ترکیب یونی

ساختار شبکه بلوری ترکیب سدیم کلرید(NaCl) که نمونه ای از یک ترکیب یونی است. در این شکل گوی‌های ارغوانی رنگ نشان دهنده کاتیون‌های سدیم (Na+) و گوی‌های سبز نشان دهنده آنیون‌های کلرید (Cl) است.

ترکیب یونی یک ترکیب شیمیایی است که یون‌های مثبت و منفی ذره‌های سازنده آن‌ها هستند. در این ترکیب‌ها هیچ واحد مولکولی مشخصی وجود ندارد. و به‌طور کل اگر بخواهیم به زبان ساده‌تر بگوییم ترکیب یونی ترکیبی است که میان یک فلز و یک نافلز رخ می‌دهد.

اکتشافویرایش

 
طیف سنج پرتو ایکس طراحی و ساخته شده توسط ویلیام هنری براگ که به وسیله آن ساختارهای بلوری شناسایی شد و مقدمات علم بلورشناسی پایه ریزی شد.[۱]

ترکیبات یونی از دیرباز در زندگی بشر نقش داشته‌اند و برای انسان کاربردی بوده‌است. اما نخستین توضیحات علمی در مورد این ترکیب‌ها به دانشمند انگلیسی مایکل فارادی بر می‌گردد. او متوجه شده بود که این ترکیبات در آب حل می‌شود و به وسیله جریان الکتریکی می‌توان آن‌ها را به اجزای سازنده آن تفکیک کرد. در سال ۱۸۳۴ وی این اجزا را "یون"[الف] نامید که در زبان یونانی به معنی "رونده" یا "متحرک" بود.[۲][۳]این موضوع موجب شد که وی نخستین قوانین الکترولیز در شیمی را تدوین کند. همچنین سوانت آرنیوس دانشمند سوئدی در سال ۱۸۸۴ متوجه شد که نمک طعام یا همان سدیم کلرید در آب به اجزای سازنده آن یعنی یون‌های مثبت و منفی تفکیک می‌شوند. [۴]

نخستین شواهد از کشف ساختار بلوری ترکیبات یونی به سال ۱۹۱۳ بر می‌گردد، زمانی که ویلیام هنری و ویلیام لورنس براگ توانستند با اسپکتروسکوپ پرتوی ایکس خودساختار بلوری سدیم کلرید جامد را توصیف کنند.[۵][۶] این مطالعات نشان داده که ساختار این ترکیبات شکل مولکولی نداشته و در عوض یک ساختار بلوری منظم در کل ماده تکرار شده‌است. همچنین مفهوم عدد هم‌آرایی نیز در طی این تحقیقات مطرح شد که نشان می‌داد در بلور جامد سدیم کلرید هر یون سدیم توسط ۶ یون کلرید احاطه شده‌است.[۷]

بعدها و در خلال دهه ۱۹۲۰ میلادی مطالعات بیشتر نشان داد که بسیاری از ترکیب‌های معدنی دیگر نیز دارای چنین ساختارهای بلوری و منظم هستند. همچنین مشخص شد که ذراتی که کنار هم قرار گرفته و ساختار بلور را تشکیل می‌دهند، اتم خنثی نبوده و یون‌های با بار ناهمنام هستند، به عبارتی یک نیروی الکترواستاتیکی قوی موجب کنار هم قرار گرفتن ذرات شده‌است. این فرضیه توسط بازتابندگی پرتو ایکس که چگالی الکترون‌ها را اندازه‌گیری می‌کند، اثبات شد.[۸][۹]

مطالعه دیگری که به شناخت دقیق‌تر این ترکیب‌ها انجامید توسط دو دانشمند آلمانی به نام‌های فریتس هابر و ماکس برن در سال ۱۹۱۹ انجام گرفت. نظریه آن‌ها که به چرخه بورن–هابر مشهور بود در واقع روشی بود که طی آن می‌توان انرژی شبکه یک شبکه بلوری یونی را با استفاده از یک روش محاسباتی، به دست آورد. این روش بر پایه قانون هس بنا شده‌است.[۱۰][۱۱]

