بهائیان ایرانی

این نوشتار دربارۀ بزرگان، سرشناسان و نیز کنشگران برجستۀ دین بهائیت است.

بهائیت
Bahai star.svg

شخصیت‌های اصلی

بهاءالله - عبدالبهاء - شوقی افندی
باب - طاهره قرةالعین

نوشته‌ها

کتاب اقدس - کتاب ایقان
کلمات مبارکه مکنونه - رساله سؤال و جواب
هفت وادی - کتاب عهدی
الواح وصایا

مؤسسات

بیت‌العدل اعظم
محفل روحانی
نظم اداری

تاریخچه

بهائیان ایرانی
سفرهای عبدالبهاء به غرب
بابیه - شیخیه

شخصیت‌های برجسته

نخستین پیروان بهاءالله
ایادیان امرالله
مارثا روت-بدیع

بیش‌تر

نشانه‌ها - احکام
آموزه‌ها - ادبیات
گاه‌شماری بهائی - بهائی‌ستیزی - عهد و میثاق
فهرست مقالات بهائی-نقد بهائیت

در این نوشتار، به سرشناسان و کنشگران دین بهائیت یعنی بهائیانِ اهل هنر (خوانندگی، موسیقی، بازیگری، عکاسی، معماریادبیات (شعر، نویسندگی، داستان، رمان، فیلم‌نامه، طنز، ترجمهفلسفه، علم، پیشگامی، بنیان‌گذاری، کارآفرینی و اقتصاد، دین، عرفان، سیاست، نظامی‌گری و نیز مجتهدان و مبلغان اسلام‌گرای بهائی‌شده، بهائیان فرادینی‌شده و همچنین، بهائیانِ کشته‌شده توسط نظام جمهوری اسلامی ایران، پرداخته شده‌است.

ستارهٔ ۹ پر، نماد بهاالله است؛ بر پایهٔ اعداد ابجد، شمارهٔ واژهٔ «بها»، عدد ۹ است.
نقش روی انگشتر

بر اثر تحریک فقیهان اسلامی، بابیان و بهائیان، کشته می‌شدند.[۱] بهائیان در نظام جمهوری اسلامی ایران نیز از حقوق شهروندی و انسانی، محروم بوده و سرکوب و کشته می‌شوند.[۲][۳][۴][۵]

پیشینهویرایش

در دورهٔ قاجار، دین بابیت با تلاش سید علی‌محمد باب طباطبایی شیرازی و نیز دین بهائیت به کوشش میرزا حسین‌علی نوری مازندرانی بهاءالله، پدید آمد.[۶]

بهائیان در دورهٔ قاجاریهویرایش

 
تصویری از سلیمان‌خان تبریزی، یکی از بابیان، در حالی که شمع‌آجین شده‌است

در دوران قاجار، فساد و عقب ماندگی فرهنگی و اقتصادی و سیاسی و اجتماعی و نیز هرج و مرج و دخالت کشورهای بیگانه، وجود داشت. این آشفتگی‌ها وضعیت زندگی بهائیان (و بابیان) را بدتر کرده و باعث تجاوز به حقوق و پایمال شدن دارایی‌ها… یشان از سوی حکومت قاجاریه می‌شد.[۷]

بر اثر تحریک ملاها و فقیهان اسلامی، زندگی بهائیان (مانند بابیان)، بسیار تلخ و ناگوار شده و به دردناک‌ترین شیوه‌ها کشته می‌شدند و خانواده‌هایشان نابود می‌شد.[۸]

در دورهٔ قاجاریه، برخی از زرتشتیان و یهودیان[۹] و مسلمانان، از جمله، شماری از فقیهان و مبلغان اسلامی، بابی شده و البته بسیاری‌شان بعدها بهائی شدند.

آمار کشتار بابیان (و بهائیان)ویرایش

دربارهٔ شمار بابیانِ قتل‌عام شده، عدد دقیقی در دست نیست؛ یکی از پژوهش‌های متأخر، این عدد را کمی بیش از «۳٫۰۰۰ (سه هزار)» نفر، برآورد کرده‌است که بیشترشان در درگیری‌های طبرسی، نیریز و زنجان، کشته شدند. تعداد، احتمالاً از این مقدار، بیشتر است، به ویژه به دلیل اینکه نام‌ها و مسئلهٔ اعدام بابیانی که در سال ۱۸۵۲ کشته شدند، در جایی ثبت نشده‌است. بیشترِ کشته‌شدگان، مرد بودند؛ البته به فهرست کشته‌شدگانِ مورد نظر، آن دسته از زنان، کودکان و سالمندانی که از سختی و گرسنگی، درگذشتند نیز باید افزود. در منابع بهائی، عدد کشته‌شدگان را کم و بیش، «۲۰٫۰۰۰ (بیست هزار)» تن، اعلام شده‌است.[۱۰][۱۱] برخی از افراد قتل‌عام شدهٔ پیش‌گفته، بهائی بودند.

جدا شدن بهائیان از بابیان (ازلیان)ویرایش

پس از تیرباران سید علی‌محمد باب در سال ۱۸۵۰، پیروانش که به «بابی»، مشهور بودند، بر پایهٔ گفتهٔ باب در کتاب بیان، در پی موعود آیین بابی-که در کتاب بیان با عنوان «من یظهره الله» از او شده‌است-می‌گشتند.[۱۲] در سال ۱۸۶۳ بهاءالله، برادر بزرگ‌تر میرزا یحیی نوری، خود را «من‌یظهره‌الله»، موعود کتاب بیان، معرفی کرد؛[۱۳] بیشتر بابیان به او باورمند شده و بهائی نامیده شدند؛[۱۴] با این حال، گروه اندکی که به پیروی از میرزا یحیی نوری (معروف به صبح ازل) بابی ماندند، ازلی نام گرفتند. ازلیان با پنهان کردن هویت دینی خود، عملاً در جامعه اسلامی، حل شدند.[۱۵]

بهائیویرایش

بهائیان در دورهٔ پهلویویرایش

بهائیان در دورهٔ جمهوری اسلامیویرایش

«یک بهائی، پر از اضطراب، دارد زندگی می‌کند. هیچ بهائی نمی‌تواند فکر کند که حتی برای متوفیانش سنگ قبرِ درست و حسابی بگذارد؛ تمام اماکن مقدسی که برای بهائیان وجود داشته، با خاک، یکسان شده. اموال بهائیان، غصب می‌شود به عنوان بیت‌المال؛ در سال‌های اولیهٔ انقلاب، ۲۰۰ نفر بهائی، تنها به خاطر بهائی بودن، کشته شدند. در سال[های] اخیر، دوباره، بهائی‌ها را زندانی می‌کنند».
شبنم طلوعی[۱۶]

«
»
 
مونا محمودنژاد یکی از بهائیانی بود که پس از انقلاب ۱۳۵۷، در هفده سالگی در ایران، اعدام شد. ده‌ها زن بهائی نیز با او اعدام شدند.
 
ویران کردن گورستان بهائیان در یزد توسط جمهوری اسلامی

حقوق انسانی بهائیانِ حتی کودک[۱۷] در نظام جمهوری اسلامی ایران، به گونهٔ سازمان‌دهی‌شده،[۱۸] نقض می‌شود.[۱۹][۲۰][۲۱][۲۲] سرکوب اقلیت‌های دینی (زرتشتیان، یهودیان، مسیحیان و بهائیان…) در ایران، باعث کاهش بسیار شدید پیروان آن‌ها در ایران شده‌است.[۲۳]

بهائیان کشته شده توسط جمهوری اسلامی ایرانویرایش

بهائیان در نظام جمهوری اسلامی ایران، از حقوق شهروندی و انسانی، محروم بوده و سرکوب و کشته می‌شوند.[۲۴][۲۵][۲۶][۲۷] آن‌ها معمولاً به دو شیوه، کشته می‌شوند، یا به حکم دادگاه انقلاب یا به دست مأموران حکومتی (بدون صدور حکم دادگاه).[۲۸]

فهرست نام‌های برخی بهائیان کشته‌شدهویرایش
  1. اختر ثابت؛ خانه و مغازهٔ خانواده‌اش و نیز خانه‌ها و مغازه‌های بهائیانی دیگر، به دستور مجتهدی به نام سید عبدالحسین دستغیب (امام جمعه و نمایندهٔ ولی فقیه)، چپاول شده و آتش زده شد. او و خانواده‌اش همانند بیش از ۵۰۰ (پانصد) بهائی دیگر شیراز، بی‌خانمان و آواره شدند. وی به همراه بیش از ۴۰ (چهل) بهائی دیگر، به دست برخی از مأموران سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، دستگیر و بازجویی و شکنجه شد و سرانجام، به همراه ۹ زن بهائی دیگر، حلق‌آویز شد.[۲۹]
  2. مونا محمودنژاد؛ نوجوانی ۱۷ ساله[۳۰] وی متولد ۱۹ شهریور ۱۳۴۴ برابر با ۱۰ سپتامبر ۱۹۶۵ است. او در زمان اعدام ۱۷ سال داشت.[۳۱][۳۲][۳۳] که در ژوئن ۱۹۸۳ (خرداد ۱۳۶۲)، به همراه چند تن از دختران و زنان بهائی، اعدام شد. اتهام آن‌ها تدریس در کلاس‌های کودکان بهائی (معادل مدرسه یکشنبه‌ها در غرب) بود. زنان بهائیِ پیش‌گفته، در معرض فشارهای جسمی و روانی شدید، قرار گرفتند تا اعتقاد دینی خود را انکار کنند؛ ولی چنین نکردند و اعدام شدند.[۳۴][۳۵]
  3. نورانیه یارشاطر؛ به دست گروهی، به گونه دلخراش کشته شد.[۲۹]
  4. سیروس روشنی اسکویی؛ پزشک و متخصص بیهوشی که در زمستان سال ۱۳۶۰، تیرباران شد.[۳۶][۳۷][۲۹]
  5. ژینوس نعمت محمودی؛ (ویژگی‌هایش در بخش فلسفه و علم این مقاله، یادآوری شد) او یک سال پس از اعدام همسرش یعنی هوشنگ محمودی، اعدام شد.[۳۸][۲۹]
  6. علی‌مراد داوودی؛ نویسنده بیش از ۹۰ نوشتار، استاد فلسفه در دانشگاه تهران (نخستین فارغ‌التحصیل دکتری فلسفه در ایران)، نویسنده، پژوهشگر و مترجم (آثاری همچون: عقل در حکمت مشاء، دربارهٔ نفس، فلسفه در دورهٔ انتشار فرهنگ یونانی و دورهٔ رومی، روح فلسفه در قرون وسطی)[۳۹] و نیز یکی از کشته‌شدگان در جریان قتل‌های زنجیره‌ای ایران.[۴۰][۴۱][۴۲][۴۰][۲۹]
  7. سیمین صابری؛ که به همراه ۱۶ بهائی (مرد، زن و دختر نوجوان) دیگر، پس از شکنجه و به دلیل بهائی بودن، توسط جمهوری اسلامی ایران، به دار آویخته شد.[۴۳][۴۴][۲۹]
  8. اعضای نخستین محفل روحانی ملی بهائیان ایران (پس از انقلاب ۱۳۵۷) که به همراه اعضای دیگر محفل روحانی ایران یعنی عبدالحسین تسلیمی،[۴۵] هوشنگ محمودی، ابراهیم رحمانی، حسین نجی، منوچهر قائم مقامی، عطاالله مقربی، یوسف قدیمی، بهیه نادری و کامبیز صادق‌زاده و نیز دو تن از معاونان مشاورهٔ قاره‌ای یعنی یوسف عباسیان و حشمت‌الله روحانی نیز برای همیشه، ناپدید شد.[۴۶]
  9. کامران صمیمی؛ یکی از اعضای دومین محفل روحانی ملی بهائیان ایران (پس از انقلاب ۱۳۵۷) که به همراه اعضای دیگر محفل یعنی ژینوس نعمت محمودی، محمود مجذوب، جلال عزیزی، مهدی امین، عزت‌الله فروهی بروجنی، سیروس روشنی اسکویی و قدرت‌الله روحانی، در دی ۱۳۶۰، تیرباران شد.[۴۷]
  10. فرید بهمردی؛ یکی از اعضای سومین محفل روحانی ملی بهائیان ایران (پس از انقلاب ۱۳۵۷) که به همراه اعضای دیگر محفل یعنی جهانگیر هدایتی، شاپور مرکزی، فرهاد اصدقی، اردشیر اختری و امیرحسن نادری، اعدام شد.[۴۸]
  11. بازداشت و اعدام اعضای محفل روحانی بهائیان تهران؛[۴۹]
  12. بازداشت و اعدام اعضای محفل روحانی بهائیان تبریز؛[۵۰]
  13. بازداشت و اعدام اعضای محفل روحانی بهائیان همدان؛[۵۱]
  14. بازداشت و اعدام اعضای محفل روحانی بهائیان قزوین؛[۵۲]
  15. بازداشت و اعدام اعضای محفل روحانی بهائیان یزد؛[۵۳]
  16. خسرو مهندسی؛ مترجم، نویسنده و دارای گواهی‌نامه دکتری در رشته فلسفه و علوم تربیتی که به همراه فتح‌الله فردوسی، اسکندر عزیزی، کوروش طلایی، شیوا محمودی (اسدالله‌زاده) و شیدرخ امیرکیا (بقا)، به دلیل بهائی بودن، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران اعدام شد.[۲۹]
  17. فرهنگ امیری، ۶۳ ساله، یکی از قربانیان نفرت‌پراکنی بر ضد بهائیان بود که در سال ۱۳۹۵ در یزد، به دست دو تن، کشته شد.[۵۴][۵۵] قاتلان اعتراف کردند که به دلیل سخنان روحانیانی که بهائیان را ضداسلام، معرفی می‌کردند به انجام قتل، ترغیب شده بودند. قاتلان، بعدها آزاد شدند.[۵۶]
  18. پرویز فیروزی؛ دارای گواهی‌نامه دکتری در پزشکی که به همراه هشت تن دیگر، به دلیل خودداری از روی‌گردانی از دین بهائیت، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران تیرباران شد.[۲۹]
  19. مسیح فرهنگی؛ دارای گواهی‌نامه دکتری در پزشکی که به همراه بدیع‌الله فرید، یدالله پوستچی و ورقا تبیانیان، به دلیل بهائی بودن، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران اعدام شد.[۲۹]
  20. فیروز نعیمی؛ دارای گواهی‌نامه دکتری در پزشکی که به همراه چند تن دیگر به دلیل بهائی بودن، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران اعدام شد.[۲۹]
  21. اسماعیل زهتاب؛ دارای گواهی‌نامه دکتری در دندان‌پزشکی که به همراه سه تن دیگر، به دلیل باور به دین بهائیت، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران اعدام شد.[۲۹]
  22. محمود مجذوب؛ دارای گواهی‌نامه دکتری در شاخه حقوق که به همراه هفت تن دیگر، به دلیل باور به دین بهائیت، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران اعدام شد.[۲۹]
  23. مسرور دخیلی؛ دارای گواهی‌نامه دکتری در پزشکی که به همراه هشت تن دیگر، به دلیل خودداری از روی‌گردانی از دین بهائیت، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران تیرباران شد.[۲۹]
  24. منوچهر حکیم (پروفسور حکیم)؛ دارای گواهی‌نامه دکتری در پزشکی که پس از انقلاب ۱۳۵۷، ترور و کشته شد.[۲۹]
  25. روح‌الله تعلیم؛ دارای گواهی‌نامه دکتری در پزشکی؛[۲۹]
  26. کامبیز صادق‌زاده؛ دارای گواهی‌نامه دکتری در پزشکی؛[۲۹]
  27. حشمت‌الله روحانی؛ دارای گواهی‌نامه دکتری در پزشکی؛[۲۹]
  28. قدرت‌الله روحانی؛ دارای گواهی‌نامه دکتری که پس از انقلاب ۱۳۵۷، به همراه هفت تن دیگر به دلیل بهائی بودن، اعدام شد.[۲۹]
  29. بهرام افنان (یکی از خویشاوندان محمدتقی افنان یزدی «وکیل الدوله» و سید علی‌محمد باب و نیز نوهٔ دختری میرزا اشرف عندلیب لاهیجانی)؛ دارای گواهی‌نامه دکتری پزشکی (متخصص قلب و عروق) که پس از مدتی زندانی و شکنجه شدن، به دلیل روی‌گردان نشدن از دین بهائیت و باورمند نشدن به اسلام، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران اعدام شد.[۲۹]
  30. یوسف عباسیان؛ دارای گواهی‌نامه دکتری در پزشکی که به دلیل بهائی بودن، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران اعدام شد.[۲۹]
  31. عزت‌الله فروهی بروجنی؛ دارای گواهی‌نامه دکتری در پزشکی که به دلیل بهائی بودن، به دست سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، بازداشت شده و به همراه هشت بهائی دیگر، کشته شد.[۲۹]
  32. حسین نجی؛ فرزند یکی از مجتهدان و نیز دارای گواهی‌نامه دکتری در پزشکی؛[۲۹]
  33. ناصر وفایی؛ دارای گواهی‌نامه دکتری در پزشکی؛[۲۹]
  34. مهدی انوری؛ دارای گواهی‌نامه دکتری در داروسازی؛[۲۹]
  35. ضیاءالله احراری؛ دارای گواهی‌نامه دکتری در داروسازی؛[۲۹]
  36. بزرگ علویان؛ دارای گواهی‌نامه مهندسی در رشته برق و مکانیک؛[۲۹]
  37. فیروز پُردل؛ دارای گواهی‌نامه کارشناسی ارشد مهندسی در رشته مکانیک که به دلیل باور به کیش بهائیت، در زندان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی حلق‌آویز شد.[۲۹]
  38. جهانگیر هدایتی؛ دارای گواهی‌نامه کارشناسی ارشد در رشته مهندسی راه و ساختمان که سرانجام به همراه پنج بهائی دیگر، اعدام شد.[۲۹]
  39. کوروش طلایی؛ دارای گواهی‌نامه مهندسی که به همراه پنج تن دیگر، به دلیل بهائی بودن، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران اعدام شد.[۲۹]
  40. منوچهر فرزانه مؤید (فرزند شیخ حسن فرزانه مؤید)؛ دارای گواهی‌نامه مهندسی که به همراه سه تن دیگر، به دلیل بهائی بودن، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران اعدام شد.[۲۹]
  41. فرهاد اصدقی؛ دارای گواهی‌نامه دکتری در رشته پزشکی که سرانجام به همراه پنج بهائی دیگر، اعدام شد.[۲۹]
  42. حبیب‌الله اوجی؛ شاعری که از سوی برخی از اسلام‌گرایان، آسیب جانی و مالی… دید و سرانجام پس از انقلاب ۱۳۵۷ به دلیل بهائی بودن اعدام شد.[۲۹]
  43. (سپهبد) حسین رستگار نامدار؛ نظامی؛[۲۹]
  44. (تیمسار) عطاءالله مقربی (از خویشاوندان زین‌العابدین نجف‌آبادی، معروف به «زین‌المقربین»)؛ نظامی؛[۲۹]
  45. (سرهنگ) حسین وحدت‌حق؛ نظامی و دارای گواهی‌نامه مهندسی که به دلیل بهائی بودن، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران اعدام شد.[۲۹]
  46. (سرهنگ) سرّالله وحدت‌نظامی؛ نظامی‌ای که به دلیل بهائی بودن، پس از سال ده‌ها ماه زندان و شکنجه، سرانجام به دلیل بهائی بودن، اعدام شد[۲۹]
  47. بهیه نادری؛[۲۹]
  48. اشراقیه فروهر؛ پس از انقلاب ۱۳۵۷، وی و همسرش یعنی محمود فروهر را از خانه بیرون کشیدند و خانه و دارایی‌هایشان را مصادره کردند. آن دو پس از چند ماه زندانی بودن و شکنجه شدن، به دلیل روی‌گردان نشدن از دین بهائیت و باورمند نشدن به اسلام، تیرباران شد.[۲۹]
  49. ایران رحیم‌پور (خرمایی)؛[۲۹]
  50. جلالیه مشتعل اسکویی؛[۲۹]
  51. طاهره ارجمندی (سیاوشی)؛ پرستاری که به همراه ۹ زن دیگر، به دلیل بهائی بودن، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران اعدام شد.[۲۹]
  52. عزت جانمی (اشراقی)؛ که به همراه همسرش یعنی عنایت‌الله اشراقی و نیز یکی از فرزندانش به نام رؤیا اشراقی (دانشجوی رشته دامپزشکی که پیش‌تر، به دلیل بهائی بودنش از دانشگاه، اخراج شده بود)، به دلیل باور به کیش بهائیت، در زندان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی حلق‌آویز شد.[۲۹]
  53. زرین مقیمی ابیانه؛ دانش‌آموخته رشته ادبیات فارسی؛[۲۹]
  54. مهشید نیرومند؛ که به همراه ۹ زن دیگر، به دلیل بهائی بودن، توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، به دار آویخته شد.[۲۹]
  55. طاهره ارجمندی (سیاوشی)؛ نویسنده و دانش‌آموخته رشته جامعه‌شناسی که به همراه چند تن دیگر، به دلیل بهائی بودن، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران، حلق‌آویز شد.[۲۹]
  56. نصرت یلدایی؛ که به همراه ۹ زن دیگر، به دلیل بهائی بودن، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران، در یکی از میدان‌های شهر، حلق‌آویز شد.[۲۹]
سوزانده شدن برخی از بهائیانویرایش

