تیرانوسور
محدودهٔ زمانی: کرتاسه پسین، ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال پیش
Tyrannosaurus Rex Holotype.jpg
اسکلت گونه‌نام از تیرانوسور پادشاه در موزه پیتسبرگ
آرایه‌شناسی
فرمانرو: جانوران
شاخه: طنابداران
رده: خزندگان
بالاراسته: دایناسورها
راسته: خزنده‌کفلان
زیرراسته: ددپایان
بالاخانواده: بیدادگرخزنده‌ریختان
تیره: بیدادگرخزندگان
زیرخانواده: †تیرانوسوریان
سرده: †تیرانوسور
Species: T. rex
نام علمی
Tyrannosaurus rex
(آزبورن، ۱۹۰۵)
مترادف

تیرانوسور (به انگلیسی: Tyrannosaurus) برگرفته از واژه‌ای لاتین به معنای «مارمولک ستمگر»،[۱] یک سرده از دایناسورهای گوشت‌خوار ددپا از دورهٔ کرتاسه[۲] می‌باشد. تنها گونه این سرده با نام تیرانوسور رکس شناخته می‌شود (رکس در لاتین به معنی پادشاه می‌باشد) که به صورت عامیانه به تی‌رکس[۳] مختصر می‌شود و در فرهنگ عامه دنیا ماندنی شده‌است. تیرانوسور رکس ساکن در آمریکای شمالی امروزی بود و نسبت به بقیهٔ بیدادگرخزندگان از پراکندگی بیشتری برخوردار بود. سنگواره‌های موجود از تی‌رکس مربوط به دو میلیون سال آخر دورهٔ کرتاسه (تقریباً ۶۸ تا ۶۶ میلیون سال قبل) است. این جانور در میان آخرین دایناسورهای غیر پرنده‌ای بود که پیش از رویداد انقراض کرتاسه-پالئوژن[۴] می‌زیستند. همانند بیدادگرخزندگان دیگر، تیرانوسور نیز یک گوشت‌خوار دوپا با یک جمجمه بزرگ بود که با دم بزرگش تعادلش را ایجاد می‌کرده‌است. نسبت به پاهای بزرگ و نیرومند عقب، دست‌های تیرانوسور کوچک و باریک بودند. تی‌رکس یکی از بزرگ‌ترین درندگان زمین شناخته شده‌است که حدود ۱۲٫۳ متر طول، ۴ متر ارتفاع و حدود ۸٫۴ تن وزن داشته‌است. تیرانوسور دایناسورهای اردک‌منقار (هادروسور)[۵] و شاخ‌چهره[۶] را شکار می‌کرده و برخی متخصصان نیز تیرانوسور را یک لاشه‌خوار می‌دانند. تاکنون بیش از ۵۰ قطعه فسیل از تی‌رکس پیدا شده‌ و اکثر آن‌ها کامل‌اند. بیش از صد سال از کشف تیرانوسور رکس می‌گذرد و از آن زمان از این حیوان به عنوان یکی از درنده‌ترین، بزرگ‌ترین و قوی‌ترین حیوانات تاریخ یاد می‌شود.

نمایی از سو بزرگ‌ترین تیرانوسور کشف‌شده

توصیفویرایش

اندازهویرایش

 
مقایسه جثهٔ بزرگترین ددپایان تاریخ با یکدیگر؛ تیرانوسور با رنگ آبی مشخص شده‌است. مساحت هر خانه، یک مترمربع است. به‌ترتیب از چپ به راست اسپینوسور (جگری)، جیگانوتوسور (نارنجی)، کارکارودونتوسور (قهوه‌ای)، تیرانوسور (آبی)، ماپوسور (سبز)

تیرانوسور از بزرگ‌ترین گوشت‌خوارهای تمام ادوار تا کنون بوده‌است. تخمین زده می‌شود که بزرگ‌ترین تیرانوسورها می‌توانستند تا ۱۳٫۲ متر طول و ۵٫۴ متر ارتفاع تا کپل داشته باشند. در مورد وزن تیرانوسورها در سال‌های مختلف تخمین‌های مختلفی زده شده‌است. از حداکثر ۹٫۸ تن تا حداقل ۶٫۹ تن و تحقیقات بعدی وزن را بین ۷ تا ۱۰٫۶ تن تخمین می‌زنند؛ ولی جدیدترین تحقیقات وزنش را بین ۱۶ تا ۲۰ تن تخمین زده‌اند با این وجود هنوز اندازه حقیقی وزن این حیوان به درستی مشخص نیست. در هر حال تیرانوسور بزرگ‌تر از معروف‌ترین ددپا دوره ژوراسیک یعنی آلوسور بوده‌است؛ و مقدار کمی از گوشت‌خوارهای غول‌پیکر دوره کرتاسه مثل اسپینوسور و جیگانوتوسور کوچک‌تر بوده‌است.

