تیرانوسور
محدودهٔ زمانی: کرتاسه پسین، ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش
Tyrannosaurus Rex Holotype.jpg
اسکلت گونه‌نام از تیرانوسور پادشاه در موزه پیتسبرگ
آرایه‌شناسی
فرمانرو: جانوران
شاخه: طنابداران
رده: خزندگان
بالاراسته: دایناسورها
راسته: خزنده‌کفلان
زیرراسته: ددپایان
تیره: تیرانوسورسانان
زیرخانواده: †تیرانوسوریان
سرده: تیرانوسور
آزبورن، ۱۹۰۵
گونه

Tyrannosaurus rex
(آزبورن، ۱۹۰۵)

مترادف
  • Manospondylus gigas
    (کوپه، ۱۸۹۲)
  • Dynamosaurus imperiosus
    (آزبورن، ۱۹۰۵)
  • Stygivenator molnari
    (پال، ۱۹۸۸)
  • Dinotyrannus megagracilis
    (اُلشِوسک و فورد، ۱۹۹۵)

تیرانوسور (نام علمی: Tyrannosaurus) برگرفته از واژه‌ای لاتین به معنای «مارمولک ستمگر»،[۱] یک سرده از دایناسورهای گوشت‌خوار ددپا از دورهٔ کرتاسه[۲] می‌باشد. گونه شاخص این سرده با نام تیرانوسور رکس شناخته می‌شود (رکس در لاتین به معنی پادشاه می‌باشد) که به صورت عامیانه به تی‌رکس[۳] مختصر می‌شود و در فرهنگ عامه دنیا ماندنی شده‌است. تیرانوسور رکس در سرزمین‌های غرب آمریکای شمالی امروزی زندگی می‌کرد و نسبت به بقیهٔ بیدادگرخزندگان از پراکندگی بیشتری برخوردار بود. سنگواره‌های موجود از تی‌رکس مربوط به دو میلیون سال آخر دورهٔ کرتاسه یعنی تقریباً ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش است. این جانور در میان آخرین دایناسورهای غیر پرنده‌ای بود که پیش از وقوع رویداد انقراض کرتاسه-پالئوژن[۴] می‌زیستند.

همانند بیدادگرخزندگان دیگر، تیرانوسور نیز یک گوشت‌خوار دوپا با یک جمجمه بزرگ بود که با دم بزرگش تعادلش را ایجاد می‌کرده‌است. نسبت به پاهای بزرگ و نیرومند عقب، دست‌های تیرانوسور کوچک و باریک بودند. تی‌رکس یکی از بزرگ‌ترین درندگان زمین شناخته شده‌است که حدود ۱۲٫۳ متر طول، ۴ متر ارتفاع و حدود ۸٫۴ تن وزن داشته‌است. تیرانوسور دایناسورهای اردک‌منقار (هادروسور)[۵] و شاخ‌چهره[۶] را شکار می‌کرده و برخی متخصصان نیز تیرانوسور را یک لاشه‌خوار می‌دانند. تاکنون بیش از ۵۰ قطعه فسیل از تی‌رکس پیدا شده و اکثر آن‌ها کامل‌اند. بیش از صد سال از کشف تیرانوسور رکس می‌گذرد و از آن زمان از این حیوان به عنوان یکی از درنده‌ترین، بزرگ‌ترین و قوی‌ترین حیوانات تاریخ یاد می‌شود.

نمایی از سو بزرگ‌ترین تیرانوسور کشف‌شده

توصیفویرایش

اندازهویرایش

 
مقایسه جثهٔ بزرگترین ددپایان تاریخ با یکدیگر؛ تیرانوسور با رنگ آبی مشخص شده‌است. مساحت هر خانه، یک مترمربع است. به‌ترتیب از چپ به راست اسپینوسور (جگری)، جیگانوتوسور (نارنجی)، کارکارودونتوسور (قهوه‌ای)، تیرانوسور (آبی)، ماپوسور (سبز)

تیرانوسور از بزرگ‌ترین گوشت‌خوارهای تمام ادوار تا کنون بوده‌است. تخمین زده می‌شود که بزرگ‌ترین تیرانوسورها می‌توانستند تا ۱۳٫۲ متر طول و ۵٫۴ متر ارتفاع تا کپل داشته باشند. در مورد وزن تیرانوسورها در سال‌های مختلف تخمین‌های مختلفی زده شده‌است. از حداکثر ۹٫۸ تن تا حداقل ۶٫۹ تن و تحقیقات بعدی وزن را بین ۷ تا ۱۰٫۶ تن تخمین می‌زنند؛ ولی جدیدترین تحقیقات وزنش را بین ۱۶ تا ۲۰ تن تخمین زده‌اند با این وجود هنوز اندازه حقیقی وزن این حیوان به درستی مشخص نیست. در هر حال تیرانوسور بزرگ‌تر از معروف‌ترین ددپا دوره ژوراسیک یعنی آلوسور بوده‌است؛ و مقدار کمی از گوشت‌خوارهای غول‌پیکر دوره کرتاسه مثل اسپینوسور و جیگانوتوسور کوچک‌تر بوده‌است.