در راستای بهائی‌ستیزی، برخی از بهائیان شهمیرزاد سمنان، در اوایل انقلاب ۱۳۵۷، سوزانده شدند.[۵۷]

آمار کشتار بهائیان در دورهٔ جمهوری اسلامیویرایش

تنها از تاریخ ۱۳۵۷ خورشیدی (۱۹۷۸ م) تا مرداد ۱۳۸۴ (۲۰۰۵)، بیش از ۲۲۰ (دویست و بیست) بهائی توسط نظام جمهوری اسلامی ایران کشته شده‌اند.[۵۸]

  1. سال ۱۳۵۷: ۱۰ تن؛
  2. سال ۱۳۵۸: ۸ تن؛
  3. از بهمن ۱۳۵۸ تا خرداد ۱۳۶۰: ۳۵ تن؛
  4. از خرداد ۱۳۶۰ تا مهر ۱۳۶۰: ۳۹ تن؛
  5. از مهر ۱۳۶۰ تا مرداد ۱۳۶۷: ۱۲۰ تن؛
  6. از مرداد ۱۳۶۷ تا مرداد ۱۳۶۸: ۳ تن؛
  7. از مرداد ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۴: ۵ تن…[۵۹]

آمار بهائیان جهانویرایش

شمار پیروان دین بهائیت در جهان، بیش از ۷ میلیون و ۸۰۰ هزار نفر، برآورد شده‌است.[۶۰] بر پایهٔ آمارِ سالِ ۲۰۱۰ دانشنامه بریتانیکا، دین بهائیت از جهت پراکندگی در کشورهای جهان، پس از مسیحیت، در جایگاه دوم، جای دارد.[۶۱]

برخی از بهائیان سرشناس و کنشگر ایرانیویرایش

 
فریدون فروغی، خواننده و نوازنده
 
هوشمند عقیلی، خواننده و موسیقی‌دان
 
عهدیه، خواننده
 
گلوریا روحانی، خواننده
 
طلعت بصاری، شاعر و نویسنده
 
ژینوس نعمت محمودی، استاد دانشگاه و نیز بنیانگذار هواشناسی در ایران
 
میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، شاعر و نویسنده
 
سلیمان برجیس، طبیبی که با ده‌ها ضربه چاقو، به دست فداییان اسلام، در خانه‌اش کشته شد

هنرویرایش

  1. میرزا عبدالله فراهانی بنیان‌گذار موسیقیِ دستگاهی، معروف به «ردیف میرزا عبدالله»[۳۹][۶۲][۶۳]
  2. عهدیه بدیعی خوانندهٔ سرشناس دورهٔ پهلوی[۳۹]
  3. فریدون فروغی آهنگ‌ساز، نوازنده و خواننده[۳۹]
  4. میرزا محمدحسین مشکین‌قلم اصفهانی («میر عماد» ثانی)؛ خوش‌نویس، ادیب، نقاش، شاعر،[۶۴] عارف، یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و جزو ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله[۶۵][۶۶][۶۷][۶۶][۶۸]
  5. فرح عافیت‌پور بازیگر و خوانندهٔ اپرا[۳۹]
  6. هوشمند عقیلی خواننده[۳۹]
  7. ضیا آتابای (روشن)؛ خواننده و پایه‌گذار تلویزیون ملی ایران (آمریکا)؛[۶۹]
  8. گلوریا روحانی خوانندهٔ آوازهای محلی[۳۹]
  9. میرزا ابراهیم خان عکاس‌باشی (فرزند صنیع‌السلطنه)؛ نخستین فیلم‌بردار ایران[۳۹][۷۰]
  10. جهانگیر مصور رحمانی از پیشگامان عکاسی، چاپ، کلیشه و گراورسازی[۳۹]
  11. رحمت‌الله بدیعی ویولونیست، بازنویس ردیف ویولن ابوالحسن صبا، استاد هنرستان عالی موسیقی، نوازندهٔ ارکستر سمفونیک هلند[۳۹]
  12. علی‌محمد خادم میثاق رهبر ارکستر هنرستان موسیقی ملی، نوازندهٔ ارکستر سمفونیک تهران، آهنگ‌ساز و خالق سرودهای «نیک‌نامی» و «کوشش»[۳۹]
  13. امین‌الله آندره حسین آفرینندهٔ سمفونی‌های «پرسپولیس» و «آریا»[۳۹] و یکی از نامدارترین هنرمندان ایرانی در زمینهٔ موسیقی کلاسیک[۷۱]
  14. بیژن خادم میثاق دارندهٔ نشان صلیب علوم و هنرهای اتریش، بنیان‌گذار جشنوارهٔ بین‌المللی موسیقی مجلسی الگرو ویوو در اتریش[۳۹][۷۲]
  15. فرزانه تأییدی بازیگر سینما، تئاتر و تلویزیون[۷۳]
  16. شبنم طلوعی داستان‌نویس، نمایش‌نامه‌نویس، کارگردان و بازیگر؛[۷۴][۷۵][۷۶][۷۷][۷۸]
  17. ایرج دوستدار از نخستین صداپیشگان و مدیران دوبلاژ، دوبلور جان وین، باد اسپنسر، ادی کنستانتین و چارلتون هستون[۳۹]
  18. کاووس دوستدار؛ دوبلور صدای آلن دلون، مونتگومری کلیفت، عمر شریف، تونی کرتیس، آنتونی پرکینز و اینوکنتی اسمکتونفسکی؛[۳۹]
  19. فرشید رمزی تهیه‌کنندهٔ شوهای تلویزیونی «چشمک» و «رنگارنگ»، سرپرست گروه فیلم‌برداری جشن‌های دو هزار و پانصد ساله و مراسم پنجاهمین سالگرد سلطنت پهلوی[۳۹]
  20. عباس عطار عکاس و رئیس دوره‌ای آژانس مَگنوم[۳۹]
  21. هوشنگ سیحون «پدر معماری مدرن ایران»، رئیس دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاه تهران، معمار آرامگاه‌های برخی از بزرگان ایران (همچون: خیام، فردوسی، کمال الملک، نادر شاه، ابن سینا، پسیان)[۳۹][۷۹] طراح، نقاش، تندیس‌ساز، رئیس پیشین پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران و نیز برنده جایزه بیتا در سال ۲۰۱۲.
  22. حسین امانت معمار موزه و برج شهیاد (آزادی) و دانشگاه آریامهر (صنعتی شریف)[۳۹][۸۰]
  23. کیومرث ایزدی استاد معماری و شهرسازی دانشکدهٔ هنرهای زیبا، مدیر ادارهٔ شهرسازی سازمان مسکن[۳۹]
  24. حشمت سنجری رهبر ارکستر سمفونیک تهران در دورهٔ پهلوی
  25. داریوش معانی؛ استاد شهرسازی دانشگاه‌های ملی و تهران، یکی از مدیران پروژه‌های مهرشهر، شهرک غرب و واوان[۳۹]
  26. سیامک حریری؛ معمار؛
  27. فریبرز صهبا؛ معمار.

ادبیاتویرایش

  1. حسن فؤادی بشرویی؛ یکی از بنیان‌گذاران «زبان‌شناسی نوین ایران»[۸۱][۳۹]
  2. روحی ارباب؛ مترجم زبان و ادبیات روسی، از جمله آثاری از ماکسیم گورکی، آنتون چخوف و الکسی تولستوی[۳۹]
  3. جهانگیر دری؛ استاد زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه دولتی مسکو، مترجم پانزده مجموعه از آثار نویسندگان ایرانی به زبان روسی[۳۹]
  4. فروغ ارباب؛ نویسنده و مترجم در زمینهٔ ادبیات کودک؛[۳۹]
  5. ابوتراب سهراب؛ مترجم (آثاری از نیچه، مارتین بوبر، والتر کافمن و توماس مان)؛[۳۹]
  6. شمیم بهار؛[۸۲] داستان‌نویس، منتقد ادبی و سینمایی،[۳۹] استاد دانشگاه
  7. منوچهر انور؛ یکی از شناسانندگان تئاتر جهان به ایرانیان از راه ترجمهٔ برخی از آثار هنری؛
  8. کامران صمیمی؛ استاد زبان انگلیسی و مترجم.[۸۳]

