ترک‌های خراسانی

(تغییرمسیر از ترک‌های خراسان)

ترک‌های خراسانی بخشی از مردمان ترک‌تبار ساکن خراسان و نواحی از ترکمنستان تا فراتر از آمودریا هستند[۱] که به زبان ترکی خراسانی سخن می‌گویند و پیرو مذهب شیعهٔ دوازده‌امامی هستند.[۴] جمعیت این گروه در درون ایران و نواحی همسایه در ترکمنستان و فراتر از آمور دریا با استناد به دانشنامه ایرانیکا در حدود یک میلیون نفر است. نادر شاه افشار از ایل افشار خراسان موسس سلسله افشاریه نیز متعلق به این گروه قومی است.[۱]

ترک‌های خراسانی
North khorasanTurkic
کل جمعیت

حدود ۴۰۰،۰۰۰ تا یک میلیون نفر (تخمین گرهارد دورفر با احتساب مناطقی در ترکمنستان و فراتر از آمور دریا) [۱][۲] ۸۶۰ هزار نفر اتنولوگ[۳]۲۰۱۶

نواحی با بیشترین جمعیت
خراسان شمالی، خراسان رضوی، استان گلستان، استان سمنان، ترکمنستان، فرارود، نردین
زبان‌های رایج
ترکی خراسانی و زبان فارسی
ادیان و مذاهب
اسلام شیعه

آنان در شهرستان­ها، شهرها، و روستاهای مختلف استان­های خراسان شمالی، خراسان رضوی، همچنین بخش کالپوش استان سمنان، استان گلستان و شرق استان مازندران بصورت پراکنده و در کنار دیگر اقوام ایرانی زندگی می­کنند. [۴]

پیشینه

استایوانوف (۱۹۲۶، ص ۱۵۴) ترک‌های خراسانی را بازمانده ترکانی دانسته که در قرن سوم از ترکستان به خراسان حمله کردند.[۵]

فرای و صاییلی (ص ۳۱۵) تاریخ حضور ترکان در خراسان و ماوراءالنهر را به قبل از ورود اسلام به ایران نسبت داده‌اند.[۶]

در منابع جغرافیایی قرون اولیه هجری نیز دربارهٔ حضور ترکان خلج در مناطقی از خراسان بزرگ مطالبی آمده‌است.[۷][۸] به نظر یوهانسون (۱۹۹۸، ص ۳۲۵)، قسمت اعظم ترکهای ایران از اخلاف سلجوقیان‌اند. سلجوقیان از قبایل غز بودند و ترکهای خراسان در اصل بازمانده دسته‌ای از این ترکان غز محسوب می‌شوند.[۹]

ترک‌های خراسان را پروفسور دورفر از نسل ترکان سلجوقی می‌داند. اگر چه قبل ار سلجوقیان گروهی دیگر از ترکان اغوز در زمان سلطان محمود غزنوی به خراسان کوچ کردند ولی انبوه ترکان با فرزندان سلجوق یعنی طغرل و چاغری به خراسان آمدند.
بعدها با آمدن ترکان اّیغور همراه مغول‌ها همچنین بعد از قرن ۱۶ میلادی در اثر استیلای ترکمانان با آنان کم و بیش مخلوط شدند.[۱۰][۱۱]

سیدعلی میرنیا طبق تحقیقات خود در کتاب «پژوهشی در شناخت ایل­‌ها و طایفه‌­های عشایری خراسان» زمان ورود هریک از ایل­های ترک را در دوره­های مختلف چنین بیان کرده است:

  • بیات (بایات­ها): همراه با ورود و تسلط سلجوقیان در سال(426ه.ق):  
  • گرایلی­ ها: همزمان با ورود امیرتیمورگورکانی و تشکیل سلسله تیموریان در سال(873ه.ق)
  • افشار ها: در زمان شاه اسماعیل صفوی و شاه عباس صفوی از آذربایجان به خراسان برای دفاع از مرز­ها و مقابله با تهاجم اقوام ازبک در لشگرکشی سال(916)
  • تاتار ها: انتقال ایل تاتار در زمان نادرشاه افشار به مناطق مختلف خراسان، و سکونت هرکدام از ایل­های فوق در این منطقه،(میرنیا،1369: 39)