جمجمهویرایش

 
مقایسه جمجمه آلوسور (راست) با تیرانوسور (چپ)؛ برخلاف بیشتر دایناسورهای گوشت‌خوار که دارای آرواره‌های باریک و دندان‌های تیز و به‌اصطلاح شمشیری بودند، آروارهٔ تیرانوسور پهن و دندان‌هایش قطور و مخروطی بود که به کمک آن می‌توانست استخوان‌های شکارش را نیز شکسته و بخورد.

جمجمه تیرانوسور نسبت به ابعاد بدنش بزرگ بود و گردن آن مانند دیگر ددپایان به‌شکل طبیعی به صورت S شکل منحنی یافته بود. تی‌رکس قوی‌ترین قدرت آرواره در تاریخ موجودات خشکی‌زی را داشته و تنها قدرت آرواره‌اش از مگالودون بزرگ‌ترین و قدرتمندترین شکارچی تاریخ اقیانوس ضعیف‌تر بوده‌است.[۷] طول دندان‌های تی‌رکس معمولاً بین ۲۵ تا ۴۰ سانتی‌متر بوده و تعداد دندان‌های این دایناسور گوشت‌خوار ۶۰ الی ۷۰ عدد بوده‌است.

اندام حرکتیویرایش

 
یک نگاره قدیمی از تیرانوسور اثر چارلز نایت، تا نیمه‌های قرن بیستم تصور می‌شود که تی‌رکس و سایر دایناسورهای دوپا مانند کانگروها به صورت عمود می‌ایستاند و بر روی دم خود تکیه داده و آن را روی زمین می‌کشیدند.

دستان تی‌رکس کوتاه بودند و فقط دو انگشت داشتند. اما یک گزارش چاپ نشده تا سه انگشت را در یک اثر باقی‌مانده از پنجه جانور ذکر می‌کند. با وجود دستان کوتاه پاها در مقایسه با سایر ددپایان نسبت به بدن در بلندترین اندازه بودند. دم تی‌رکس بلند و سنگین بود و گاهی شامل ۴۰ مهره می‌شد، و برای حفظ توازن بدن و سر سنگین استفاده می‌شده‌است. برای جبران بدن بسیار بزرگ جانور بسیاری از استخوان‌های سراسر اسکلت تیرانوسور توخالی بودند؛ که این باعث کاهش وزن حیوان می‌شده‌است.

طول عمرویرایش

پیدا شدن چند نمونهٔ جوان از تیرانوسور به دانشمندان این اجازه را داد که بتوانند سرعت رشد این موجودات را بفهمند. کوچک‌ترین نمونه یافت شده وزنش ۲۹٫۹ کیلوگرم تخمین زده می‌شود، در حالی که در همان زمان تیرانوسورهای بزرگ وزنی بیش از ۸ تن داشته‌اند. بررسی‌های بافت‌شناسی نشان می‌دهد که یک تیرانوسور استخوان‌هایش فقط دو سال قبل از مرگش پیر و فرسوده شده بودند. این دایناسور ۲۸ سال عمر داشته‌است که حداکثر عمر تخمین زده شده برای تیرانوسور می‌باشد.

طبقه‌بندیویرایش

تیرانوسارید


گورگوسور



آلبرتوسور



تیرانوسارید

Dinosaur Park tyrannosaurid




داسپلتوسور




Two Medicine tyrannosaurid




تراتوفونئوس




بیستاهیورسور




لیتروناکس




تیرانوسور




تاربوسور



ژوکنگتیرانوس











نگارخانهویرایش

پانویسویرایش

  1. Tyrannosaurus Rex, National Geographic
  2. Cretaceous
  3. T. rex
  4. Cretaceous–Tertiary extinction event.
  5. hadrosaurs
  6. ceratopsians
  7. «The Tyrannosaurus Rex's Dangerous and Deadly Bite».

منابعویرایش

  • "تیرانوسور". ویکی‌پدیای انگلیسی. Retrieved 2 November 2008.