. «روز آن لاین». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ ژوئن ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱ فوریه ۲۰۱۴.
  43. میشل، سرژ (۲۰۱۰)، صفحهٔ ۳۵۳
  44. «سخنرانی ۱۳ رجب». دریافت‌شده در ۲۰ مه ۲۰۱۳.
  45. آیت‌الله خامنه‌ای-انتخاب آیت‌الله خامنه-انتخاب آیت‌الله خامنه‌ای-خامنه‌ای، سیدعلی-مقام معظم رهبری
  46. شبکه خبر
  47. ۴۷٫۰ ۴۷٫۱ روزنامه رسالت ۱۶ / ۳ / ۶۸
  48. ۴۸٫۰ ۴۸٫۱ شبکه خبر، سالروز آغاز رهبری حضرت آیت‌الله خامنه‌ای مدظله العالی، چهار شنبه ۱۵ خرداد ۱۳۹۲
  49. روایتی از جلسه انتخاب حضرت آیت‌الله خامنه‌ای به رهبری، پارس نیوز[پیوند مرده]
  50. لاهوتی، علی (۱۳۹۱). بازسازی و سازندگی: کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی سال ۱۳۶۸. تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.
  51. «دستخط فقها دربارهٔ مرجعیت آیت الله خامنه‌ای». دیده‌بان.