منشا طبیعیویرایش

ترکیبات یونی بخش مهمی از اجزای سازنده کره زمین هستند. سنگ‌های معدنی یکی از منابع غنی ترکیبات معدنی از جمله ترکیبات یونی هستند. تاکنون بیش از ۲۸۰۰ گونه سنگ معدنی شناسایی شده‌است که بخشی از آن‌ها در تولید مواد شیمیایی و همچنین فلزات کاربرد دارد. بسیاری از ترکیبات یونی مانند سنگ آهک توسط جریان‌های سطحی آب روی زمین شسته شده و به مناطق مختلف منتقل می‌شوند. در نتیجه آب دریاها نیز یکی دیگر از منابع طبیعی حاوی ترکیبات یونی متنوع است[۱۲][۱۳][۱۴] ترکیبات یونی به دلیل دمای ذوب و جوش بالا در طبیعت به صورت جامد بوده و به هیچ وجه به حالت گازی در هواکره وجود ندارند. اجزا عمده هواکره شامل گازهای ساده مانند گاز نیتروژن، اکسیژن و کربن دی اکسید هستند که همگی دارای ساختار مولکولی با پیوندهای کووالانسی هستند.[۱۵]

پیوند یونیویرایش

 
طرحواره ای از اتم‌های سدیم و فلوئور که تحت یک واکنش اکسایش-کاهش برای تشکیل سدیم فلوئورید قرار می‌گیرند. سدیم برای رسیدن به آرایش الکترونی پایداری خود الکترون لایه ظرفیت خود را از دست می‌دهد و این الکترون به صورت یک فرایند گرمازا (اگزوترمیک) به لایه ظرفیت اتم فلوئور وارد می‌شود. یون‌های با بار متضاد؛ که معمولاً شمار آن‌ها بسیار است، پس از آن با جذب یکدیگر به شکل جامد در می‌آیند.[۱۶]

پیوند یونی یک پیوند شیمیایی است که به واسطه نیروی الکترواستاتیک بین یون‌های مثبت(کاتیون) و یون‌های منفی(آنیون) به وجود می‌آید. در طی تشکیل یک پیوند یونی، الکترون‌های لایه ظرفیت از یک اتم خارج و به لایه ظرفیت اتم دیگر وارد می‌شود. اتمی که الکترون از دست می‌دهد دارای بار مثبت شده و کاتیون نام دارد و اتمی که الکترون دریافت می‌کند دارای بار منفی شده و آنیون نام دارد. در یک جامد یونی، تعداد بسیار زیادی از این یون‌ها در کنار هم با ساختاری منظم و بلورین در کنار هم قرار گرفته و تشکیل یک ترکیب یونی را می‌دهند.[۱۷] برای درک بهتر این فرآیند به توصیف فرآیند تشکیل نمک طعام یا همان سدیم کلرید از اتم‌های سدیم و کلر می‌پردازیم:

سدیم کلرید جامدی سفید رنگ با دمای ذوب ۸۰۱ درجه سانتی گراد و دمای جوش ۱۴۳۹ درجه سانتی گراد است. این ماده علاوه بر مصارف صنعتی، به عنوان ماده خوراکی و طعم دهنده از گذشته‌های دور کاربرد داشته‌است ویکی از مثال‌های ساده برای ترکیبات یونی است.[۱۸] ساختار الکترونی اتم سدیم و اتم کلر به صورت زیر است:

Na:[Ne]3s1

Cl:[Ne]3s23p5

همانگونه که مشخص است در لایه ظرفیت اتم سدیم یک اوربیتال s با یک الکترون وجود دارد و با از دست دادن آن طبق قاعده هشت‌تایی به ساختار گاز نجیب پیش از خود یعنی نئون می‌رسد. اتم کلر نیز با گرفتن یک الکترون، اوربیتال p خود را کامل کرده و به ساختار پایدار گاز نجیب بعد خود یعنی آرگون می‌رسد:[۱۹]

Na+:[Ne]

Cl-:[Ne]3s23p6=[Ar]

حال دو اتم با تبادل الکترون به حال پایدار رسیدند و هر یک دارای بار مخالف شده‌اند و به واسطه نیروی الکترواستاتیک به یکدیگر متصل و تشکیل پیوند یونی را می‌دهند.[۲۰]

از لحاظ ترمودینامیکی نیز دو اتم به تنهایی دارای انرژی بالایی می باشند و بسیار ناپایدار هستند. تشکیل پیوند یونی موجب آزاد شدن انرژی و پایداری اتم ها می شود. در نتیجه ترکیب یونی از اتم های سازنده آن پایدار تر هستند و عمدتا در طبیعت به شکل ترکیب یافت می شوند.[۲۱][۲۲]

نامگذاریویرایش

روش سنتیویرایش

در گذشته روش نظام مندی در نام‌گذاری این ترکیبات وجود نداشت و صرفا بر اساس رنگ، ظاهر، محل کشف یا استخراج، کاربردها و دیگر باورهای سنتی نامگذاری می‌شدند.