جمجمهویرایش

 
جمجمه تیرانوسور در موزه تاریخ طبیعی آمریکا

جمجمه تیرانوسور در مقایسه با اندازه بدنش بزرگ بود و گردن آن مانند دیگر ددپایان به‌شکل طبیعی به صورت S شکل منحنی یافته بود. این گونه آرواره‌ای مجهز به ۶۰ دندان تیز به طول ۲۰ سانتی‌متر داشت و قدرت تخمینی آرواره آن سه‌برابر قوی‌تر از آرواره شیر امروزی بوده‌است. بررسی جای دندان‌های تیرانوسور بر روی استخوان دایناسورهای تریسراتوپس و ادمونتوسور نشان می‌دهد که آرواره آن قادر به شکستن استخوان بوده‌است. همچنین اسکن حفره مغز تیرانوسور نشان می‌دهند که پیاز بویایی در این گونه نسبتاً بزرگ بود و این موضوع به جانور در ردیابی طعمه‌های زنده و مردار کمک می‌کرد.[۷] تیرانوسور پس از مگالودون (گونه‌ای کوسه منقرض‌شده) دارای قوی‌ترین آرواره در بین تمام جانوران تاریخ بوده‌است.[۸]

اندام حرکتیویرایش

 
یک نگاره قدیمی از تیرانوسور اثر چارلز نایت، تا نیمه‌های قرن بیستم تصور می‌شد که تی‌رکس و سایر دایناسورهای دوپا مانند کانگروها به صورت عمود می‌ایستاند و بر روی دم خود تکیه داده و آن را روی زمین می‌کشیدند.

دستان تی‌رکس کوتاه بودند و فقط دو انگشت داشتند. اما یک گزارش چاپ نشده تا سه انگشت را در یک اثر باقی‌مانده از پنجه جانور ذکر می‌کند. با وجود دستان کوتاه پاها در مقایسه با سایر ددپایان نسبت به بدن در بلندترین اندازه بودند. دم تی‌رکس بلند و سنگین بود و گاهی شامل ۴۰ مهره می‌شد، و برای حفظ توازن بدن و سر سنگین استفاده می‌شده‌است. برای جبران بدن بسیار بزرگ جانور بسیاری از استخوان‌های سراسر اسکلت تیرانوسور توخالی بودند؛ که این باعث کاهش وزن حیوان می‌شده‌است.

طول عمرویرایش

پیدا شدن چند نمونهٔ جوان از تیرانوسور این اجازه را به دانشمندان داد که بتوانند سرعت رشد این جانوران را بفهمند. کوچک‌ترین نمونه یافت شده وزنش ۲۹٫۹ کیلوگرم تخمین زده می‌شود، در حالی که نمونه‌های بزرگ و بالغ وزنی بیش از ۸ تن داشته‌اند. بررسی‌های بافت‌شناسی نشان می‌دهد که یک تیرانوسور استخوان‌هایش فقط دو سال قبل از مرگش پیر و فرسوده شده بودند. این دایناسور ۲۸ سال عمر داشته‌است که حداکثر عمر تخمین زده شده برای تیرانوسور می‌باشد.

طبقه‌بندیویرایش

تیرانوسارید


گورگوسور



آلبرتوسور



تیرانوسارید

Dinosaur Park tyrannosaurid




داسپلتوسور




Two Medicine tyrannosaurid




تراتوفونئوس




بیستاهیورسور




لیتروناکس




تیرانوسور




تاربوسور



ژوکنگتیرانوس











نگارخانهویرایش

پانویسویرایش

  1. Tyrannosaurus Rex, National Geographic
  2. Cretaceous
  3. T. rex
  4. Cretaceous–Tertiary extinction event.
  5. hadrosaurs
  6. ceratopsians
  7. ‏ «Tyrannosaurus» مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). natural history museum. ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۱۷ مه ۲۰۲۰.
  8. «The Tyrannosaurus Rex's Dangerous and Deadly Bite».

منابعویرایش

  • "تیرانوسور". ویکی‌پدیای انگلیسی. Retrieved 2 November 2008.