شعرویرایش

  1. میرزا نعمت‌الله بیضایی آرانی (متخلّص به «ذکایی»؛ برادر ادیب بیضایی آرانی، پدر بهرام بیضایی و پدربزرگ نیلوفر بیضاییشاعر، حقوق‌دان، تذکره‌نویس (نویسندهٔ کتاب چهار جلدی «تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی») و پایه‌گذار انجمن ادبی تهران[۳۹]
  2. میرزا علی‌محمد ادیب بیضایی آرانی (کاشانی؛ برادر ذکایی بیضایی آرانی)؛ شاعر[۸۴] و نویسنده[۳۹]
  3. حسین پرتو بیضایی آرانی (فرزند ادیب بیضایی آرانی و پسر عموی بهرام بیضایی)؛ شاعر و یکی از پایه‌گذاران انجمن ادبی در دورهٔ پهلوی[۸۵]
  4. میرزا محمد حسن ضیایی آرانی (از خاندان محمدعلی «شیخ العلما» ی آرانی)؛ شاعر؛[۸۶]
  5. میرزا محمد سدهی اصفهانی (نعیم اصفهانی، «میرزا نعیم»)؛ شاعر؛[۸۷][۸۸]
  6. اسماعیل سدهی اصفهانی («سینا»؛ برادر محمود «نیّر» سدهی اصفهانی و شیرین‌جهان بیگم «فانیه» سدهی اصفهانی)؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین آیین اسلام؛[۸۹]
  7. محمود سدهی اصفهانی («نیّر»؛ برادر اسماعیل سدهی اصفهانی «سینا» و شیرین‌جهان بیگم «فانیه» سدهی اصفهانی)؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین آیین اسلام؛[۹۰][۹۱]
  8. شیرین‌جهان بیگم سدهی اصفهانی («فانیه»؛ برادر اسماعیل «سینا» ی سدهی اصفهانی و محمود «نیّر» سدهی اصفهانی)؛ شاعر؛[۹۲]
  9. صدرالدین درخشان اصفهانی؛ شاعر؛[۹۳]
  10. محمدعلی سلمانی اصفهانی؛ شاعری[۹۴] که به دلیل بابی شدن و روی‌گردانی از اسلام، مانند برخی از همکیشان خود، شکنجه شده و گوش و بینی‌اش بریده می‌شود. وی بعدها بهائی می‌شود.[۹۵]
  11. میرزا عبدالکریم خان حکیم سیمای اصفهانی (پدربزرگ عصمت «طائر» تهرانی)؛ شاعر، حکیم[۹۶] و نیز یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام؛
  12. عصمت («طائر») تهرانی (نوهٔ دختری میرزا عبدالکریم خان حکیم سیمای اصفهانی)؛ شاعر؛[۹۷]
  13. میرزا عبدالوهاب گلشن (اردکانی) اصفهانی؛ شاعر؛[۹۸]
  14. عبدالحسین («نداف») اصفهانی؛ شاعر؛[۹۹]
  15. میرزا حسن («ادیب») طالقانی (ادیب العلمای طالقانی)؛ شاعر[۱۰۰] یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و جزو ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله[۱۰۱][۶۶][۱۰۲]
  16. مهدی جهان کاشانی («مرشد نسّاج»)؛ شاعر و صوفی؛[۱۰۳]
  17. احمد واعظ («خاوری») کاشانی («لسان الاسلام»، «فخر الواعظین»)؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین دین اسلام؛[۱۰۴]
  18. میرزا علی‌اشرف («عندلیب») لاهیجانی؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام؛[۱۰۵]
  19. میرزا نورعلی خان شیبانی («نصرت‌الملک شیبانی»، «آذر کاشانی»؛ فرزند شاعر عارف، فتح‌الله خان شیبانی کاشانی)؛ شاعر و صوفی؛[۱۰۶]
  20. اسدالله («حیرت») قمی؛[۱۰۷] شاعر، صوفی[۱۰۸] و نیز یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام؛
  21. ابوالقاسم («بیضا» ی) قمی یزدی؛ شاعر و خوش‌نویس؛[۱۰۹]
  22. میرزا علی‌محمد ورقا یزدی (فرزند ملا مهدی یزدی، پدر میرزا ولی‌الله خان ورقا و روح‌الله ورقا و نیز پدربزرگ علی‌محمد ورقا (ایادی امرالله))؛ شاعر، طبیب، خطیب،[۱۱۰] عارف[۱۱۱] و نیز یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و جزو ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله)[۱۱۲] که در جریان یک قتل‌عام دینی-سیاسی، به همراه فرزند ۱۲ ساله‌اش سلاخی شد.
  23. محمد طاهر («اشراق») قندهاری یزدی؛ شاعر و صوفی[۱۱۳] و نیز یکی از مبلغان پیشین دین اسلام؛
  24. علی‌اکبر (بنّای) یزدی؛ شاعر و معمار؛[۱۱۴]
  25. علی فاضل یزدی («رونق»)؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام؛[۱۱۵]
  26. محمدرضا («انوار») محمدآبادی یزدی؛ شاعر و خوش‌نویسی[۱۱۶] که کشته شد.
  27. میرزا محمدحسین («طائر») محمدآبادی یزدی (برادرزادهٔ محمدرضا («انوار») محمدآبادی یزدی)؛ شاعر؛[۱۱۷]
  28. روح‌الله ورقا یزدی (نوهٔ ملا مهدی یزدی، فرزند میرزا علی‌محمد ورقا یزدی و برادر میرزا ولی‌الله خان ورقا)؛ شاعر؛[۱۱۸] که به همراه پدرش سلاخی شد.
  29. (بی‌بی) سکینه («طیر») یزدی؛ شاعر؛[۱۱۹]
  30. نوشیروان قاسم‌آبادی یزدی («نوش قاسم‌آبادی»؛ فرزند مبلغی زرتشتی به نام گشتاسب سروش)؛ شاعری زرتشتی که بعدها بهائی شد.[۱۲۰]
  31. محمد («ناطق») اردستانی کاشانی (برادر میرزا محمدعلی ناطق «شایق» اردستانی)؛ شاعر و یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام؛[۱۲۱]
  32. میرزا محمدعلی ناطق («شایق») اردستانی (برادر محمد ناطق اردستانی کاشانی)؛ شاعر؛[۱۲۲]
  33. محمد اسماعیل عارف کاشانی (مشهور به «ذبیح» و ملقب به «انیس»؛ برادر میرزا جانی کاشانی یکی از سران نویسنده و کشته‌شدهٔ جنبش بابیه)؛ شاعر؛[۱۲۳]
  34. میرزا ماشاءالله («لقایی») کاشانی؛ شاعر؛[۱۲۴]
  35. محمد ابراهیم مسگر کاشانی (متخلص به «منصور»)؛ شاعری که بابی شده و سپس بهائی گشت.[۱۲۵]
  36. میرزا محمدباقر («بصار») رشتی (برادر لیلا بهشتی رشتی و پدر فروغ بصاری بابلی)؛ شاعر؛[۱۲۶]
  37. لیلا رشتی (لیلا بهشتی؛ خواهر میرزا محمدباقر «بصار» رشتی و عمهٔ فروغ بصاری بابلی)؛ شاعری[۱۲۷] که فرزند شاعر و جوانش (میرزا جلال)[۱۲۸] به دلیل بهائی بودن کشته شد.
  38. فروغ بصاری بابلی (فرزند میرزا محمدباقر «بصار» رشتی)؛ شاعر[۱۲۹] و نیز دارای گواهی‌نامهٔ دکتری پزشکی از دارالفنون؛[۱۳۰]
  39. طلعت بصاری؛ شاعر،[۱۳۱] نویسنده، استاد ادبیات فارسی (دارای گواهی‌نامهٔ دکتری)، معاون دانشگاه گندی‌شاپور اهواز، نخستین زن معاون دانشگاه در ایران[۳۹] پژوهشگر دربارهٔ شاهنامه، از پیشگامان جنبش زنان ایران
  40. محمد «فاضل» قائنی («نبیل اکبر»)؛ نویسنده،[۱۳۲] شاعر،[۱۳۳] حکیم (یکی از شاگردان ملا هادی سبزواری)، مجتهد (دارای گواهی‌نامهٔ اجتهاد از مرتضی انصاری)، یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و جزو ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله[۱۳۴][۱۳۵][۶۶][۱۳۶]
  41. ملا محمد زرندی (نبیل زرندی، «نبیل اعظم»؛ پدر میرزا منیر قزوینی[۱۳۷])؛ تاریخ‌نگار، شاعر،[۱۳۸] یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و نیز از حواریون حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله[۱۳۹][۱۴۰][۱۴۱][۱۴۲]
  42. میرزا منیر قزوینی (فرزند محمد زرندی (نبیل زرندی)؛ نویسنده[۱۴۳] و شاعر؛[۱۴۴])
  43. یونس افروخته قزوینی؛ شاعر؛[۱۴۵]
  44. میرزا محمد باقر قزوینی (متخلص به «مسعود» و معروف به «درویش مسعود»)؛ شاعر و صوفی؛[۱۴۶]
  45. محمد «مصور» قزوینی؛ شاعر؛[۱۴۷]
  46. عبدالحمید اشراق خاوری؛ شاعر،[۱۴۸] نویسنده و پژوهشگر؛[۶۶][۱۴۹]
  47. مهدی («شارق») بروجنی؛ نویسنده و شاعر؛[۱۵۰]
  48. یزدان‌بخش «یزدان» بروجنی؛ شاعر؛[۱۵۱]
  49. ابوالحسن میرزا («حیرت») تهرانی، «شیخ‌الرئیس قاجار»؛ فرزند محمد تقی میرزا «حسام‌السلطنه»)؛ شاعر[۱۵۲] و نویسنده؛[۶۶]
  50. میرزا عزیزالله مصباح تهرانی؛ شاعر[۱۵۳] و آشنا با زبان‌های فارسی، فرانسوی و عربی. وی نخست، بابی شد؛ ولی سرانجام، بهائی گشت.[۱۵۴]
  51. نعمت‌الله ورتا تهرانی؛ شاعر،[۱۵۵] دانشمند و فیلسوفی که در فلسفهٔ (به اصطلاح) اسلامی، جزو شاگردان میرزا محمدباقر «قوام الحکما» ی لاهیجی و میرزا ابوالحسن جلوه اصفهانی بوده و در فلسفهٔ اروپایی و علوم سیاسی، یکی از شاگردان داوود خان همدانی بود. مدتی نیز نزد عبدالرحیم اصفهانی (نوهٔ محمدحسین حائری اصفهانی «صاحب فصول»)، درس، فرا گرفته‌است.[۱۵۶]
  52. غلامرضا روحانی تهرانی (متخلص به «اجنه»؛ فرزند میرزا شکرالله خان روحانی)؛ شاعر[۱۵۷] و نیز طنزپرداز در نشریه‌هایی همچون: «نسیم شمال» و «توفیق»[۳۹]
  53. میرزا شکرالله خان روحانی («آزادی»؛ پدر غلامرضا روحانی تهرانی)؛ شاعر و صوفی؛[۱۵۸]
  54. ابراهیم آذر منیر تبریزی؛ شاعر؛[۱۵۹]
  55. میرزا محمدعلی («ضیا» ی) تبریزی؛ شاعری که بابی شد؛ ولی بعدها بهائی گشت.[۱۶۰]
  56. میرزا احمد راضی تبریزی؛ شاعر و نیز به گونهٔ کامل، آشنا با زبان فرانسوی و انگلیسی؛[۱۶۱]
  57. میرزا اسماعیل «مشکات» تبریزی؛ شاعر؛[۱۶۲]
  58. مهدی قوام همدانی (فرزند محمد رضا-مجتهد-همدانی و پسرعمهٔ حسین رضوی، معروف به غبار همدانی)؛ شاعر؛[۱۶۳]
  59. آقابزرگ آزرده فیروزی؛ شاعر؛[۱۶۴]
  60. میرزا موسی ادیب اهری؛ شاعر؛[۱۶۵]
  61. کاظم («زارع») نصرآبادی؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین آیین اسلام که یکی از فرزندانش را به دلیل بهائی بودن، مسموم می‌کنند.[۱۶۶]
  62. بهجت بمبئی؛ شاعر؛[۱۶۷]
  63. میرزا عبدالحسین («شکوهی») شیرازی؛ شاعر؛[۱۶۸]
  64. عباس‌علی بینش شیرازی؛ شاعر؛[۱۶۹]
  65. محمدابراهیم فاضل شیرازی[۶۶] (حکیم شیرازی)؛ شاعر، حکیم، عارف و نیز یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام؛[۱۷۰]
  66. عبدالله («فاضل») زرقانی شیرازی («بکا»، متخلص به «واعظ»)؛ شاعر،[۱۷۱] حکیم، خوش‌نویس و نیز یکی از مبلغان پیشین دین اسلام؛[۱۷۲]
  67. محمود زرقانی؛ شاعر؛[۱۷۳]
  68. میرزا محمد تقی («فصیح الملک») شیرازی (متخلص به «شوریده»)؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام؛[۱۷۴]
  69. طوبی شیرازی؛ شاعر؛[۱۷۵]
  70. سیف‌الله حق‌سرشت («اختر» شیرازی)؛ شاعر؛[۱۷۶]
  71. بهیه نیریزی (همسر فاضل قصر الدشتی شیرازی)؛ شاعر؛[۱۷۷]
  72. محمد هاشم فاضل قصر الدشتی شیرازی (متخلص به «مستقیم» و معروف به «شیخ آقا»؛ همسر بهیه نیریزی)؛ شاعر،[۱۷۸] آشنا با علوم غریبه، مدرس دانش حساب و نجوم و نیز یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام؛[۱۷۹]
  73. ابوالحسن («اشرف») شیخ‌الاسلام نیریزی (متخلص به «شهاب»)؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین آیین اسلام؛[۱۸۰]
  74. احمدعلی («فانی») نیریزی؛ آموزگار، شاعر، خوش‌نویس؛[۱۸۱]
  75. میرزا اکبر صبیحی («مشتاق») نیریزی؛ شاعر؛[۱۸۲]
  76. رمضان بقایی تیلکی مازندرانی؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام؛[۱۸۳]
  77. فرج‌الله جلالی کرمانشاهی؛ شاعر؛[۱۸۴]
  78. خدیجه کاشیه؛ شاعر؛[۱۸۵]
  79. (بی‌بی) ام‌سلمه («روحانیه») بشرویه؛ شاعر؛[۱۸۶]
  80. میرزا علی‌اکبر («روحانی») رفسنجانی؛ شاعر[۱۸۷] و یکی از مبلغان دین بهائیت؛[۱۸۸]
  81. علی روحانی رفسنجانی («ایطا»)؛ شاعر؛[۱۸۹]
  82. محمد ابراهیم («ثابت») رفسنجانی؛ شاعر؛[۱۹۰]
  83. میرزا عباس خان طاهری رفسنجانی؛ شاعر؛[۱۹۱]
  84. (بی‌بی) فاطمه درویشه (طاهری) رفسنجانی؛ شاعر؛[۱۹۲]
  85. شمسی رضوانی؛ شاعر؛[۱۹۳]
  86. علی‌اکبر سالکی رفسنجانی («سالک»)؛ شاعر؛[۱۹۴]
  87. میرزا عطاءالله حکیم آباده‌ای («سراج الحکما»، متخلص به «عطا»؛ پدر بدیع‌الله آگاه آباده‌ای و محمد حسین آگاه «حکمت» آباده‌ای)؛ طبیب، شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین آیین اسلام؛[۱۹۵]
  88. محمد حسین آگاه («حکمت» آباده‌ای، «دکتر خان»؛ فرزند میرزا عطاءالله حکیم آباده‌ای «سراج الحکما» و برادر بدیع‌الله آگاه آباده‌ای)؛ شاعر و دارای گواهی‌نامهٔ دکتری پزشکی (شاگرد میرزا محمد باقر حکیم‌باشی «ظل السلطان» و نیز دانش‌آموختهٔ دارالفنون[۱۹۶]
  89. بدیع‌الله آگاه آباده‌ای (فرزند میرزا عطاءالله حکیم آباده‌ای «سراج الحکما» و برادر محمد حسین آگاه «حکمت» آباده‌ای)؛ شاعر؛[۱۹۷]
  90. میرزا احمد انصاری («تسکین» آباده‌ای؛ شاگرد حبیب‌الله مجتهد کاشانی)؛ شاعر نیز یکی از مبلغان پیشین دین اسلام؛[۱۹۸]
  91. میرزا عباس («قابل») آباده‌ای؛ شاعر؛[۱۹۹]
  92. بهیه صفایی آباده‌ای؛ شاعر؛[۲۰۰]
  93. میرزا جعفر («خازن») بختیاری؛ شاعر؛[۲۰۱]
  94. درویش صدق علی؛ شاعر و صوفی؛[۲۰۲]
  95. محمدحسن («روشن») جهرمی (درویش روشن‌علی)؛ شاعر و صوفی؛[۲۰۳]
  96. عبدالحسین («سلسبیل») بروجردی؛ شاعر، آشنا با علوم غریبه و نیز یکی از مبلغان پیشین دین اسلام؛[۲۰۴]
  97. مهدی عراقی گلپایگانی (فرزند ابوالقاسم، یکی از امامان پیشین جمعه اصفهان)؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین دین اسلام؛[۲۰۵]
  98. مهدی («تاشی») صُغاوی؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین آیین اسلام؛[۲۰۶]
  99. میرزا علی‌اکبر («سیار») استخری؛ شاعر؛[۲۰۷]
  100. صبوری اراکی؛ شاعر؛[۲۰۸]
  101. شمس‌جهان قاجار (متخلص به «فتنه» و از سوی بهاءالله، ملقب شده به «ورقة الرضوان»؛ نوهٔ پسری فتحعلی‌شاه قاجار)؛ شاعر؛[۲۰۹]
  102. میرزا محمد رضا فلاح آرانی («ارباب‌میرزا»)؛ شاعر؛[۲۱۰]
  103. گوهرتاج سیرجانی؛ شاعر؛[۲۱۱]
  104. محمدمهدی میرزا لسان الادب؛ شاعر و شاهزاده قاجاری و به گونهٔ کامل، آشنا با زبان‌های فارسی، فرانسوی و عربی؛[۲۱۲]
  105. علی اشرف («عندلیب») لاهیجانی؛ شاعر؛[۲۱۳]
  106. میرزا محمدمصطفی بغدادی (فرزند محمد شبل بغدادی، یکی از شاگردان سید کاظم رشتی)؛ شاعر،[۲۱۴] یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و جزو ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله[۲۱۵]
  107. (بانو) مخموره نجف‌آبادی؛ شاعر؛[۲۱۶]
  108. مریم نوری (دخترعمه و همسر برادر میرزا حسین‌علی نوری بهاءالله)؛ شاعر؛[۲۱۷]
  109. میرزا جلال‌الله بشیر رحمانی («مفتون فارانی»؛ فرزند شاه خلیل‌الله رحمانی)؛ شاعر؛[۲۱۸]
  110. میرزا عبدالحسین «ندیم الشعرا» ی بختیاری («حاج میرزا ندیم»)؛ شاعر؛[۲۱۹]
  111. «نظام الشعرا» ی فراهانی («نظام السادات»)؛ شاعر؛[۲۲۰]
  112. شهربانو حمامه کرمانی؛ شاعر؛[۲۲۱]
  113. میرزا مهدی («روحانی») شهر بابکی کرمانی (فرزند ملا محمد رضا شهر بابکی کرمانی)؛ شاعر، نویسنده و نیز یکی از مبلغان پیشین آیین اسلام که سرانجام، کشته شد؛[۲۲۲]
  114. میرزا آقا خوشبین خراسانی («حاج ندیم‌باشی»)؛ شاعر؛[۲۲۳]
  115. میرزا عبدالمجید فروغی (خراسانی، «صدیق العلما»، فرزند ملا علی دوغ‌آبادی خراسانی، نوهٔ دختری ملا میرزا محمد دوغ‌آبادی خراسانی و خواهرزاده و داماد میرزا محمود فاضل فروغی)؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین دین اسلام[۲۲۴] که به گونهٔ دلخراش در دومین ترور، کشته شد.[۲۲۵]
  116. میرزا محمد تقی مشرقی («ناظم خراسانی»؛ نوهٔ ملا علی بجستانی)؛ شاعر؛[۲۲۶]
  117. میرزا حسین عارف؛ شاعر؛[۲۲۷]
  118. مصطفی بیگ بابان (کردی سنندجی)؛ شاعر و صوفی؛[۲۲۸]
  119. محمد هاشم «مستفیض»؛ شاعر؛[۲۲۹]
  120. علی شیخ زمانف («شوقی گنجوی»)؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام؛[۲۳۰]
  121. میرزا حسین توانگر «غرا» ی نجف‌آبادی؛ شاعری که بعدها لباس روحانیت را کنار گذاشت.[۲۳۱]
  122. صادق بادکوبه‌ای؛ شاعر و مجتهدی[۲۳۲] که سرانجام، با گلوله و در حال نیایش، کشته شد.[۲۳۳]
  123. حسین‌قلی میرزا «موزون» ملایری؛ شاعر، آشنا با دانش نجوم و نیز یکی از مبلغان کیش بهائیت که به دلیل بهائی بودن، مدتی زندانی بود.[۲۳۴]
  124. میرزا عبدالخالق یعقوب‌زاده («یوسف» قفقازی)؛ شاعر و آگاه به زبان فارسی، روسی، ترکی و عربی.[۲۳۵]
  125. میرزا فرج‌الله فناییان («جنون سنگسری»؛ فرزند ملا لطف‌علی فناییان سنگسری و نوهٔ ملا محمد رضا فناییان سنگسری و نیز شاگرد محمد فاضل قائنی «نبیل اکبر»)، شاعر؛[۲۳۶][۲۳۷]
  126. محمدعلی («خموشی») سنگسری؛ شاعر؛[۲۳۸]
  127. میرزا حاجی آقا رحمانیان سنگسری («صامت»)؛ شاعر؛[۲۳۹]
  128. عبدالعلی «معلم» شهمیرزادی (متخلص به «شهاب»؛ برادر محمد اسماعیل مظلوم «شیدا» ی شهمیرزادی)؛ شاعر؛[۲۴۰]
  129. محمد اسماعیل مظلوم شهمیرزادی («شیدا»؛ برادر عبدالعلی معلم «شهاب» شهمیرزادی)؛ شاعر؛[۲۴۱]
  130. حبیب‌الله اوجی؛ شاعری که سرانجام کشته شد.[۲۹]