  • نمک‌ها

نمک‌ها به دسته‌ای از ترکیبات یونی اطلاق می‌شود که از واکنش خنثی سازی یک باز و یک اسید به وجود می‌آیند. نمک خوراکی یا نمک طعام که همان سدیم کلرید است نمونه ای از دسته نمک‌ها است که از واکنش هیدروکلریک اسید و سدیم هیدروکسیدبه وجود می‌آید. همچنین در این دسته بندی زیر مجموعه دیگری نیز وجود دارد، بر این اساس ممکن است نمک بازی، اسیدی و یا خنثی باشد. نمک‌هایی مانند Na۳HPO۴ و NaHCO۳ که با انحلال در آب خاصیت اسیدی ایجاد می‌کنند نمک اسیدی، نمک‌هایی مانند Pb(OH)Cl و Sn(OH)Cl که با حل شدن در آب یون هیدروکسید (-OH) ایجاد می‌کند نمک بازی و نمک‌هایی مانند Na۲SO۴ و Na۳PO۴ که در آب خنثی هستند، نمک خنثی نامیده می‌شوند.[۲۳][۲۴]

آب + نمک → باز + اسید
HCl + NaOH → NaCl +H۲O
  • زاج‌ها
 
بلورهای زاج پتاسیم

زاج ها[ب] دسته ای از ترکیبات یونی با فرمول کلی XAl(SO
۴
)
۲
·۱۲H
۲
O
هستند که در واقع نمک آب پوشیده و مضاعفی از آلومینیم سولفات و سولفات یک کاتیون تک ظرفیتی مانند پتاسیم است. در این فرمول کلی X می‌تواند یک کاتیون تک ظرفیتی مانند پتاسیم و یا سدیم باشد. در نامگذاری این ترکیبات به شیوه قدیمی از ترکیب نام کاتیون تک ظرفیتی و عبارت "زاج" استفاده می‌شود. برخی از زاج‌های مهم عبارت اند از زاج سدیم (NaAl(SO۴)۲·۱۲H۲O)، زاج پتاسیم (KAl(SO۴)۲·۱۲H۲O) و زاج آمونیوم (NH
۴
Al(SO
۴
)
۲
·۱۲H
۲
O
).[۲۵][۲۶]

زاج‌ها در صنایع دباغی، نساجی و کاغذسازی و همچنین برای تهیه بیکینگ پودر کاربرد دارد. این ترکیبات به عنوان عامل لخته ساز در صنایع تصفیه آب نیز کاربرد دارد.[۲۷]

  • دیگر نام‌ها

از آنجا که در گذشته روش نظام مندی برای شناخت و نامگذاری ترکیبات شیمیایی وجود نداشته، اسامی مختلفی برای برخی از آن‌ها وجود داشت. گاه از روی رنگ و ظاهر ماده نامی انتخاب می‌شد. مانند "کات کبود" که همان مس(II) سولفات آب پوشیده‌است و به خاطر ظاهر کبود رنگ آن به این نام شناخته می‌شد.[۲۸]

برخی ترکیبات به نام مکان خاصی نامگذاری شده‌اند مانند "آبی پروسی" [پ] که در فارسی به "نیل فرنگی" هم شناخته می‌شود. این ترکیب که امروزه با نام فریک فروسیانید و برخی دیگر از اسامی شناخته می‌شود، یک رنگدانه آبی پر رنگ است. تاریخچه نامگذاری آن به قرن ۱۸ میلادی بر می‌گردد، زمانی که ارتش پادشاهی پروس از این رنگدانه در البسه سربازان استفاده می‌کرد. این ترکیب همچنین با نام‌های "آبی برلین" [ت] و "آبی پاریسی" [ث] نیز شناخته می‌شود. [۲۹][۳۰]