اما آنچه که به وضوح دیده می­شود این است که در بین مردم ترک ساکن خراسان، نام این ایل­ها زیاد مطرح نبوده و بیش­تر خود را به عنوان ترک خراسان می­شناسند.[۱۲]

ایل‌های ترک خراسان

در خراسان به دلیل ورود ترک‌ها در تاریخ‌های مختلف، ایل‌ها و طوایف متعددی وجود دارد. بر اساس منطقه‌ای و شهری به قرار زیر می‌باشد:

افشارهای خراسان

منابع‌تاریخی‌زمان‌مهاجرت نخستین‌گروه‌های ایل افشار به خراسان را در آغاز دورهٔ صفوی گزارش می‌دهند. استرآبادی در جهانگشای نادری به مهاجرت ایل قرقلو از آذربایجان به خراسان در زمان شاه اسماعیل اول، و سکنی گزیدن آن ایل در شمال خراسان اشاره می‌کند و می‌نویسد: نواحی سرچشمة میاب کوبکان در کوهستانهای جنوبی محال ابیورد ییلاق، و اتک، شمالی‌ترین ناحیة کوبکان یا کوپکان، و دستجرد و درّه جَز (دره گز) قشلاق طایفه‌های ایل افشار بود.[۳۲][۳۳][۳۴]

ایل‌های ترک افشار در خراسان

برخی طایفه‌های کنونی افشار ساکن در خراسان: اِمبِرْلو یا ایمرلو، ارشلو ، بغایری،اوتانلو، اَیَدلو، ایمانلو (معروف به عبدالملکی)، پاپالو، تکللو یا تَکه‌لو، زَنگانلو، سَروَرلو، قِرقلو یا قِرخِلو یاد کرده‌اند که در نواحی دره گز خراسان پراکنده‌اند.[۳۵] اوبرلینگ به نقل از بروگ به اقامت برخی طایفه‌های افشار در جنوب بجنورد، فاروج، شیروان، قوچان، و نواحی میان سبزوار و نیشابور(خوشاب، بخش سرولایت,طوایف سبزی،بیات)اشاره می‌کند.