فلسفه و علمویرایش

  1. امانت‌الله روشن زائر؛ یکی از پیشگامان فیزیک در ایران، استاد دانشکدهٔ علوم دانشگاه تهران، یکی از پایه‌گذاران «نخستین آزمایشگاه علوم» دانشگاه تهران، نویسندهٔ کتاب‌های دبیرستانی و دانشگاهی فیزیک[۳۹]
  2. ایرج ایمن؛ رئیس پایه‌گذارهٔ ملی روان‌شناسی، رئیس پایه‌گذارهٔ تحقیقات و مطالعات تربیتی، از نویسندگان دائرةالمعارف مصاحب، مشاور یونسکو[۳۹]
  3. منوچهر حکیم (مقلب به پروفسور حکیم)؛ استاد کالبدشناسی دانشکدهٔ پزشکی دانشگاه تهران، دارای نشان افتخار لژیون دونور فرانسه، از پایه‌گذاران بیمارستان میثاقیه در تهران[۳۹] که سرانجام، ترور و کشته شد.[۲۹]
  4. احمد عطایی؛ استاد و رئیس دانشکدهٔ دامپزشکی دانشگاه تهران[۳۹]
  5. علی‌محمد ورقا (ایادی امرالله) (فرزند میرزا ولی‌الله خان ورقا و نوهٔ میرزا علی‌محمد ورقا یزدی و نتیجهٔ ملا مهدی یزدی)؛ استاد جغرافی دانشگاه‌های تبریز و تهران، مدیر گروه آموزش جغرافیای دانشگاه تربیت معلم[۳۹][۲۴۲]
  6. بهادر حق‌جو؛ رئیس دانشکدهٔ نفت آبادان[۳۹]
  7. خسرو مهندسی؛ مترجم، نویسنده، دارای گواهی‌نامه دکتری در رشته فلسفه و علوم تربیتی، استاد علوم تربیتی دانشگاه تهران و نیز یکی از بنیان‌گذاران سازمان سنجش آموزش کشور و کنکور سراسری[۳۹] که به دلیل بهائی بودن کشته شد.[۲۹]
  8. فرامرز سمندری؛ استاد دانشکدهٔ پزشکی دانشگاه تبریز، پدیدآورندهٔ روشی نوین در جراحی گوش برای درمان ناشنوایان[۳۹] که سرانجام به دلیل بهائی بودن، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران، اعدام شد.[۲۹]
  9. ابراهیم واحدیان دانشیار دانشکدهٔ فنی دانشگاه تهران، نویسنده و مترجم کتاب‌های درسیِ مقاومت مصالح و استاتیک[۳۹]
  10. نورالدین حبیبی استاد دانشکدهٔ فنی دانشگاه تهران، عضو کمیسیون استاندارد تجزیهٔ شیمیایی کانه‌های سرب و روی[۳۹]
  11. سیروس علایی استاد دانشکدهٔ فنی دانشگاه تهران، پژوهشگر تاریخ نقشه‌نگاری در ایران، نویسندهٔ کتاب‌های «نقشه‌های عمومی ایران» و «نقشه‌های اختصاصی ایران»[۳۹]
  12. اسماعیل قدیریان استاد و مدیر گروه انگل‌شناسی و قارچ‌شناسی دانشگاه تهران، مشاور سازمان بهداشت جهانی در برنامه ریشه‌کنی مالاریا در یوگسلاوی (پیشین)، سرپرست بخش ایمنی آزمایشگاه پاتوبیولوژی مرکزی در تهران؛[۳۹]
  13. شاپور راسخ؛ یکی از استادان و پایه‌گذاران رشتهٔ جامعه‌شناسی دانشگاه تهران، معاون برنامه‌ریزیِ سازمان برنامه، رئیس مرکز آمار ایران و مشاور یونسکو،[۳۹][۲۴۳] سیاست‌مدار؛[۲۴۴]
  14. مهری راسخ؛ یکی از شاگردان ژان پیاژه، استاد و رئیس دپارتمان روان‌شناسی تکاملی دانشگاه تهران[۳۹][۲۴۵] و نیز یکی از پایه‌گذاران روان‌شناسی کودک و خانواده در ایران؛[۲۴۶]
  15. جمال‌الدین مستقیمی؛ «پدر آناتومی ایران»، ثبت‌کننده هشت کشف در حوزه آناتومی در مجامع جهانی به نام ایران، بنیان‌گذار سالن تشریح دانشکده‌های علوم پزشکی (ایران، مشهد، اهواز، ارومیه، بابل و مرکز پزشکی شفا یحیاییان تهران)، پزشک نمونهٔ کشور در سال ۱۳۷۹)؛[۳۹]
  16. غلام‌عباس دواچی؛ استاد و رئیس دانشکدهٔ کشاورزی دانشگاه تهران، رئیس پایه‌گذارهٔ بررسی آفات و بیماری‌های گیاهی، عضو نخستین هیئت مدیرهٔ انجمن حشره‌شناسی ایران؛[۳۹]
  17. هدایت‌الله نیرسینا؛ استاد دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تهران، رئیس شورای شعر رادیو ایران؛[۳۹]
  18. حشمت علایی؛ استاد اقتصاد دانشگاه شیراز، بنیان‌گذار و رئیس نخستین دانشکدهٔ خصوصی مدیریت در ایران (مدرسهٔ عالی مدیریت لاهیجان)، عضو پایه‌گذار بانک توسعهٔ صنعت و معدن؛[۳۹]
  19. حشمت مؤید؛ استاد تاریخ و ادبیات ایران در دانشگاه شیکاگو، نویسنده و مترجم ادبیات فارسی به زبان‌های انگلیسی و آلمانی؛[۳۹]
  20. امین بنانی؛ استاد و رئیس بخش زبان‌ها و فرهنگ‌های خاور نزدیک در دانشگاه یوسی‌ال‌ای آمریکا؛[۳۹]
  21. ژینوس نعمت محمودی؛ نخستین زن هواشناس ایران و مدیر مدرسهٔ عالی هواشناسی)[۳۹] و نیز نمایندهٔ# علی‌مراد داوودی؛ استاد فلسفه در دانشگاه تهران (نخستین فارغ‌التحصیل دکتری فلسفه در ایران)، نویسنده، پژوهشگر و مترجم (آثاری همچون: عقل در حکمت مشاء، دربارهٔ نفس، فلسفه در دورهٔ انتشار فرهنگ یونانی و دورهٔ رومی، روح فلسفه در قرون وسطی)[۳۹][۲۴۷][۲۴۸][۴۰] و نیز یکی از کشته‌شدگان در جریان قتل‌های زنجیره‌ای ایران.[۴۰][۲۹] ایران در کنفرانس‌های بین‌المللی هواشناسی و مبارزه با آلودگی هوا در دورهٔ پهلوی؛
  22. قدسیه اشرف؛ نخستین فارغ‌التحصیل زن ایرانی در آمریکا، دارای مدارک کارشناسی و کارشناسی ارشد از دانشگاه‌های بوستون و کلمبیا، نمایندهٔ زنان ایران در نخستین کنگرهٔ نسوان شرق در دمشق، از پیشنهاد دهندگان و پشتیبانان برگزاری دومین کنگرهٔ نسوان (زنان) شرق در تهران، رئیس دایرهٔ آموزش و رفاه کارگران شرکت نفت در آبادان، دارندهٔ نشان سلطنتی بریتانیا برای خدمت به آزادی، بنیان‌گذار و مدیر درمانگاه مدرن و مدرسهٔ نمونه در دشت گرگان)؛[۳۹]
  23. محمدباقر هوشیار؛ یکی از بنیان‌گذاران تعلیم و تربیت و «روان‌شناسی مدرن» در ایران،[۲۴۹] استاد دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تهران و نیز یکی از نخستین مترجمان آثار نیچه و اشپنگلر از زبان آلمانی؛[۳۹] و نیز پدیدآورندهٔ روش آموزش الفبای بدون نقطه برای بی‌سوادان.
  24. فریدون وهمن؛ استاد ایران‌شناسی در دانشگاه کپنهاگ، نویسنده و مترجم آثاری دربارهٔ دین‌ها و زبان‌های ایرانی، نویسندهٔ فرهنگ دانمارکی-فارسی و فارسی-دانمارکی)؛[۳۹]
  25. لیلی آهی (همسر ایرج ایمن)؛ یکی از بنیان‌گذاران و دبیران هیئت مدیرهٔ شورای کتاب کودک (از ۱۳۴۱ تا ۱۳۵۹ خورشیدی)، عضو گروه بررسی کتاب‌های درسی دورهٔ ابتدایی، پایه‌گذار بخش انتشار کتاب‌های کودکان به زبان فارسی، دبیر فنی و مشاور فنی اداره کل مطالعات و برنامه‌های وزارت فرهنگ، آموزگار ادبیات کودک به مربیان کودکستان؛[۲۵۰][۳۹]
  26. مهری آهی (خواهر لیلا آهی)؛ استاد دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، رئیس گروه زبان و ادبیات روسی، رئیس مرکز زبان‌های خارجی دانشگاه تهران (۱۳۴۴)، نایب رئیس و از پایه‌گذاران جمعیت راه نو (۱۳۳۴)، یکی از اعضای مؤسس و دبیر اول کمیسیون بین‌المللی شورای عالی جمعیت‌های زنان ایران، بنیان‌گذار انجمن کتاب و رئیس کتابخانهٔ آن در ۱۳۳۶، عضو هیئت مشاوران راهنمای کتاب و گروه بررسان کتاب‌های برگزیده سال، نماینده اعزامی ایران در کنفرانس حقوق زن (تشکیل شده از سوی سازمان ملل در ۱۳۳۶)، عضو هیئت نمایندگی ایران در کمیسیون مقام زن سازمان ملل در ۱۳۴۱ و نیز رئیس همین کمیسیون در سال ۱۳۴۳؛[۲۵۱]
  27. عباس امانت؛ یکی از اعضای شورای سردبیری دانشنامهٔ ایرانیکا و نیز استاد تاریخ دانشگاه.[۲۵۲]
  28. نصرت پزشکیان؛ متخصص مغز و اعصاب؛
  29. سلیمان برجیس؛ طبیبی که به دست فدائیان اسلام، در خانه‌ای در شهر کاشان با هشتاد و یک ضربه کارد، تکه‌تکه شد؛[۲۵۳] با فشار فلسفی، بروجردی، محمد بهبهانی و کاشانی بر محمد رضا شاه مسببان قتل تبرئه و آزاد شدند.[۲۵۴][۲۵۵]
  30. عرفان ثابتی؛ نویسنده، مترجم، پژوهشگر جامعه‌شناسی، جامعه‌شناسی دین و فلسفه؛
  31. حسن موقر بالیوزی؛ تاریخ‌نگار و نخستین گویندهٔ رادیو بی‌بی‌سی فارسی؛[۳۹]
  32. موژان مؤمن؛ پزشک، نویسنده و پژوهشگر؛
  33. روی پرویز متحده؛ استاد دانشگاه و نیز نویسنده.