روش مدرنویرایش

در روش امروزی که توسط آیوپاک تصویب شده‌است، به طور کلی نام ترکیب یونی از ترکیب نام کاتیون و آنیون تشکیل دهنده ترکیب، ساخته می‌شود. برای ترکیبات ساده دوتایی[ج] (ترکیباتی که در آن کاتیون و آنیون تنها از یک نوع اتم ساخته شده‌اند مانند NaCl، CaBr۲ ،LiI ،AlN و ...) ابتدا نام کاتیون که یک فلز است بدون تغییر می‌آید، سپس نام آنیون با افزودن نام -ید یا -اید(در انگلیسی به صورت ide-) به انتهای نام نافلز تشکیل دهنده آنیون، می‌آید.[۳۱] [۳۲] [۳۳]

کلسیم برمید → برم + کلسیم
Ca + Br۲ → CaBr۲

برای درک روش اندیس گذاری در این ترکیبات باید به این قاعده توجه داشت که باید قدر مطلق بار کاتیون به عنوان اندیس آنیون و قدر مطلق بار آنیون به عنوان اندیس کاتیون در نظر گرفته شود.[۳۴] برای نمونه در مثال قبل:

Ca۲+ + Br۱- → Ca۱ + Br۲ → CaBr۲

در برخی فلزات واسطه، ممکن است اتم قادر به تولید بیش از یک کاتیون با بارهای متفاوت باشد، مثلا اتم آهن توانایی تولید یون‌های Fe+2 و Fe+3 را دارد. در این حالت، در نامگذاری نام کاتیون برای جلوگیری از اشتباه شدن بین دو کاتیون، تعداد بار را باید با اعداد رومی در داخل پرانتز ذکر کرد. در مثال بالا نام کاتیون‌ها به این صورت خواهد بود: آهن(II) و آهن(III)[۳۵] علاوه بر این روش که روش مورد امروزی نامگذاری کاتیون‌های چند ظرفیتی است، روش نامگذاری سنتی برای آن نیز وجود دارد به این ترتیب که کاتیون با بار کمتر با پسوند -وس(در انگلیسی به صورت ous-) و کاتیون با بار بیشتر با پسوند -یک(در انگلیسی به صورت ic-) نامگذاری می‌شوند.[چ] به عنوان مثال ترکیب‌های FeCl۲ و FeCl۳ در روش جدید با نام‌های آهن(II) کلرید و آهن(III) کلرید و در روش قدیمی با نام‌های فروس کلرید و فریک کلرید نامگذاری می‌شوند.[۳۶]

برخی از کاتیون‌ها و آنیون‌های تک‌اتمی پرکاربرد به همراه بار و نام آن‌ها در جدول زیر آمده‌است:[۳۷]

کاتیون بار نام آنیون بار نام کاتیون چند ظرفیتی بار نام نام قدیمی معادل فارسی
H+ 1+ هیدروژن H- 1- هیدرید Fe2+ 2+ (II)آهن ferrous فروس
Li+ 1+ لیتیم F- 1- فلورید Fe3+ 3+ (III)آهن ferric فریک
Na+ 1+ سدیم Cl- 1- کلرید Cr2+ 2+ (II)کروم chromous کروموس
K+ 1+ پتاسیم Br- 1- برمید Cr3+ 3+ (III)کروم chromic کرومیک
Cs+ 1+ سزیم I- 1- یدید Cu+ 1+ (I)مس cuprous کوپروس
Ag+ 1+ نقره O2- 2- اکسید Cu2+ 2+ (II)مس cupric کوپریک
Mg2+ 2+ منیزیم S2- 2- سولفید Sn2+ 2+ (II)قلع stannous استانوس
Ca2+ 2+ کلسیم Se2- 2- سلنید Sn4+ 4+ (IV)قلع stannic استانیک
Sr2+ 2+ استرانسیم N3- 3- نیترید Co2+ 2+ (II)کبالت - -
Ba2+ 2+ باریم P3- 3- فسفید Co3+ 3+ (III)کبالت - -
Zn2+ 2+ روی - - - Pb2+ 2+ (II)سرب - -
Al3+ 3+ آلومینیوم - - - Pb4+ 4+ (IV)سرب - -
 