جستارهای وابسته

پانویس

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ Iranicaonline
  2. http://www.ethnologue.com/language/kmz
  3. [۱]
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ «تاریخچه مختصر ترکان خراسان:». روزنامه اترک. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۱۹.
  5. Vladimir Ivanov, "Further notes on gypsies in Persia", J[R]ASB, new series, vol.16, no.7.1920
  6. Richard N. Frye and A. M. Sayili, "The Turks in Khurasan and Transoxania at the time of the Arab conquest", The Moslem world, XXXV, no.4 (Oct.1945)
  7. ابن‌حوقل، ص 419
  8. اصطخری، ص 253
  9. idem, "Irano-Turkic", in Turkic-Iranian contact areas: historical and linguistic aspects, ed. Lars Johanson and Christiane Bulut, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2006
  10. سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی. دکتر جواد هیئت
  11. Gerhard Doerfer, "Iran'da Turkler", Turk dili, no.431 (Kasim 1987
  12. «تاریخچه مختصر ترکان خراسان:». روزنامه اترک. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۱۹.
  13. ۱۳٫۰۰ ۱۳٫۰۱ ۱۳٫۰۲ ۱۳٫۰۳ ۱۳٫۰۴ ۱۳٫۰۵ ۱۳٫۰۶ ۱۳٫۰۷ ۱۳٫۰۸ ۱۳٫۰۹ ۱۳٫۱۰ ۱۳٫۱۱ ۱۳٫۱۲ میرنیا. سیدعلی. ایل‌ها و طایفه‌های عشایری خراسان. تابستان1369. نشر دانش
  14. میرنیا. سیدعلی. ایلات و طوایف درگز چاپ دوم. ص40
  15. محمد کاظم مروی. عالم آرای نادری. چاپ عکسی مسکو 1965. نشر دانش. ج2 ص 499
  16. – اسکندر بیک. عالم آرای عباسی شاهرودی. تهران-1364 ج1 ص40
  17. - قدوسی. محمد حسین. نادرنامه. انجمن آثار ملی خراسان 1339. مشهد ص22
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ ۱۸٫۳ ۱۸٫۴ ۱۸٫۵ سعیدی. محمد علی. تاریخ رامیان و فندرسک تهران. ۱۳۶۴. ص30
  19. اسکندر بیگ ترکمن. عالم آرای عباسی. ج2. ص795
  20. قدوسی. محمد حسین. نادرنامه. انجمن آثار ملی خراسان 1339. مشهد ص77
  21. کلنل ییت، سفرنامه خراسان و سیستان، ترجمه قدرت‌الله روشنی و مهرداد، نشر یزدان. تهران-1365 ص139
  22. قدوسی. محمد حسین. نادرنامه. انجمن آثار ملی خراسان 1339. مشهد ص22
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ کلنل ییت، سفرنامه خراسان و سیستان، ترجمه قدرت‌الله روشنی و مهرداد، نشر یزدان. تهران-1365 ص 341
  24. قدوسی. محمد حسین. نادرنامه. انجمن آثار ملی خراسان 1339. مشهد ص229
  25. کلنل ییت، سفرنامه خراسان و سیستان، ترجمه قدرت‌الله روشنی و مهرداد، نشر یزدان. تهران-1365 ص343
  26. خسروی. محمدرضا. جغرافیای تاریخی زاوه. آستان قدس الله.1366 ص61
  27. اسکندر بیگ ترکمن. عالم آرای عباسی. ج2. ص973
  28. اسکندر بیگ ترکمن. عالم آرای عباسی. ج2. ص340 و366
  29. اسکندر بیگ ترکمان. عالم آرای عباسی. برادران شاهرودی. تهران1364. ج2. ص973
  30. کلنل ییت، سفرنامه خراسان و سیستان، ترجمه قدرت‌الله روشنی و مهرداد، نشر یزدان. تهران-1365 ص 34
  31. electricpulp.com. "KARĀʾI – Encyclopaedia Iranica". www.iranicaonline.org. Retrieved 2018-03-31.
  32. جهانگشای نادری. ص 26-27
  33. نیز نک: لاکهارت، نادرشاه، 17
  34. مینورسکی، 9؛ قدوسی، 15
  35. (نک: میرنیا، ۲۵ به بعد)

منابع

  • فصل‌نامهٔ تحقیقات جغرافیایی، سال سوم شماره ۲، پاییز ۱۳۷۶، دکتر محمدحسین پاپلی یزدی.
  • The Khorasani Turks of Iran
  • Turks of Iran
  • kalafat_horasan
  • سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی
  • [میرنیا، علی، ایلها و طایفه‌های عشایری خراسان، تهران، ۱۳۶۹ش]
  • [استرآبادی، محمدمهدی، جهانگشای نادری، تهران، ۱۳۶۸ش]
  • [مینورسکی، ولادیمیر، تاریخچة نادرشاه، ترجمة رشید یاسمی، تهران، ۱۳۱۳ش]
  • [نیز نک: مینورسکی، ۸ -۹؛ لاکهارت، نادرشاه.]
  • [Vladimir Ivanov, "Further notes on gypsies in Persia", J[R]ASB, new series, vol.16, no.7 (1920]
  • [Richard N. Frye and A. M. Sayili, "The Turks in Khurasan and Transoxania at the time of the Arab conquest", The Moslem world, XXXV, no.4 Oct.1945]
  • [idem, "Irano-Turkic", in Turkic-Iranian contact areas: historical and linguistic aspects, ed. Lars Johanson and Christiane Bulut, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2006]
  • [Gerhard Doerfer, "Iran'da Turkler", Turk dili, no.431 .Kasim 1987]
  • [ابن‌حوقل]
  • [اسکندر بیگ ترکمان.عالم آرای عباسی.برادران شاهرودی.تهران۱۳۶۴.ج۲]
  • [سعیدی.محمد علی.تاریخ رامیان و فندرسک تهران.۱۳۶۴]
  • [محمد کاظم مروی.عالم آرای نادری.چاپ عکسی مسکو ۱۹۶۵ .نشر دانش.ج۲]
  • [میرنیا.سیدعلی.ایلات و طوایف درگز چاپ دوم.۱۳۶۱]
  • [قدوسی.محمد حسین.نادرنامه.انجمن آثار ملی خراسان ۱۳۳۹]

پیوند به بیرون