پیشگامان، بنیان‌گذاران و کارآفرینانویرایش

  1. نصرالله باقراف؛ بنیان‌گذار «گراند هتل»، نخستین هتل مدرن ایران و همچنین پایه‌گذار «گراند سینما»؛[۳۹]
  2. حسین خان ضیاءالحکما؛ پایه‌گذار نخستین حمام دوش ایران (در آباده در فارس)؛[۳۹]
  3. حبیب‌الله زانیج‌خواه؛ یکی از پیشگامان صنعت چاپ و گراورسازی و نیز معروف به «پدر گراورسازی رنگی» ایران؛[۳۹]
  4. عباس نعمت؛ یکی دیگر از پیشگامان صنعت چاپ و گراورسازی، پایه‌گذار و همچنین، صاحب امتیاز اولیهٔ روزنامهٔ «تهران مصور»؛[۳۹]
  5. جواد رأفت؛ یکی از پیشگامان صنعت چای؛[۳۹]
  6. علی حداد همایونی؛ یکی از پیشاهنگان صنایع سنگین فلزی در ایران؛[۳۹]
  7. فرهنگ مودت؛ یکی از سرآمدان صنعت قندسازی در ایران؛[۳۹]
  8. جمال‌الدین خانجانی؛ یکی از پایه‌گذار نخستین کارخانهٔ تمام‌خودکار آجرسازی در ایران و نیز جزو زندانیان عقیدتی؛[۳۹][۲۵۶]
  9. خلیل ارجمند و برادران؛ پایه‌گذاران صنایع ارج (نخستین و بزرگ‌ترین تولیدکنندهٔ لوازم خانگی در ایران)؛[۳۹][۲۵۷]
  10. عطاالله بخشایش؛ یکی از بنیان‌گذاران بیمارستان صحت و نیز مدرسهٔ تربیت تهران؛[۳۹]
  11. حبیب‌الله ثابت (ثابت‌پاسال)؛ بازرگان، صنعت‌گر، پایه‌گذار نخستین کارخانهٔ نجاری ماشینی و (نیز) مبل در ایران، بنیان‌گذار نخستین شبکهٔ تلویزیونی در ایران، پایه‌گذار برخی از کارخانه‌های گوناگون ایران (از جمله: پپسی کولا و جنرال تایر)؛[۳۹][۲۵۸][۲۵۹]
  12. مهدی میثاقیه؛ تهیه‌کنندهٔ سینما، پایه‌گذار استودیو میثاقیه، مالک سینماهای کاپری و فرهنگ، عضو هیئت مدیرهٔ اتحادیهٔ صنایع فیلم ایران، یکی از بنیان‌گذاران بیمارستان میثاقیه (که پس از انقلاب، نامش به مصطفی خمینی، تغییر یافت)؛[۳۹]
  13. احمدعلی ابتهاج (عموی هوشنگ ابتهاج)؛ سرمایه‌دار و صنعتگر؛
  • و نیز پایه‌گذارانی همچون: میرزا عبدالله فراهانی (بنیان‌گذار موسیقی دستگاهی)، بیژن خادم میثاق (بنیان‌گذار جشنوارهٔ بین‌المللی موسیقی مجلسی الگرو ویوو در اتریش) و هوشنگ سیحون («پدر معماری نوین ایران»)، خسرو مهندسی (از بنیان‌گذاران سازمان سنجش آموزش کشور و کنکور سراسری)، احسان یارشاطر (بنیان‌گذار دانش‌نامهٔ «ایرانیکا»)، حشمت علایی (بنیان‌گذار نخستین دانشکدهٔ خصوصی مدیریت در ایران یعنی مدرسهٔ عالی مدیریت لاهیجان)، جمال‌الدین مستقیمی («پدر آناتومی» در ایران، ثبت‌کننده هشت کشف در حوزهٔ آناتومی در مجامع جهانی به نام ایران، بنیان‌گذار سالن تشریح دانشکده‌های علوم پزشکی ایران، مشهد، اهواز، ارومیه، بابل و مرکز پزشکی شفا یحیاییان تهران، پزشک نمونهٔ کشور در سال ۱۳۷۹)، لیلی آهی (یکی از بنیان‌گذاران شورای کتاب کودک)، مهری آهی (یکی از پایه‌گذاران کمیسیون بین‌المللی شورای عالی جمعیت‌های زنان ایران و نیز جمعیت راه نو، بنیان‌گذار انجمن کتاب)، محمدباقر هوشیار (از بنیان‌گذاران تعلیم و تربیت و «روان‌شناسی مدرن» در ایران و یکی از نخستین مترجمان آثار نیچه و اشپنگلر از زبان آلمانی و نیز پدیدآورندهٔ روش آموزش الفبای بدون نقطه برای بی‌سوادان)، قدسیه اشرف (نخستین فارغ‌التحصیل زن ایرانی در آمریکا و نیز بنیان‌گذار درمانگاه مدرن و مدرسهٔ نمونه در دشت گرگان)، حسن فؤادی بشرویی (یکی از بنیان‌گذاران «زبان‌شناسی نوین ایران»)، نعمت‌الله ذکایی بیضایی (پایه‌گذار انجمن ادبی تهران)، طلعت بصّاری (نخستین زن معاون دانشگاه در ایران)،[۳۹] ضیا آتابای (روشن؛ پایه‌گذار تلویزیون ملی ایران (آمریکا)) و ابوالحسن ابتهاج (پایه‌گذار «برنامه‌ریزی توسعه») که نام‌هایشان در بخش‌های دیگر همین مقاله، یادآوری شده‌است.

ورزشکاران و قهرمانانویرایش

  1. شهرزاد نظیفی؛[۲۶۰] وی مانند همسرش مهرشاد نراقی، دخترش نورا نراقی و پسرش مرآت نراقی، جزو قهرمانان موتورسواری (موتورکراس) ایران است که بعدها توسط نظام جمهوری اسلامی ایران، حضورشان در فعالیت‌های ورزشی، ممنوع شد.[۲۶۱]
  2. مهرشاد نراقی (همسر شهرزاد نظیفی)؛ قهرمان موتورسواری؛[۲۶۲]
  3. نورا نراقی (دختر مهرشاد نراقی)؛ قهرمان موتورسواری؛[۲۶۳]
  4. مرآت نراقی (پسر مهرشاد نراقی)؛ قهرمان موتورسواری؛[۲۶۴]
  5. حمزه رازیانی؛ جودوکار، قهرمان جوجیتسو در ایران، رئیس پیشین انجمن جوجیتسوی غرب کشور، دارندهٔ ۶ مدال طلا در سه رشته رزمی.
  6. سینا سلوک ساران؛ عضو تیم ملی دوچرخه‌سواران کوهستان، به دلیل بهائی بودن از تیم ملی و اعزام به مسابقات بین‌المللی، محروم شد.[۲۶۵]
  7. رامک صافی؛ بازیکن فوتبال.

کنشگران اجتماعی و نیز حقوق بشرویرایش

  1. ژینوس سبحانی؛ از کنشگران کانون مدافعان حقوق بشر و نیز کانون مشارکت برای پاکسازی مین. وی در تاریخ ۲۵ دی ۱۳۸۷، به همراه همسرش یعنی آرتین غضنفری، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران بازداشت و زندانی شد.[۲۶۶][۲۶۷]
  2. نوید خانجانی؛ فعال حقوق بشر، عضو شورای مرکزی کمیته گزارشگران حقوق بشر، زندانی سیاسی و نیز یکی از پایه‌گذاران «کمیته حق تحصیل» در مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران و همچنین [http://www.edu-right.net/ «جمعیت مبارزه با تبعیض تحصیلی».[۲۶۸]

سیاست و نظامی‌گریویرایش

  1. مهدی‌خان غفاری کاشانی (ملقب به «وزیر همایون»)؛ تنها وزیر دورهٔ قاجاریه؛
  2. علی‌محمد خادمی؛ سپهبد، رئیس ستاد نیروی هوایی ایران در دورهٔ پهلوی دوم، مدیر عامل و رئیس هیئت مدیرهٔ شرکت هواپیمایی ملی ایران، نخستین رئیس آسیاییِ انجمن بین‌المللیِ حمل و نقل هوایی (یاتا)[۳۹][۲۶۹] که سرانجام، به گونهٔ مشکوک (با خودکشی یا ترور) درگذشت.[۲۷۰]
  3. اسدالله صنیعی؛ سپهبد؛ وزیر دفاع در دورهٔ پهلوی؛[۲۷۱]
  4. عبدالکریم ایادی؛ سپهبد و نیز یکی از پزشکان مورد اعتماد محمدرضا پهلوی؛[۲۷۲]
  5. (سپهبد) حسین رستگار نامدار؛ نظامی‌ای که سرانجام کشته شد.[۲۹]
  6. (تیمسار) عطاءالله مقربی (از خویشاوندان زین‌العابدین نجف‌آبادی، معروف به «زین‌المقربین»)؛ نظامی‌ای که سرانجام کشته شد.[۲۹]
  7. غلامحسین ابتهاج (عموی دیگر هوشنگ ابتهاج)؛ سیاست‌مدار، یکی از شهرداران تهران در دورهٔ پهلوی، نماینده لاهیجان و لنگرود در دوره ۱۶ و نماینده بندر انزلی در دوره ۱۹ مجلس شورای ملی و نیز نماینده همین شهر در مجلس مؤسسان دوم (۱۳۲۸ ه‍.ش)؛
  8. ابوالحسن ابتهاج (یکی از عموهای دیگر هوشنگ ابتهاج)؛ پایه‌گذار «برنامه‌ریزی توسعه» در ایران، مدیر عامل (رئیس) سازمان برنامه و نیز یکی از مدیران عامل پیشین بانک ملی ایران.[۲۷۳][۲۷۴]

دین و عرفانویرایش

 
میرزا حسین‌علی نوری مازندرانی، معروف به بهاءالله
 
عباس افندی، معروف به عبدالبهاء، دومین پیشوای بهائیت
  1. حسین علی نوری (مازندرانی، بهاءالله)؛ پایه‌گذار کیش بهائیت؛
  2. عباس افندی عبدالبهاء؛ دومین پیشوای دین بهائیت؛
  3. میرزا مهدی (پسر بهاءالله) و آسیه‌خانم؛
  4. آسیه‌خانم (یکی از همسران حسین علی نوری بهاءالله
  5. فاطمه سلطان نوری (بهیه‌خانم؛ تنها دختر حسین علی نوری مازندرانی بهاءالله و آسیه‌خانم و نیز خواهر عبدالبهاء
  6. علی‌اکبر فروتن؛ آموزگار، سخنران، نویسنده، دانش‌آموختهٔ رشتهٔ روان‌شناسی و یکی از ایادی امرالله؛
  7. میرزا ولی‌الله خان ورقا (نوهٔ ملا مهدی یزدی، پسر میرزا علی‌محمد ورقا یزدی، برادر روح‌الله ورقا و نیز پدر علی‌محمد ورقا (ایادی امرالله)
  8. مارثا لوئیس روت؛ یکی دیگر از ایادی امرالله.

نخستین پیروان بهاءاللهویرایش

  1. میرزا آقا بزرگ نیشابوری (بدیع نیشابوری[۲۷۵] یکی از پیروان سرشناس باب و بهاء که در ۱۷ سالگی، شکنجه و اعدام شد.

برخی از مجتهدان و مبلّغان اسلام‌گرای بهائی شدهویرایش

 
میرزا محمدحسین مشکین‌قلم اصفهانی
 
میرزا محمود فروغی (فاضل فروغی)
 