پتاسیم تتراکلروپلاتینات یک ترکیب یونی به شکل جامد نارنجی رنگ است که از دو کاتیون پتاسیم و یک آنیون کمپلکسی تشکیل شده‌است.[۳۸]

گونه دیگری از کاتیون‌ها و آنیون‌ها وجود دارند که خود از چند اتم تشکیل شده‌است و به آن به اصطلاح یون چنداتمی[ح] گفته می‌شود. به عنوان مثال یون سولفات یک آنیون چند اتمی است که در آن یک اتم گوگرد با ۴ اتم اکسیژن به وسیله پیوند کووالانسی و به شکل هرم چهاروجهی، با یکدیگر پیوند دارند. کل این ساختار دارای بار -۲ است. به شکل مشابه کاتیون‌های چند اتمی با بار مثبت نیز وجود دارند. مثلا آمونیوم یک کاتیون است که در آن یک اتم نیتروژن با چهار اتم هیدروژن به وسیله پیوند کووالانسی و به شکل هرم چهاروجهی در کنار هم قرار گرفته‌اند.[۳۹] علاوه بر کاتیون یا آنیون‌هایی که در آن اتم‌ها با پیوند کووالانسی به هم متصل هستند، ممکن است یون چند اتمی از یک کمپلکس شیمیایی ساخته شده باشد. به عنوان مثال تتراکلروپلاتینات یک آنیون با بار کلی -۲ است که در آن یک اتم پلاتین با چهار اتم کلر تشکیل یک کمپلکس را داده‌اند که دارای بار خالص -۲ است.[۴۰]

اکسی‌آنیون‌ها دسته مهمی از آنیون‌های چند اتمی هستند که شامل اتم اکسیژن و یک اتم دیگر است.[۴۱] این آنیون‌ها در اصل از جداشدن اتم هیدروژن از یک اسید به وجود می‌آید، به عنوان مثال -ClO آنیون حاصل از جدا شدن هیدروژن از HClO است. برای نامگذاری این آنیون‌ها به روش زیر عمل می‌شود:[۴۲]

اسیدهایی مانند کلرو اسید (HClO۲) که به "و" ختم می شوند، به کلریت (-ClO۲) و اسیدهایی مانند کلریک اسید (HClO۳) که به "یک" ختم می شوند، به کلرات (-ClO۳) تبدیل می شوند.[خ][۴۳]

در جدول زیر فهرستی از آنیون ها و کاتیون های چند اتمی پر کاربرد و ریز مشخصات آن ها ذکر شده است:[۴۴] [۴۵] [۴۶] [۴۷] [۴۸] [۴۹]

واکنش‌هاویرایش

واکنش های جابجاییویرایش

واکنش های الکتروشیمیاییویرایش

تجزیهویرایش

واکنش تجزیه آمونیوم دی‌کرومات که به واسطه ظاهر آن به واکنش "کوه آتش‌فشان" مشهور است، نمونه ای از واکنش تجزیه یک ترکیب یونی است.[۵۰]

ترکیبویرایش

ترکیب‌های یونی آب‌پوشیدهویرایش

برخی ترکیبات یونی در هنگام رسوب دادن در محلول‌های آبی، تعدادی مولکول آب در داخل ساختار بلوری خود نگه می‌دارند. به این دسته ترکیبات یونی، "آب پوشیده" گفته می‌شود. در این حالت اتم‌های اکسیژن آب با کاتیون‌های بلور و اتم‌های هیدروژن آب با آنیون‌های بلور برهمکنش کوئوردیناسیونی برقرار می‌کنند. معمولا تعداد مولکول‌های آب به ازای هر واحد بلور نمایش داده می‌شود، به عنوان نمونه در هر واحد بلوری مس(II) سولفات آب پوشیده به طور معمول ۵ مولکلول آب وجود دارد، در نتیجه به شکل (CuSO۴·۵H۲O) نمایش داده می‌شود. مولکول‌های آب موجود در نمک‌های آب پوشیده با حرارت دیدن در بازه دمایی ۱۰۰ تا ۲۰۰ درجه سانتی گراد از ساختار بلور خارج می‌شود. این فرآیند در برخی ترکیبات با تغییر رنگ و ظاهر بلور نیز همراه است. به عنوان مثال ترکیب مس(II) سولفات در حالت آب پوشیده کبود رنگ می‌باشد، ولی با خروج آب از آن سفید رنگ می‌شود، و یا ترکیب کبالت(II) کلرید در حالت آب پوشیده به رنگ زرشکی و در حالت بی آب به رنگ فیروزه ای می‌باشد. این ویژگی در ترکیبات آب بپوشیده می‌تواند روش مناسبی برای نم‌بینی و تشخیص وجود آب و رطوبت باشد.[۵۱][۵۲]