میرزا ابوالفضل گلپایگانی
 
میرزا ابوالحسن اردکانی
 
میرزا علی‌محمد ورقا یزدی[۲۷۶] و فرزندش روح‌الله ورقا یزدی، در غل و زنجیر که سرانجام، به دلیل روی‌گردانی از دین اسلام، در سال ۱۸۹۶ (میلادی)، سلاخی شدند.
  1. میرزا حسن («ادیب») طالقانی (ادیب العلمای طالقانی)؛ شاعر[۲۷۷] یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و جزو ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله[۲۷۸][۶۶][۱۰۲]
  2. احمد همدانی (صدر العلمای همدانی)؛[۶۶]
  3. میرزا محمدحسین مشکین‌قلم اصفهانی («میر عماد» ثانی)؛ خوش‌نویس، ادیب، نقاش، شاعر،[۶۴] عارف، یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و جزو ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله[۲۷۹][۶۶][۲۸۰][۶۶][۲۸۱]
  4. ابوالحسن میرزا («حیرت») تهرانی («شیخ‌الرئیس قاجار»؛ فرزند محمد تقی میرزا «حسام‌السلطنه»)؛ شاعر[۲۸۲] و نویسنده؛[۶۶]
  5. محمدعلی قائنی؛ یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و جزو ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله[۲۸۳]
  6. محمّد «فاضل» قائنی («نبیل اکبر»)؛ نویسنده،[۲۸۴] شاعر،[۲۸۵] حکیم (یکی از شاگردان ملا هادی سبزواری)، مجتهد (دارای گواهی‌نامهٔ اجتهاد از مرتضی انصاری)، یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و جزو ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله[۲۸۶][۲۸۷][۶۶][۱۳۶]
  7. ملا محمد زرندی (نبیل زرندی، «نبیل اعظم»؛ پدر میرزا منیر قزوینی[۲۸۸])؛ تاریخ‌نگار، شاعر،[۲۸۹] یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و نیز از حواریون حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله[۲۹۰][۲۹۱][۲۹۲][۱۴۲]
  8. کاظم قزوینی («سمندر»)؛ یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و جزو ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله[۲۹۳]
  9. میرزا موسی نوری («کلیم»؛ برادر ناتنی بهاء)؛ یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام و جزو ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله[۲۹۴]
  10. محمد هاشم فاضل قصر الدشتی شیرازی (متخلص به «مستقیم» و معروف به «شیخ آقا»؛ همسر بهیه نیریزی)؛ شاعر،[۲۹۵] آشنا با علوم غریبه، مدرس دانش حساب و نجوم و نیز یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام؛[۲۹۶]
  11. ملا علی بجستانی (پدربزرگ میرزا محمد تقی مشرقی «ناظم خراسانی»)؛[۲۹۷] یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و بعدها نیز جزو مبلغان کیش بهائیت؛
  12. میرزا محمد دوغ‌آبادی خراسانی (پدر بزرگ میرزا عبدالمجید فروغی خراسانی «صدیق العلما»، پدر میرزا محمود فاضل فروغی و نیز پدر همسر ملا علی دوغ‌آبادی خراسانی)؛[۲۹۸] یکی از مبلغان پیشین دین اسلام؛
  13. میرزا محمود فاضل فروغی (خراسانی؛ دایی میرزا عبدالمجید فروغی خراسانی «صدیق العلما»، فرزند میرزا محمد دوغ‌آبادی خراسانی و نیز برادر همسر ملا علی دوغ‌آبادی خراسانی)؛ یکی از مبلغان پیشین دین اسلام که بعدها جزو مبلغان بهائیت و یکی از ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله) شد.[۲۹۹][۳۰۰]
  14. میرزا عبدالمجید فروغی (خراسانی، «صدیق العلما»، فرزند ملا علی دوغ‌آبادی خراسانی، نوهٔ دختری ملا میرزا محمد دوغ‌آبادی خراسانی و خواهرزاده و داماد میرزا محمود فاضل فروغی)؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین دین اسلام[۳۰۱] که بعدها جزو مبلغان بهائیت شد و به همین دلیل، به دست طلبه‌ای، با تپانچه، ترور شد؛ ولی کشته نشد؛ هر چند در سوء قصد دوم برخی از اسلام‌گرایان به وی، به شدت، شکنجه و زخمی دید و در حالی که هنوز زنده بود، او را با کشاندن روی زمین، در زمینی متروک، دفنش کردند.[۳۰۲]
  15. محمدابراهیم فاضل شیرازی[۶۶] (حکیم شیرازی)؛ شاعر، حکیم و عارف و نیز یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام؛[۳۰۳]
  16. عبدالله («فاضل») زرقانی شیرازی («بکا»، متخلص به «واعظ»)؛ شاعر،[۳۰۴] حکیم، خوش‌نویس و نیز یکی از مبلغان پیشین دین اسلام؛[۳۰۵]
  17. اسدالله فاضل مازندرانی؛[۶۶][۳۰۶]
  18. میرزا ابوالفضل گلپایگانی («ابوالفضائل»)؛ یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و جزو ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله[۳۰۷][۶۶][۳۰۸]
  19. صادق مقدس خراسانی («اسم‌الله الاَصدق»؛ پدر علی‌محمد خراسانی[۳۰۹] یکی از مبلغان پیشین دین اسلام؛[۶۶][۳۱۰] که سرانجام، مانند فرزندش کشته شد.
  20. میرزا علی‌محمد خراسانی («ابن اصدق»، «شهید بن شهید»؛ فرزند صادق مقدس خراسانی)؛ نویسنده، یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و جزو ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله)[۳۱۱][۳۱۲][۳۱۳] که سرانجام، خود نیز مانند پدرش به دلیل بهائی بودن، کشته شد.
  21. محمدتقی افنان یزدی («وکیل الدوله»؛ پسردایی سید علی‌محمد باب)؛ یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام و نیز جزو ۱۹ حواری بهاءالله (نخستین پیروان بهاءالله[۳۱۴]
  22. میرزا اشرف عندلیب لاهیجانی (پدربزرگ دکتر بهرام افنان)؛ شاعر و مبلغی که نوهٔ وی پس از مدتی زندانی و شکنجه شدن، به دلیل روی‌گردان نشدن از دین بهائیت و باورمند نشدن به اسلام، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران اعدام شد.[۲۹]
  23. محمدطاهر («اشراق») قندهاری یزدی؛ شاعر و صوفی[۳۱۵] و نیز یکی از مبلغان پیشین دین اسلام؛
  24. احمد واعظ («خاوری») کاشانی («لسان الاسلام»، «فخر الواعظین»)؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین دین اسلام؛[۳۱۶]
  25. اسماعیل سدهی اصفهانی («سینا»؛ برادر محمود «نیّر» سدهی اصفهانی و شیرین‌جهان بیگم «فانیه» سدهی اصفهانی)؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین آیین اسلام؛[۳۱۷]
  26. محمود سدهی اصفهانی («نیّر»؛ برادر اسماعیل سدهی اصفهانی «سینا» و شیرین‌جهان بیگم «فانیه» سدهی اصفهانی)؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین آیین اسلام؛[۳۱۸][۳۱۹]
  27. میرزا محمد حسن اصفهانی («ذبیح»)؛ یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و جزو ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله) که سرانجام، کشته شد.[۳۲۰]
  28. میرزا عبدالکریم خان حکیم سیمای اصفهانی (پدربزرگ عصمت «طائر» تهرانی)؛ شاعر، حکیم[۳۲۱] و نیز یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام؛
  29. لطف‌علی فناییان سنگسری (پدر میرزا فرج‌الله فناییان «جنون سنگسری» و فرزند محمد رضا فناییان سنگسری)؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام که پس از مدتی بابی بودن، سرانجام، بهائی شد؛[۳۲۲]
  30. محمد رضا فناییان سنگسری (پدر لطف‌علی فناییان سنگسری و پدربزرگ میرزا فرج‌الله فناییان «جنون سنگسری»)؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین دین اسلام که پس از مدتی بابی بودن، سرانجام، بهائی شد؛[۳۲۳]
  31. ملا علی‌اکبر شهمیرزادی («حاجی آخوند»)؛ یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و جزو ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله[۳۲۴][۳۲۵]
  32. نصرالله شهید شهمیرزادی؛[۶۶]
  33. میرزا عطاءالله حکیم آباده‌ای («سراج الحکما»، متخلص به «عطا»؛ پدر بدیع‌الله آگاه آباده‌ای و محمد حسین آگاه «حکمت» آباده‌ای)؛ طبیب، شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین آیین اسلام؛[۳۲۶]
  34. علی‌اکبر قوچانی؛[۶۶]
  35. علی جان شهید ماه‌فروزکی (علّی اعلی)؛[۶۶]
  36. زین‌العابدین نجف‌آبادی («زین‌المقربین»)؛ نویسنده، یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و جزو ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله[۳۲۷][۶۶][۳۲۸]
  37. عباس علوی خراسانی؛ برای ردِّ آئین بهائی به همراه محمود حلبی (مؤسس انجمن ضد بهائی حجتیه) به مطالعه آن پرداخت، بهائی شد و کتابی در دفاع از آئین بهائی نوشت؛[۶۶][۳۲۹]
  38. میرزا علی اشرف («عندلیب») لاهیجانی؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام؛[۳۳۰]
  39. علی فاضل یزدی («رونق»)؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام؛[۳۳۱]
  40. عبدالحسین («سلسبیل») بروجردی؛ شاعر، آشنا با علوم غریبه و نیز یکی از مبلغان پیشین دین اسلام؛[۳۳۲]
  41. مهدی عراقی گلپایگانی (فرزند ابوالقاسم، یکی از امامان پیشین جمعه اصفهان)؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین دین اسلام؛[۳۳۳]
  42. محمد موحد؛ فرزند (شیخ) محمد علی شیخ‌موحد، که کمی پس از انقلاب ۱۳۵۷، در خیابان، ربوده شد و برای همیشه ناپدید گشت.[۳۳۴][۲۹][۴۰]
  43. مهدی («تاشی») صُغاوی؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین آیین اسلام؛[۳۳۵]
  44. میرزا محمدتقی ابهری («ابن ابهر»)؛ یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و جزو ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله[۳۳۶][۳۳۷]
  45. صادق بادکوبه‌ای؛ شاعر و مجتهدی[۳۳۸] که سرانجام، با گلوله و در حال نیایش، کشته شد.[۳۳۹]
  46. عبدالحمید اشراق خاوری؛[۶۶][۱۴۹]
  47. میرزا محمد تقی («فصیح الملک») شیرازی (متخلص به «شوریده»)؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام؛[۳۴۰]
  48. جواد کربلایی (از تبار بحرالعلوم)؛[۶۶]
  49. علی شیخ زمانف («شوقی گنجوی»)؛ شاعر و و نیز یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام؛[۳۴۱]
  50. کاظم («زارع») نصرآبادی؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین آیین اسلام که یکی از فرزندان را به بهائی بودن، مسموم می‌کنند.[۳۴۲]
  51. محمّد نعیم؛[۶۶]
  52. میرزا احمد انصاری («تسکین» آباده‌ای؛ شاگرد حبیب‌الله مجتهد کاشانی)؛ شاعر نیز یکی از مبلغان پیشین دین اسلام؛[۳۴۳]
  53. محمد («ناطق») اردستانی کاشانی (برادر میرزا محمدعلی ناطق «شایق» اردستانی)؛ شاعر و یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام؛[۳۴۴]
  54. میرزا مهدی («روحانی») شهر بابکی کرمانی (فرزند ملا محمد رضا شهر بابکی کرمانی)؛ شاعر، نویسنده و نیز یکی از مبلغان پیشین آیین اسلام؛[۳۴۵]
  55. اسدالله («حیرت») قمی؛[۳۴۶] شاعر، صوفی[۳۴۷] و نیز یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام؛
  56. مهدی قوام‌الشریعه.[۶۶]
  57. رمضان بقایی تیلکی مازندرانی؛ شاعر و نیز یکی از مبلغان پیشین کیش اسلام؛[۳۴۸]
  58. میرزا علی‌محمد ورقا یزدی (فرزند ملا مهدی یزدی، پدر میرزا ولی‌الله خان ورقا و روح‌الله ورقا و نیز پدربزرگ علی‌محمد ورقا (ایادی امرالله))؛ شاعر، طبیب، خطیب،[۳۴۹] عارف[۳۵۰] و نیز یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و جزو ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله)[۳۵۱] که در جریان یک قتل‌عام دینی-سیاسی، به همراه فرزند ۱۲ ساله‌اش سلاخی شد.
  59. ملا مهدی یزدی[۳۵۲] (پدر میرزا علی‌محمد ورقا یزدی، پدربزرگ میرزا ولی‌الله خان ورقا و پدر پدربزرگ علی‌محمد ورقا (ایادی امرالله))؛ یکی از مبلغان پیشین دین اسلام.
  60. میرزا ابوالحسن اردکانی («حاجی امین»)؛ یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و جزو ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله[۳۵۳]
  61. ملا بهرام اختر خاوری؛[۳۵۴]
  62. میرزا محمدمصطفی بغدادی (فرزند محمد شبل بغدادی، یکی از شاگردان سید کاظم رشتی)؛ شاعر،[۳۵۵] یکی از مبلغان پیشین دین اسلام و جزو ۱۹ حواری حسین‌علی نوری (نخستین پیروان بهاءالله).[۳۵۶]
  63. حسن فرزانه مؤید (پدر منوچهر حسن فرزانه مؤید)؛ مبلغ پیشین اسلام که بعدها بهائی شد. فرزندش به همراه سه تن دیگر، به دلیل بهائی بودن، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران اعدام شد.[۲۹]
  64. جواد نیری اصفهانی؛ یکی از مبلغان پیشین اسلام که دیدن کشتار یک جوان بهائی، باعث پژوهشش دربارهٔ دین بهائیت و سپس بهائی‌شدنش گردید. فرزندش به همراه یک تن دیگر، به دلیل بهائی بودن، توسط نظام جمهوری اسلامی ایران به اعدام، محکوم شد.[۲۹]

برخی از دین‌ناباوران بهائی شدهویرایش

  1. نعمت‌الله ورتا تهرانی؛ شاعر،[۳۵۷] دانشمند و فیلسوفی که در فلسفهٔ (به اصطلاح) اسلامی، جزو شاگردان میرزا محمدباقر «قوام الحکما» ی لاهیجی و میرزا ابوالحسن جلوه اصفهانی بوده و در فلسفهٔ اروپایی و علوم سیاسی، یکی از شاگردان داوود خان همدانی بود. مدتی نیز نزد عبدالرحیم اصفهانی (نوهٔ محمدحسین حائری اصفهانی «صاحب فصول»)، درس، فرا گرفته‌است. وی دین‌ناباوری بود که بعدها بهائی شد.[۳۵۸]

برخی از بهائیان مسلمان شدهویرایش

  1. عبدالحسین آیتی بافقی یزدی (متخلص به «ضیایی»، «آیتی» و «آواره»)؛ شاعر، نویسنده و یکی از مبلغان اسلامی که جزو مبلغان بهائی شد؛ ولی دوباره، مسلمان شد.
  2. فضل‌الله مهتدی صبحی؛ داستان‌سُرا؛
  3. مهناز رئوفی؛ نویسنده.

برخی از بهائیانِ روی‌گردان یا طرد شده از بهائیتویرایش

«من آن زمان، استاد دانشگاه بودم. از دانشگاه، اخراج شدم؛ به عنوان بهائی، به عنوان یک غیرمسلمان. پدر و مادرم بهائی بودند؛ من در یک خانوادهٔ بهائی، بزرگ شدم، منتهی، مذهب من، فرهنگ است؛ مذهب من، خودِ مذهب نیست؛ مذهب، اعتقاد شخصی است که به هیچ‌کس در جهان، مربوط نیست؛ من مذهبم فرهنگ است و در جلسهٔ بازجویی دانشگاه هم، این را گفتم و اخراج شدم». بهرام بیضایی[۳۵۹]

«
»

«بیضایی هیچ‌گاه خود را بهائی و اساساً مذهبی نمی‌دانسته». اسماعیل نوری‌علا[۳۶۰]

«
»

این بخش، دربردارندهٔ فهرست نام‌های برخی از بهائیانی است که بعدها فرادینی (دین‌ناباور) یا طرد شده یا دست‌کم، در بهائی ماندشان، ابهام و تردید، وجود دارد.

بهائیان فرادینی (دین‌ناباور) شدهویرایش

  1. آرامش دوستدار؛ فیلسوف، پژوهشگر و نویسنده؛[۳۶۱][۳۶۲]
  2. فرهنگ هلاکویی؛[۳۶۱] نویسنده، دارای گواهی‌نامهٔ دکترای جامعه‌شناسی[۳۶۳] از دانشگاه یوتای آمریکا، سه گواهی‌نامهٔ کارشناسی ارشد در رشته‌های روان‌شناسی، اقتصاد و «مشاورهٔ ازدواج، خانواده و کودکان»[۳۶۴] و نیز استاد پیشین دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران.[۳۶۵]
  3. بهرام صادقی؛ داستان‌نویس برجستهٔ ایرانی (از جمله، ملکوت (رمان کوتاه)[۳۶۱]
  4. بهرام بیضایی؛ نویسنده، کارگردان فیلم و تئاتر[۳۶۱][۳۹] که در خانواده‌ای بهائی، زاده شد؛[۳۶۶][۳۶۷] ولی بعدها دین‌ناباوری را برگزید.[۳۶۸][۳۶۹]
  5. احسان یارشاطر؛ استاد مطالعات ایرانی در دانشگاه کلمبیا، بنیان‌گذار و سَرویراستار دانش‌نامهٔ «ایرانیکا» و نیز مدیر بنگاه ترجمه و نشر کتاب در دورهٔ پهلوی؛[۳۶۱][۳۹]
  6. پرویز ثابتی (پدر پردیس ثابتی، پروفسور در شاخهٔ زیست‌شناسی)؛ نظامی و یکی از سران پیشین ساواک که با اینکه بهائی‌زاده بود، ولی مانند برادرانش عضو جامعهٔ بهائی نشد.[۳۷۰] خود وی بعدها یادآور شد که یک دین‌ناباور است.[۳۷۱]

بهائیانِ جدا شده از بهائیت که دربارهٔ دین‌ناباور بودنشان ابهام، وجود داردویرایش

  1. هوشنگ ابتهاج شاعر؛[۳۷۲][۳۷۳][۳۷۴][۳۷۵][۳۷۶][۳۷۷][۳۷۸]
  2. مهناز افخمی؛ دومین وزیر زن در دورهٔ پهلوی. وی با اینکه مادرش بهائی بود؛ ولی علاقه‌ای به بهائیت نداشت.[۳۷۹]

بهائیانی که دربارهٔ بهائی ماندن یا دین‌ناباور شدنشان ابهام، وجود داردویرایش

  1. عباس امانت؛ دربارهٔ بهائی ماندن وی و اساساً باورمندی‌اش به دین نیز قطعیتی، وجود ندارد.[۳۸۰]
  2. احسان‌الله خان دوستدار (معروف به «رفیق سرخ»؛ عموی آرامش دوستدارسیاست‌مدار و یکی از مبارزان انقلاب مشروطه و جنبش جنگل؛ دربارهٔ بهائی ماندن یا کمونیست شدنش قطعیتی، وجود ندارد.
  3. منصور روحانی؛ وزیر آب و برق و نیز کشاورزی و منابع طبیعی در دورهٔ پهلوی. وی با اینکه پدرش بهائی بود، بهائی نشد.[۳۸۱] وی توسط نظام جمهوری اسلامی ایران، تیرباران شد.
  4. فؤاد روحانی؛ یکی از بنیان‌گذاران اوپک و نخستین دبیرکل آن، دبیرکل سازمان همکاری عمران منطقه‌ای، مشاور حقوقی سازمان ملل، مترجم (نوشتارهایی از افلاطون، هرودوت، آشیل، بندتو کروچه، آرتور شوپنهاور و کارل گوستاو یونگ).[۳۹] وی با اینکه بهائی‌زاده بود، بعدها از بهائیت، کناره گرفت.[۳۸۲]

بهائیان طرد شده از جامعهٔ بهائیتویرایش

  1. میرزا احمد سهراب؛ نویسندهٔ ایرانی-آمریکایی و بنیان‌گذار «انجمن تاریخ جدید» و «کاروان شرق و غرب» در نیویورک بود که در سال ۱۹۳۹ از دین بهائی، طرد شد.[۳۸۳]
  2. هژبر یزدانی (سنگسری)؛ تاجر و کارآفرین ایرانی که به دلیل انجام ازدواجش بدون عقد و رعایت نکردن احکام بهائیت، حق عضویت در جامعهٔ بهائی را از دست داد.[۳۸۴]

کتاب‌شناسیویرایش

  • نام برخی از کتاب‌ها دربارهٔ فرهیختگان، سرشناسان یا کشتگان دین بهائیت:
  1. تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی؛ میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی؛
  2. یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)؛ فریدون وهمن؛
  3. پروازها و یادگارها؛ به یاد شهیدان بهائی ایران؛ ماه‌مهر گلستانه.

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۸۶.
  2. «بهائیان و تشدید سرکوب‌ها پس از انقلاب». بی‌بی‌سی فارسی.
  3. «کالبد شکافی مرده آزاری در ایران معاصر، از باب تا خاوران». bbc.
  4. «بهائیان و اعدام‌های پس از انقلاب». bbc.
  5. «بهائیان ایران و انقلاب اسلامی». بی‌بی‌سی فارسی.
  6. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۸۵.
  7. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۸۵ و ۸۶.
  8. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۸۶.
  9. گروهی از نویسندگان، بهائیان ایران (پژوهش‌های تاریخی-جامعه‌شناختی)، ۲۷ و ۶۵.
  10. Peter Smith & Moojan Momen (September 2005). "MARTYRS, BABI". Encyclopedia Iranica. Online Edition. Retrieved 1 May 2020.
  11. Karlberg، Michael (آوریل ۲۰۱۰). Constructive Resilience: The Baha´ ’ı´Response to Oppression. PEACE & CHANGE, Vol. 35, No. 2,.
  12. MacEoin, ‎D. M., "BAYĀN", Encyclopedia of Iranica Retrieved on 2009-09-05.
  13. MacEoin, Dennis (1989). "Azali Babism". Encyclopædia Iranica.
  14. * Balyuzi, Hasan (1973). The Báb: The Herald of the Day of Days (به English). Oxford, UK: George Ronald. ISBN 978-0-85398-054-4.
  15. Amanat, Abbas (2017). Iran: A Modern History (به English). Yale University Press. p. 330. ISBN 0300112548.
  16. «محدودیت‌ها و شرایط سخت زندگی بهائیان در ایران؛ مصاحبه با یک بازیگر تئاتر و تلویزیون». رادیو فردا.
  17. «وضعیت دشوار کودکان بهائی در مدارس ایران». radiofarda.
  18. «افشای محتوای یک مصوبه رسمی در ایران علیه بهائیان؛ نماینده جامعه جهانی بهائی: این مصداق «نقض فاحش حقوق بشر» است». voanews.
  19. «۱۶۰ سال بهائی‌آزاری در ایران». دویچه وله آلمان.
  20. «چهل سال جمهوری اسلامی، کارنامه حقوق بشری». صدای آمریکا.
  21. «نگاهی به علل سرکوب بهائیان در ایران». دویچه وله فارسی.
  22. «بیانیه دفتر جامعه جهانی بهائی در ژنو: «بهائیان به دلیل راستگویی در مورد ایمان خود مجازات می‌شوند»». هرانا.
  23. «آیا انقلاب اسلامی اقلیت‌های دینی را از ایران فراری داده‌است؟». بی‌بی‌سی فارسی.
  24. «بهائیان و تشدید سرکوب‌ها پس از انقلاب». بی‌بی‌سی فارسی.
  25. «کالبد شکافی مرده آزاری در ایران معاصر، از باب تا خاوران». bbc.
  26. «بهائیان و اعدام‌های پس از انقلاب». bbc.
  27. «بهائیان ایران و انقلاب اسلامی». بی‌بی‌سی فارسی.
  28. «اعدام و ترور بهائیان؛ پرونده ۳۵ ساله». radiozamaneh.
  29. ۲۹٫۰۰ ۲۹٫۰۱ ۲۹٫۰۲ ۲۹٫۰۳ ۲۹٫۰۴ ۲۹٫۰۵ ۲۹٫۰۶ ۲۹٫۰۷ ۲۹٫۰۸ ۲۹٫۰۹ ۲۹٫۱۰ ۲۹٫۱۱ ۲۹٫۱۲ ۲۹٫۱۳ ۲۹٫۱۴ ۲۹٫۱۵ ۲۹٫۱۶ ۲۹٫۱۷ ۲۹٫۱۸ ۲۹٫۱۹ ۲۹٫۲۰ ۲۹٫۲۱ ۲۹٫۲۲ ۲۹٫۲۳ ۲۹٫۲۴ ۲۹٫۲۵ ۲۹٫۲۶ ۲۹٫۲۷ ۲۹٫۲۸ ۲۹٫۲۹ ۲۹٫۳۰ ۲۹٫۳۱ ۲۹٫۳۲ ۲۹٫۳۳ ۲۹٫۳۴ ۲۹٫۳۵ ۲۹٫۳۶ ۲۹٫۳۷ ۲۹٫۳۸ ۲۹٫۳۹ ۲۹٫۴۰ ۲۹٫۴۱ ۲۹٫۴۲ ۲۹٫۴۳ ۲۹٫۴۴ ۲۹٫۴۵ ۲۹٫۴۶ ۲۹٫۴۷ ۲۹٫۴۸ ۲۹٫۴۹ ۲۹٫۵۰ ۲۹٫۵۱ ۲۹٫۵۲ ۲۹٫۵۳ ۲۹٫۵۴ ۲۹٫۵۵ ۲۹٫۵۶ گلستانه، ماه‌مهر. پروازها و یادگارها؛ به یاد شهیدان بهائی ایران.
  30. Encyclopedia: Mona Mahmudinizhad
  31. «A New Dress for Mona Resource Site». Drama Circle (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۱۵.
  32. Bella Online: Mona MahmoudNizhad
  33. independent.com: Article about Mona's Dream
  34. IRANRIGHTS.ORG بایگانی‌شده در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine: MONA MAHMUDNIZHAD
  35. Sinclair، Jack. «Mona Mahmudnizhad, hanged in Iran for teaching the love and tolerance of her Baha'i faith | Islamic War Against the West». دریافت‌شده در ۲۰۱۶-۰۷-۰۵.
  36. «نسخهٔ کامل ویدیوی محاکمهٔ اعضای محفل ملی بهائیان ایران | آسو». aasoo.org. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۲۳.
  37. نگار، سپهر عاطفی روزنامه. «محفلی که ناپدید شد». BBC Persian. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۲۳.
  38. «ژینوس نعمت محمودی: یک سرگذشت». Human Rights & Democracy for Iran. دریافت‌شده در ۲۰۱۵-۰۲-۰۷.
  39. ۳۹٫۰۰ ۳۹٫۰۱ ۳۹٫۰۲ ۳۹٫۰۳ ۳۹٫۰۴ ۳۹٫۰۵ ۳۹٫۰۶ ۳۹٫۰۷ ۳۹٫۰۸ ۳۹٫۰۹ ۳۹٫۱۰ ۳۹٫۱۱ ۳۹٫۱۲ ۳۹٫۱۳ ۳۹٫۱۴ ۳۹٫۱۵ ۳۹٫۱۶ ۳۹٫۱۷ ۳۹٫۱۸ ۳۹٫۱۹ ۳۹٫۲۰ ۳۹٫۲۱ ۳۹٫۲۲ ۳۹٫۲۳ ۳۹٫۲۴ ۳۹٫۲۵ ۳۹٫۲۶ ۳۹٫۲۷ ۳۹٫۲۸ ۳۹٫۲۹ ۳۹٫۳۰ ۳۹٫۳۱ ۳۹٫۳۲ ۳۹٫۳۳ ۳۹٫۳۴ ۳۹٫۳۵ ۳۹٫۳۶ ۳۹٫۳۷ ۳۹٫۳۸ ۳۹٫۳۹ ۳۹٫۴۰ ۳۹٫۴۱ ۳۹٫۴۲ ۳۹٫۴۳ ۳۹٫۴۴ ۳۹٫۴۵ ۳۹٫۴۶ ۳۹٫۴۷ ۳۹٫۴۸ ۳۹٫۴۹ ۳۹٫۵۰ ۳۹٫۵۱ ۳۹٫۵۲ ۳۹٫۵۳ ۳۹٫۵۴ ۳۹٫۵۵ ۳۹٫۵۶ ۳۹٫۵۷ ۳۹٫۵۸ ۳۹٫۵۹ ۳۹٫۶۰ ۳۹٫۶۱ ۳۹٫۶۲ ۳۹٫۶۳ ۳۹٫۶۴ ۳۹٫۶۵ ۳۹٫۶۶ ۳۹٫۶۷ ۳۹٫۶۸ ۳۹٫۶۹ ۳۹٫۷۰ ۳۹٫۷۱ ۳۹٫۷۲ ۳۹٫۷۳ ۳۹٫۷۴ عرفان ثابتی (۲۴ شهریور ۱۳۹۸). «تبعیض علیه بهائیان، ضربه‌ای به پیکر ایران». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۱۶.
  40. ۴۰٫۰ ۴۰٫۱ ۴۰٫۲ ۴۰٫۳ ۴۰٫۴ سپهر عاطفی (۲۰ مهر ۱۳۹۴). «محفلی که ناپدید شد». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۱۳.
  41. «علی‌مراد داودی، یکی از نخستین قربانیان قتل‌های زنجیره‌ای». رادیو زمانه. ۲۰۱۳-۱۱-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۲.
  42. «گلی به نام داوودی: یادنگار استاد علی‌مراد داوودی به مناسبت سی و چهارمین سالگرد سرنوشت نامعلومش». تریبون زمانه. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۲.
  43. Golshany، shahnam. «حاکم شرع گفت: واضح است که تحت هیچ شرایطی جایی برای بهائیگری و بهائیان در جمهوری اسلامی ایران وجود ندارد». www.bazdasht.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۲۴.
  44. «سالگرد اعدام 10 زن در شیراز به جرم دگراندیشی… | Iranian.com». iranian.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۲۴.
  45. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۳۵۶.
  46. نگار، سپهر عاطفی روزنامه. «محفلی که ناپدید شد». BBC Persian. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۲۳.
  47. نگار، سپهر عاطفی روزنامه. «محفلی که ناپدید شد». BBC Persian. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۲۳.
  48. نگار، سپهر عاطفی، روزنامه. «محفلی که ناپدید شد». BBC Persian. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۲۳.
  49. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۴۳۶.
  50. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۴۳۸ و ۴۲۳.
  51. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۴۳۴.
  52. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۴۴۸.
  53. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۴۲۸.
  54. «یک بهائی در یزد 'قربانی نفرت مذهبی شد'». بی‌بی‌سی فارسی. ۵ آبان ۱۳۹۵.
  55. «قتل یک شهروند بهائی در یزد و پرسش از حقوق بهائیان Access to the comments». euronews.
  56. «دو مظنون به قتل شهروند بهائی در یزد 'آزاد شدند». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۳ خرداد ۱۳۹۶.
  57. «بهائی‌ها؛ از اقلیت بلاگردان تا وضعیت سرکوب دائم». radiozamaneh.
  58. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۴۷۸–۴۴۸.
  59. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۴۷۸–۴۴۸.
  60. «Most Baha'i Nations (2010) | QuickLists | The Association of Religion Data Archives». www.thearda.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۲۰.
  61. «Religion: Year In Review 2010 - Worldwide Adherents of All Religions | Britannica.com». ۲۰۱۶-۱۱-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۲۰.
  62. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۳۳۸.
  63. Maneck, Susan Stiles (1984). Cole, Juan R. I.; Momen, Moojan, eds. Iran East and West: Studies in Babi and Baha'i History. Studies in Babi and Baha'i History: From Iran East and West. 2 (illustrated ed.). Kalimat Press. pp. 31–32. ISBN 978-0-933770-40-9.
  64. ۶۴٫۰ ۶۴٫۱ آب حیات از قلمم می‌چکد؛ نگاهی به نمایشگاه خوشنویسی و معنویت در موزه بریتانیا، بی‌بی‌سی فارسی
  65. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۲۱۵.
  66. ۶۶٫۰۰ ۶۶٫۰۱ ۶۶٫۰۲ ۶۶٫۰۳ ۶۶٫۰۴ ۶۶٫۰۵ ۶۶٫۰۶ ۶۶٫۰۷ ۶۶٫۰۸ ۶۶٫۰۹ ۶۶٫۱۰ ۶۶٫۱۱ ۶۶٫۱۲ ۶۶٫۱۳ ۶۶٫۱۴ ۶۶٫۱۵ ۶۶٫۱۶ ۶۶٫۱۷ ۶۶٫۱۸ ۶۶٫۱۹ ۶۶٫۲۰ ۶۶٫۲۱ ۶۶٫۲۲ ۶۶٫۲۳ ۶۶٫۲۴ ۶۶٫۲۵ «روحانیون مسلمانی که به دیانت بهائی و بابی، مؤمن شده‌اند». aeenebahai.
  67. Peter Smith, A Concise Encyclopedia of the Bahá'í Faith, Oxford, UK, Oneworld Publications, 2000. ISBN 1-85168-184-1.
  68. E.G. Browne. A Year Amongst the Persians. p. 227. Archived from the original on 2007-03-10. Retrieved 2009-07-23.
  69. Lewis، Michael (۲۰۰۲-۰۲-۲۴). «The Satellite Subversives» (به انگلیسی). The New York Times. شاپا 0362-4331. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۲۲.
  70. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۳۳۷.
  71. «BBCPersian.com». www.bbc.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۱۴.
  72. Aufstellung aller durch den Bundespräsidenten verliehenen Ehrenzeichen für Verdienste um die Republik Österreich ab 1952 Seite 1174 (PDF; 6,9 MB)
  73. «فرزانه تأییدی؛ فریاد زیر آب». بی‌بی‌سی فارسی.
  74. به دلیل باورهای خود مجور به ترک ایران شدم، گفتگوی کامل با شبنم طلوعی, 2019-06-27, retrieved 2019-06-27
  75. سپیده زرین‌پناه (۲۹ شهریور ۱۳۹۱). «شبنم طلوعی: ندو، کفش‌هایت پاره می‌شود». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۷-۱۰.
  76. فرشته قاضی (۱۸ تیر ۱۳۹۶). «سوال از دین و مذهب، کلید محرومیت‌های اجتماعی بهائیان». بی‌بی‌سی فارسی.
  77. «شبنم طلوعی: عشق و زندگی‌ام را از من گرفتند». BBC Farsi. ۲۰۱۹-۰۲-۰۴. دریافت‌شده در ۱۳۹۷-۱۰-۱۵.
  78. «محدودیت‌ها و شرایط سخت زندگی بهائیان در ایران: مصاحبه با یک بازیگر تئاتر و تلویزیون». رادیو فردا.
  79. Milani, Abbas (2008). Eminent Persians: The Men and Women who Made Modern Iran, 1941-1979. 1. Syracuse, N.Y.: Syracuse University Press. pp. 787–789. ISBN 0-8156-0907-8.
  80. Milani, Abbas (2008). Eminent Persians: The Men and Women who Made Modern Iran, 1941-1979. 1. Syracuse, N.Y.: Syracuse University Press. pp. 771–776. ISBN 0-8156-0907-8.
  81. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۳۴۲.
  82. عبدی، محمد. «جهان داستانی شمیم بهار». Radio Farda. دریافت‌شده در ۲ آوریل ۲۰۲۰.
  83. نگار، سپهر عاطفی روزنامه. «محفلی که ناپدید شد». BBC Persian. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۲۳.
  84. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۸۴.
  85. «لیلا و مهری ایمن (آهی) و بهرام بیضایی؛ بهائیان مشهور و شورای کتاب کودک». specialsone.
  86. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۲۷۵.
  87. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۴۷۹.
  88. نظمی تبریزی، علی (۱۹۷۶). دویست سخنور؛ تذکرةالشعرای منظوم و منثور. تابش. ص. ۴۴۳.
  89. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۲۱۹ و ۲۱۸.
  90. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۲۱۹ و ۲۱۸.
  91. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۵۷۰ و ۵۷۱.
  92. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۱۵۴.
  93. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۱۳۴.
  94. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۱۸۷.
  95. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۱۸۸ و ۱۸۹.
  96. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۲۸۳.
  97. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۲۸۲.
  98. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۲۳۹ و ۲۴۱.
  99. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۴۳۶.
  100. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۲.
  101. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۲۲۶.
  102. ۱۰۲٫۰ ۱۰۲٫۱ D. M. MacEoin (December 1987). "AYĀDĪ-E AMR ALLĀH". Encyclopedia Iranica. Online Edition. Retrieved 1 May 2020.
  103. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۲۴۰ و ۲۴۱.
  104. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۳۱۵.
  105. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۳۵۶.
  106. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۱.
  107. گروهی از نویسندگان، بهائیان ایران (پژوهش‌های تاریخی-جامعه‌شناختی)، ۲۲۵.
  108. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج۱، ۲۹۲.
  109. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۱۷.
  110. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۳۵۳ و ۳۵۴.
  111. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۱۵۰.
  112. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۹۱.
  113. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۶۹ و ۷۰.
  114. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۱۹۵.
  115. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۱۷۴.
  116. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۶۳.
  117. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۲۹۶.
  118. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۱۵۰.
  119. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۳۲۴.
  120. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۵۵۷ و ۵۵۸.
  121. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۳۹۲.
  122. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۴۴.
  123. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۱۳۴.
  124. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۲۶۷.
  125. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۳۴۱.
  126. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۱۶۱.
  127. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۳۱۳ و ۳۱۱.
  128. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۳۱۵.
  129. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۳۱۵.
  130. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۱۴۵ و ۱۴۴.
  131. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۳۱۵.
  132. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۷۱–۲۶۸.
  133. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۵۱.
  134. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۱۲۶.
  135. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۵۸.
  136. ۱۳۶٫۰ ۱۳۶٫۱ Minou Foadi (July 2005). "NABIL-E AKBAR". Encyclopedia Iranica. Online Edition. Retrieved 1 May 2020.
  137. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۲۹۵.
  138. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۴۱۰.
  139. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۱۷۶.
  140. Smith, Peter. A CONCISE ENCYCLOPAEDIA OF THE BAHA'I FAITH, (Oxford, England: One World Publications, 2000) p. 257.
  141. Balyuzi, H M. Baha'u'llah: The King of Glory, third Edition (Oxford, England: George Ronald, 1980) pp. 265 – 268.
  142. ۱۴۲٫۰ ۱۴۲٫۱ Vahid Rafati (June 2016). "NABIL-E AʿẒAM ZARANDI, MOLLĀ MOḤAMMAD". Encyclopedia Iranica. Online Edition. Retrieved 1 May 2020.
  143. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۴۰۰ و ۳۹۹.
  144. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۲۹۵.
  145. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۲۷.
  146. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۳۷۰.
  147. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۳۸ و ۲۳۷.
  148. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۵۵.
  149. ۱۴۹٫۰ ۱۴۹٫۱ Vahid Rafati (December 1998). "EŠRĀQ ḴĀVARĪ, ʿABD-AL-ḤAMĪD". Encyclopedia Iranica. Online Edition. Retrieved 1 May 2020.
  150. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۲۳۲.
  151. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۳۹۲.
  152. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۲۷۸.
  153. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۳۵۳.
  154. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۳۵۴ و ۳۵۵.
  155. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۹۶ و ۲۹۸.
  156. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۳۰۳ و ۳۰۲.
  157. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۳۳۳.
  158. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۱۳.
  159. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۱.
  160. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۵۷.
  161. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۷۱ و ۷۲.
  162. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۱۰.
  163. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۲۲۷ و ۲۲۶.
  164. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۷.
  165. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۱۸.
  166. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۳۱.
  167. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۲۲۳.
  168. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۵۱.
  169. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۲۲۸.
  170. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۲۶۱.
  171. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۹۰.
  172. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۱۴۳ و ۱۴۴ و ۱۴۵.
  173. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۱۸۳.
  174. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۲۶۵.
  175. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۳۱۷.
  176. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۱۱.
  177. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۳۲.
  178. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۳۳.
  179. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۳۰.
  180. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۲۴۷.
  181. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۱۳۹.
  182. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۰۲.
  183. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۱۶.
  184. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۳۰۰.