کاربردهاویرایش

به عنوان ماده رنگ‌زاویرایش

 
رنگ زرد بدنه بمب‌افکن‌های نورث امریکن بی-۲۵ میتچل در سال ۱۹۴۲ که به وسیله پوششی حاوی روی کرومات رنگ آمیزی شده‌است.

رنگ و جلوه بصیری یک از ویژگی‌های منحصر به فرد ترکیبات معدنی از جمله ترکیبات یونی است که از دیرباز توسط بشر شناخته شده‌است. این ویژگی می‌تواند به دلیل وجود یک یون رنگزا، یا وجود ناخالصی در ماده و یا وجود نوعی نقص ساختاری در ساختار بلوری مانده باشد. این عوامل باعث می‌شود تا الکترون‌ها از سطحی از انرژی به سطحی دیگر منتقل شوند که این فرآیند با آزاد شدن انرژی به صورت موج الکترومغناطیسی همراه است و توسط چشم انسان به رنگ‌های مختلف دیده می‌شود.[۵۳]به طور تجربی مشخص شده‌است که ترکیبات یونی حاوی فلزات واسطه، تمایل بیشتری به ایجاد ترکیبات رنگی متنوع دارند.[۵۴]

امروزه در صنعت رنگرزی و رنگ سازی از مواد رنگزای مختلفی استفاده می‌شود که برخی از آن‌ها ساختار آلی داشته و برخی نیز منشا معدنی دارند. برخی از این مواد رنگزای یونی که بر اساس رنگ دسته بندی می‌شوند عبارت اند از:[۵۵]

پزشکیویرایش

ید لوگوول

 
بنزاتین بنزیل‌پنی‌سیلین که با نام بنزاتین پنی‌سیلین جی نیز شناخته می‌شود یک آنتی بیوتیک از دسته پنی سیلین‌ها است که در درمان طیف گسترده‌ای از بیماری‌های ناشی از باکتری‌های بیماری زا کاربرد دارد. این دارو به صورت ترکیبی یونی از بنزیل پنی‌سیلین به عنوان آنیون و بنزاتین به عنوان کاتیون است.

Hydrochloride https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Penicillin-G-sodium https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17619064

  • دارورسانی

جستارهای وابستهویرایش

یادداشت‌هاویرایش

  1. ion
  2. Alum
  3. Prussian blue
  4. Berlin blue
  5. Parisian blue
  6. Binary
  7. باید در این روش توجه داشت که پسوند به نام لاتین عنصر اضافه می‌شود در نتیجه اسامی فارسی و حتی انگلیسی در این روش قابل استفاده نیست. مثلا Fe در لاتین با نام "ferr" شناخته می‌شود و نام‌های "آهن" یا "Iron" قابل استفاده نیست.
  8. Polyatomic Ions
  9. در زبان انگلیسی ous به ite و ‎ic به ‎ate تبدیل می شود.
  10. برای اتم های فلوئور، برم و ید نیز به ترتیب هیپوفلوریت، هیپوبرمیت و هیپویدیت خواهد بود.
  11. برای اتم های فلوئور، برم و ید نیز به ترتیب فلوریت، برمیت و یدیت خواهد بود.
  12. برای اتم های فلوئور، برم و ید نیز به ترتیب فلورات، برمات و یدات خواهد بود.
  13. برای اتم های فلوئور، برم و ید نیز به ترتیب پرفلورات، پربرمات و پریدات خواهد بود.

پانویسویرایش

  1. “William Bragg's spectrometer”.
  2. “ion”.
  3. “Michael Faraday (1791-1867)”.
  4. Stern, “Goddard Space Flight Center”.
  5. Bragg and Bragg, “The Reflection of X-rays by Crystals”.
  6. Bragg, “The reflection of X-rays by crystals. (II.)”.
  7. Sherman, “Crystal Energies of Ionic Compounds and Thermochemical Applications”.
  8. Sherman, “Crystal Energies of Ionic Compounds and Thermochemical Applications”.
  9. Brindley and James, “A quantitative study of the reflexion of X-rays by sylvin.”.
  10. Sherman, “Crystal Energies of Ionic Compounds and Thermochemical Applications”.
  11. Tarr، Fischer و Miessler، Inorganic Chemistry، 226.
  12. Hustrulid, “Ore”.
  13. Rutledge, “Ore”.
  14. شارپ، فرهنگ شیمی، 449.
  15. “Description of the Atmosphere”.
  16. Gammon and Ebbing, “General Chemistry”, 270-271.
  17. Gammon and Ebbing, “General Chemistry”, 270.
  18. شارپ، فرهنگ شیمی، ۷۰۳-۷۰۴.
  19. Gammon and Ebbing, “General Chemistry”, 270-271.
  20. شارپ، فرهنگ شیمی، ۵۴۳.
  21. Gammon and Ebbing, “General Chemistry”, 272.
  22. Tarr، Fischer و Miessler، Inorganic Chemistry، 226.
  23. شارپ، فرهنگ شیمی، ۶۷۷.
  24. McGraw-Hill, “McGraw-Hill Concise Encyclopedia of Chemistry”, 517-518.
  25. شارپ، فرهنگ شیمی، 33.
  26. McGraw-Hill, “McGraw-Hill Concise Encyclopedia of Chemistry”, 27.
  27. “Alum”.
  28. شارپ، فرهنگ شیمی، 197.
  29. “Prussian blue”.
  30. شارپ، فرهنگ شیمی، 212.
  31. Silberberg, Principles of General Chemistry, 53-54.
  32. Connelly, “Nomenclature of Inorganic Chemistry: IUPAC Recommendations 2005”, 6,8.
  33. Connelly, “Nomenclature of Inorganic Chemistry: IUPAC Recommendations 2005”, 72,73.
  34. Silberberg، Principles of General Chemistry، 54.
  35. Silberberg، Principles of General Chemistry، 55.
  36. Silberberg، Principles of General Chemistry، 55.
  37. Silberberg، Principles of General Chemistry، 54,55.
  38. عابدینی و محمدی بقاعی، شیمی آلی فلزی، ۲.
  39. Silberberg، Principles of General Chemistry، 56.
  40. عابدینی و محمدی بقاعی، شیمی آلی فلزی، ۲.
  41. شارپ، فرهنگ شیمی، 560.
  42. Silberberg، Principles of General Chemistry، 56.
  43. Connelly، Nomenclature of Inorganic Chemistry: IUPAC، 254,251.
  44. Silberberg، Principles of General Chemistry، 56.
  45. Gammon and Ebbing, “General Chemistry”, 55.
  46. Norman, “Chemical compound”.
  47. “Guanidinium”.
  48. “Fluoronium”.
  49. “Pyrylium”.
  50. “Ammonium Dichromate Volcano”.
  51. شارپ، فرهنگ شیمی، ۳۸۷.
  52. Yoder, “Ionic Compounds: Applications of Chemistry to Mineralogy”, 155-156.
  53. Yoder, “Ionic Compounds: Applications of Chemistry to Mineralogy”, 135.
  54. شارپ، فرهنگ شیمی، ۷۸۰.
  55. شارپ، فرهنگ شیمی، ۶۰۳.
  56. Buxbaum, “Industrial Inorganic Pigments”, 51.
  57. Buxbaum, “Industrial Inorganic Pigments”, 121.
  58. Buxbaum, “Industrial Inorganic Pigments”, 123.
  59. Buxbaum, “Industrial Inorganic Pigments”, 136.

منابعویرایش

منابع فارسی

  • عابدینی، منصور؛ محمدی بقاعی، داور (۱۳۹۲). شیمی آلی فلزی. تهران: موسسه انتشارات علمی دانشگاه صنعتی شریف. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۰۸-۰۷۶-۲.
  • شارپ، دیوید ویلیام آرتور (۱۳۹۴). فرهنگ شیمی. ترجمهٔ عیسی یاوری. تهران: نوپردازان. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۹۷۵-۲۴۰-۲.

منابع انگلیسی

مقاله‌ها

وب‌سایت‌ها و منابع برخط