  185. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۳۰۹.
  186. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۳۲۴.
  187. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۳۵۶.
  188. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۰۲.
  189. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۷۶.
  190. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۱۰۳.
  191. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۳۰۶.
  192. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۱۴۸.
  193. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۸۲.
  194. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۳۷.
  195. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۳۴۹.
  196. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۶۰ و ۵۹.
  197. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۵۷.
  198. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۳۸ و ۳۹.
  199. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۲۱۴.
  200. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۹۵.
  201. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۱۱۴.
  202. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۱۴۳.
  203. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۱۶۰.
  204. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۲۰۴.
  205. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۳۳۳.
  206. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۲۴.
  207. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۴۰.
  208. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۵۴.
  209. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۱۶۷.
  210. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۲۰۳.
  211. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۲۴۵.
  212. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۲۵۴.
  213. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۳۱۱.
  214. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۳۲۵.
  215. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۲۰۶.
  216. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۳۳۰.
  217. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۳۳۴.
  218. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۳۸۴.
  219. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۴۴۶.
  220. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۴۷۱.
  221. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۲۷۰.
  222. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۷۷ و ۷۸.
  223. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۶۶.
  224. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۱۱۷ و ۱۱۶.
  225. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۱۱۸ و ۱۱۹.
  226. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۴۵.
  227. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۱۲۳.
  228. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۱۵۸ و ۱۶۴.
  229. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۱۹۷.
  230. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۸۷.
  231. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۱۳۲ و ۱۳۳.
  232. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۱۵.
  233. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۱۹ و ۲۱۸ و ۲۱۵.
  234. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۲۷ و ۲۲۴ و ۲۲۲.
  235. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۳۹۸.
  236. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۴۷.
  237. Vahid Rafati (December 1999). "FANĀʾĪĀN, Mīrzā FARAJ-ALLĀH JONŪN". Encyclopedia Iranica. Online Edition. Retrieved 1 May 2020.
  238. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۶۳.
  239. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۱۱۰.
  240. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۹۶.
  241. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۱۰۷.
  242. Iraj Ayman (August 2017). "VARQĀ, ʿALI-MOḤAMMAD". Encyclopedia Iranica. Online Edition. Retrieved 1 May 2020.
  243. Milani، Abbas (۲۰۰۹-۰۸-۱۵). «Abbas Milani's Speech In Support Of The Bahais». The New Republic. شاپا 0028-6583. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۱۳.
  244. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۳۵۸.
  245. Cyrus Alai (January 2000). "RASSEKH, MEHRI". Encyclopedia Iranica. Online Edition. Retrieved 1 May 2020.
  246. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۳۴۱.
  247. «علی‌مراد داودی، یکی از نخستین قربانیان قتل‌های زنجیره‌ای». رادیو زمانه. ۲۰۱۳-۱۱-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۲.
  248. «گلی به نام داوودی: یادنگار استاد علی‌مراد داوودی به مناسبت سی و چهارمین سالگرد سرنوشت نامعلومش». تریبون زمانه. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۲.
  249. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۳۴۲.
  250. «لیلا و مهری ایمن (آهی) و بهرام بیضایی؛ بهائیان مشهور و شورای کتاب کودک». specialsone.
  251. «لیلا و مهری ایمن (آهی) و بهرام بیضایی؛ بهائیان مشهور و شورای کتاب کودک». specialsone.
  252. «ستایش بازیگر بهائی از یک زن بابی». specialsone.
  253. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۱۷۳.
  254. FABER, ROLAND (2018). The Garden of Reality: Transreligious Relativity in a World of Becoming. Lexington Books. p. 96. ISBN 978-1-4985-7623-9.
  255. "For the Love of Their Country: A Devoted Pediatrics Pioneer Working in Dangerous Times". IranWire | خانه. Retrieved 2021-01-14.
  256. «Fears for Iran's jailed minority Bahai leaders» (به انگلیسی). BBC News. ۲۰۱۱-۰۵-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۸-۲۳.
  257. Rava Azeredo da Silveira (June 2009). "ARJOMAND, Ḵalil". Encyclopedia Iranica. Online Edition. Retrieved 1 May 2020.
  258. Moojan Momen (February 2015). "SABET, HABIB". Encyclopedia Iranica. Online Edition. Retrieved 1 May 2020.
  259. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۳۶۰.
  260. «شهرزاد نظیفی، قهرمان موتورکراس بانوان بازداشت شد». خبرگزاری هرانا. ۲۹ آبان ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۲۰ نوامبر ۲۰۱۸.
  261. «شهرزاد نظیفی، قهرمان موتورسواری را به دلیل بهائی بودن از ورود به پیست محروم کرده‌اند». صدای آمریکا. ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۰۷.
  262. «شهرزاد نظیفی، قهرمان موتورسواری را به دلیل بهائی بودن از ورود به پیست محروم کرده‌اند». صدای آمریکا. ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۰۷.
  263. «شهرزاد نظیفی، قهرمان موتورسواری را به دلیل بهائی بودن از ورود به پیست محروم کرده‌اند». صدای آمریکا. ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۰۷.
  264. «شهرزاد نظیفی، قهرمان موتورسواری را به دلیل بهائی بودن از ورود به پیست محروم کرده‌اند». صدای آمریکا. ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۰۷.
  265. RACHEL STURTZ (August 2016). "The Banished Mountain Biker". Iran Press Watch.
  266. «تعدادی از بهائیان در تهران بازداشت شدند» بایگانی‌شده در ۱۸ ژانویه ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine (رادیو فردا)
  267. بازداشت منشی سابق کانون مدافعان حقوق بشر (بی‌بی‌سی فارسی)
  268. روزبه، اردوان (۱۹ مرداد ۱۳۸۸). «قانون می‌گوید همه حق تحصیل دارند». رادیو زمانه.
  269. Chapour Rassekh (March 2009). "KHADEMI, Ali Mohammad". Encyclopedia Iranica. Online Edition. Retrieved 1 May 2020.
  270. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۳۵۸.
  271. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۳۵۶.
  272. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۳۵۷.
  273. نام خانوادگی، خاطرات ابوالحسن ابتهاج، جلد ۱.
  274. Milani, Abbas (2008). Eminent Persians: The Men and Women who Made Modern Iran, 1941-1979. 1. Syracuse, N.Y.: Syracuse University Press. pp. 735–743. ISBN 0-8156-0907-8.
  275. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۲۴.
  276. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۳۵۳ و ۳۵۴.
  277. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۲.
  278. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۲۲۶.
  279. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۲۱۵.
  280. Peter Smith, A Concise Encyclopedia of the Bahá'í Faith, Oxford, UK, Oneworld Publications, 2000. ISBN 1-85168-184-1.
  281. E.G. Browne. A Year Amongst the Persians. p. 227. Archived from the original on 2007-03-10. Retrieved 2009-07-23.
  282. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۲۷۸.
  283. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۲۳۵.
  284. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۷۱–۲۶۸.
  285. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۵۱.
  286. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۱۲۶.
  287. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۵۸.
  288. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۲۹۵.
  289. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۴۱۰.
  290. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۱۷۶.
  291. Smith, Peter. A CONCISE ENCYCLOPAEDIA OF THE BAHA'I FAITH, (Oxford, England: One World Publications, 2000) p. 257.
  292. Balyuzi, H M. Baha'u'llah: The King of Glory, third Edition (Oxford, England: George Ronald, 1980) pp. 265 – 268.
  293. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۱۹۲.
  294. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۱۷.
  295. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۳۳.
  296. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۳۰.
  297. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۴۵.
  298. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۱۱۷.
  299. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۱۰۴.
  300. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۱۱۷.
  301. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۱۱۷ و ۱۱۶.
  302. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۱۱۸ و ۱۱۹.
  303. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۲۶۱.
  304. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۹۰.
  305. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۱۴۳ و ۱۴۴ و ۱۴۵.
  306. Moojan Momen (December 1999). "FĀŻEL MĀZANDARĀNĪ, MĪRZĀ ASAD-ALLĀH". Encyclopedia Iranica. Online Edition. Retrieved 1 May 2020.
  307. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۶۷.
  308. Moojan Momen (December 1983). "ABU'L-FAŻL GOLPĀYEGĀNĪ". Encyclopedia Iranica. Online Edition. Retrieved 1 May 2020.
  309. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۲۵۶.
  310. Vahid Rafati (June 2016). "ḴORĀSĀNI, MOLLĀ ṢĀDEQ". Encyclopedia Iranica. Online Edition. Retrieved 1 May 2020.
  311. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۲۵۵.
  312. Balyuzi, H.M. (1985). Eminent Bahá'ís in the time of Bahá'u'lláh. The Camelot Press Ltd, Southampton. ISBN 0-85398-152-3.
  313. Stephen Lambden (December 1996). "EBN AṢDAQ, MĪRZĀ ʿALĪ-MOḤAMMAD". Encyclopedia Iranica. Online Edition. Retrieved 1 May 2020.
  314. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۱۴۷.
  315. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۶۹ و ۷۰.
  316. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۱، ۳۱۵.
  317. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۲۱۹ و ۲۱۸.
  318. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۲۱۹ و ۲۱۸.
  319. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۵۷۰ و ۵۷۱.
  320. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۴۴.
  321. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۲۸۳.
  322. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۴۸ و ۴۷.
  323. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۴۸ و ۴۷.
  324. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۱۲۲.
  325. Moojan Momen (December 1985). "ʿALĪ AKBAR ŠAHMĪRZĀDĪ". Encyclopedia Iranica. Online Edition. Retrieved 1 May 2020.
  326. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۳۴۹.
  327. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۲۴۳.
  328. Moojan Momen (January 2000). "KALEMĀT-E MAKNUNA". Encyclopedia Iranica. Online Edition. Retrieved 1 May 2020.
  329. Vahman, Fereydun (2019). 175 Years of Persecution: A History of the Babis & Baha'is of Iran. London: Oneworld. ISBN 978-1-78607-586-4.
  330. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۳۵۶.
  331. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۱۷۴.
  332. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۲۰۴.
  333. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۳۳۳.
  334. «اعدام و ترور بهائیان؛ پرونده ۳۵ ساله». radiozamaneh.
  335. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۲۴.
  336. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۱۶۰.
  337. Stephen Lambden (December 1996). "EBN ABHAR, MOḤAMMAD-TAQĪ". Encyclopedia Iranica. Online Edition. Retrieved 1 May 2020.
  338. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۱۵.
  339. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۱۹ و ۲۱۸ و ۲۱۵.
  340. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۲۶۵.
  341. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۸۷.
  342. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۳۱.
  343. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۳۸ و ۳۹.
  344. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۳۹۲.
  345. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۷۷ و ۷۸.
  346. گروهی از نویسندگان، بهائیان ایران (پژوهش‌های تاریخی-جامعه‌شناختی)، ۲۲۵.
  347. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج۱، ۲۹۲.
  348. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۱۶.
  349. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۳۵۳ و ۳۵۴.
  350. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۲، ۱۵۰.
  351. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۹۱.
  352. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴.
  353. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۵۷.
  354. گروهی از نویسندگان، بهائیان ایران (پژوهش‌های تاریخی-جامعه‌شناختی)، ۲۲۵.
  355. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۳، ۳۲۵.
  356. هوشنگ گهرریز، حواریون بهاءالله، ۲۰۶.
  357. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۲۹۶ و ۲۹۸.
  358. میرزا نعمت‌الله ذکایی بیضایی آرانی، تذکرهٔ شعرای قرن اول بهائی، ج ۴، ۳۰۳ و ۳۰۲.
  359. «روایت بهرام بیضایی از سوختن نگاتیو فیلم‌ها در شورآباد». khabar.us.
  360. «بهرام بیضایی؛ استعاری‌ترین سینماگر متنفر از سیاست». رادیو فردا.
  361. ۳۶۱٫۰ ۳۶۱٫۱ ۳۶۱٫۲ ۳۶۱٫۳ ۳۶۱٫۴ «آیا ایران آینده، بهائی خواهد بود؟». kayhan.london.
  362. دوستدار، آرامش، امتناع تفکر دینی.
  363. Holakouee-Naeinee., Farhang (1999-02-22). "The constitutional revolution of Iran, 1906: a sociological analysis (Book, 1980) [WorldCat.org]". WorldCat.org. Retrieved 2018-01-08.
  364. "دربارهٔ دکتر هلاکوئی". Beverly Hills Center For Well-Being. 2015-11-30. Retrieved 2017-05-11.
  365. 26.September 2018 - دکتر هلاکویی، رازها و نیازها، عصر, retrieved 2018-09-27
  366. «۴۰ کتاب از کارگردان بهائی در نمایشگاه کتاب». ehavadar.
  367. «بیضایی و عقاید فرقه‌ای؛ دانشی که برای ساختن یک جهان وهمی در سینما، تئاتر یا متون نمایشی به کار آمده‌است». cinemapress.news.
  368. «بهرام بیضایی؛ استعاری‌ترین سینماگر متنفر از سیاست». radiofarda.
  369. «روایت بهرام بیضایی از سوختن نگاتیو فیلم‌ها در شورآباد». khabar.us.news.
  370. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۳۵۹.
  371. در دامگه حادثه، گفتگو با پرویز ثابتی. صفحات ۶۴۸–۶۵۱. شرکت کتاب. ۱۳۹۰.
  372. «هوشنگ ابتهاج کمونیست است». روزنامه جهان صنعت.
  373. «غزل «آینه در آینه» حاصل شعف ابتهاج از دعوتش به شوروی است». mehrnews.
  374. «واقعیت‌هایی دربارهٔ کمونیسم شوروی، حزب توده و سایه». خبرگزاری کتاب ایران.
  375. «گفتگو با حسن گل محمدی به مناسبت زادروز کارل مارکس: دانش تئوریک جزنی از طبری و کیانوری بیشتر بود/لنین نخستین تحریف کننده مارکس». فرهنگ امروز.
  376. «یادواره صدمین سالگرد زایش رفیق محمود اعتمادزاده (به‌آذین)». حزب توده ایران.
  377. «کتاب ماهی سیاه اثر بهرنگی مرا به نویسندگی واداشت». خبرگزاری جمهوری اسلامی.
  378. «واقعیت‌هایی دربارهٔ کمونیسم شوروی، حزب توده و سایه». خبرگزاری کتاب ایران.
  379. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۳۵۵.
  380. Mirsepassi, A. (2018). Iran's Troubled Modernity: Debating Ahmad Fardid's Legacy. The Global Middle East. Cambridge University Press. p. 116. ISBN 978-1-108-47639-3. Retrieved 2020-05-11.
  381. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۳۵۵ و ۳۵۶.
  382. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۳۵۷.
  383. Momen, Moojan (1995). "Covenant, The, and Covenant-breaker". Bahá'í Library Online. Retrieved December 22, 2016.
  384. فریدون وهمن، یک‌صد و شصت سال مبارزه با دیانت بهائی (گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی-دینی ایران در دوران معاصر)، ۳۶۰.