باز کردن منو اصلی

گرکویه، گرکوا، گرگوِیه، گبرگوِیه، جِرکوه، جِرقوه، جرقوِیه منطقه‌ای در فاصله ۵۲ تا ۱۹۹ کیلومتری جنوب شرقی اصفهان است.

محتویات

موقعیت جغرافیاییویرایش

بخش جرقویه با پهناوری نزدیک به ۶۴۵۰ کیلومترمربع از سوی شمال به جلگه رودشت کوهپایه، از جنوب به آباده در استان فارس، از غرب به شهرستان شهرضا، از شمال غربی به جلگه برآن جنوبی، از شمال غربی به تالاب گاوخونی، از غرب به خضرآباد یزد و از جنوب شرقی به شهرستان ابرکوه متصل می‌شود.

علت نامگذاریویرایش

دربارهٔ نامگذاری این منطقه سه دیدگاه وجود دارد:

  • جِرقویه که عربی شده جِرکویه است. جِر در گویش مردم منطقه به معنی زیر و پایین و چون بیشتر مناطق مسکونی در این منطقه در دامنه کوه واقع گردیده‌است جِرکوه نامیده‌اند.
  • با خشک شدن دریای مرکزی ایران این منطقه که سرزمینی آباد و خرم بوده و از نشانه‌های آن در روزگار کنونی وجود جنگل‌های قیچ و تاغ و گز و درختان بادام و انجیر و پسته کوهی است؛ از پوشش گیاهی تهی شده و در زمان ساسانی به گرکویه (کوه لخت) معروف می‌شود.
  • گویش مردم این منطقه از شاخه گویش‌های مرکزی ایران و زبان پارسی باستان و پهلوی ساسانی است. به همین سبب این سرزمین را گبرکویه یعنی جایگاه مردمانی که به زبان گبری سخن می‌گویند نامیده شده‌است؛ که به مرور زمان به جرقویه تغییر یافته‌است.[۱]

تاریخویرایش

این منطقه از جمله مناطق ساحلی دریای مرکزی ایران است که یازده هزار سال قبل خشک شده‌است.[۲] ابزارهای مفرغی که در کنار غارهای این منطقه یافت شده حکایت از دوران غارنشینی دارد.[۳] روستای قارنه به دست قارن پسر کاوه آهنگر بنا شده‌است. همچنین در روستای گیوان دژی باستانی وجود دارد که به گیو پسر گودرز نسبت می‌دهند.[۴] در روزگار اشکانیان این منطقه پیرو یکی از استان‌های هجده‌گانه بود.[۵]

شهر سبا یا سرا از جمله شهرهای این منطقه بوده که قدمت آن به دوران اشکانیان بازمی‌گردد که هم‌اکنون در زیر تلی از ماسه مدفون گردیده‌است.[۶]پیکان نیز از دیگر شهرهای دوران اشکانیان در این منطقه بوده‌است.

در دوران ساسانیان این منطقه قسمتی از استان نیمروز بوده‌است.[۷] نخستین آتشکده‌ای که در این منطقه ساخته شده آذربرزین نام داشته که ویرانه‌های آن در کنار روستای آذرخواران باقی است. همچنین یکی از کاخ‌های تابستانی بهرام گور پسر یزدگرد اول ساسانی در این منطقه بوده‌است که هم‌اکنون به پاقصر معروف است.[۸]

بهرام گور در سال ۴۳۹ میلادی در این منطقه در حالیکه با اسب دنبال گورخر بود در باتلاق فرورفت.[۹][۱۰] از دیگر آثار به جا مانده در این منطقه از زمان بهرام گور دژ بهرام گور و راهدارخانه کوچ کوچی(کوشک کوچک) است که آن را یکی از هفت گنبد بهرام گور می‌دانند.

جاده ابریشم از این منطقه عبور می‌کرده‌است[۱۱]

مردم این منطقه توسط محمد حنفیه اسلام آوردند؛ و به کوشش سلطان باباحاجی نماینده صاحب بن عباد شیعه شدند.[۱۲] احداث کاریز و آسیاب‌های بادی و آبی از جمله اقدامات دیلمیان در پیکان بود.[۱۳]دستجردجرقویه در روزگار سلجوقیان مرکزی برای گردهم آمدن دانشمندان علوم دینی بوده‌است.[۱۳] در دوران آل بویه این منطقه رو به آبادانی رفت. در زمان قاجار جنگاوران و تفنگداران این منطقه زبانزد بودند به گونه‌ای که در زمان ناصرالدین شاه به مقابله با ظل السلطان حاکم ظالم اصفهان برخاستند و از دست وی به نزد شاه شکایت بردند. با مقاومت مردم این منطقه در سال ۱۲۹۷ شمسی علی نقی چی و جعفرقلی چرمیهنی و رضا جوزدانی از دزدان معروف ایران دستگیر شدند و به سزای اعمالشان رسیدند.[۱۴] در جریان جنگ ایران و عراق از این منطقه ۲۷۲ کشته، ۲۲۲ اسیر و ۵۲ مفقود شدند.[۱۵]

مشاهیرویرایش

  • میرزا فتح‌الله دیه خوارانی

نسل وی به امیر نجم ثانی از امرای شاه اسماعیل صفوی می‌رسد. وی در دیه خواران به دنیا آمد و در عهد شاه طهماسب صفوی در شاعری به مقام والایی دست یافت و در سال ۱۱۴۸ هجری به دستور نادرشاه افشار کشته شد.[۱۶][۱۷][۱۸]

  • سید حسن طباطبایی رامشه‌ای

از شاعران این منطقه و خطاطی زبردست بود. وی ترسا تخلص می‌کرد. دیوان اوچ کلیسا از وی به جا مانده‌است. آرامگاه وی در رامشه است.[۱۹]

  1. علی شفیعی نیک آبادی، گرکویه (جرقویه) سرزمینی ناشناخته بر کران کویر، گلبن، زمستان ۱۳۷۲، صفحه۲-۴-۵
  2. علی شفیعی نیک آبادی، گرکویه (جرقویه) سرزمینی ناشناخته بر کران کویر، گلبن، زمستان ۱۳۷۲، صفحهٔ ۱۱
  3. علی شفیعی نیک آبادی، گرکویه (جرقویه) سرزمینی ناشناخته بر کران کویر، گلبن، زمستان ۱۳۷۲، صفحهٔ ۲۴
  4. علی شفیعی نیک آبادی، گرکویه (جرقویه) سرزمینی ناشناخته بر کران کویر، گلبن، زمستان ۱۳۷۲، صفحه۲۵ و ۲۶
  5. علی شفیعی نیک آبادی، گرکویه (جرقویه) سرزمینی ناشناخته بر کران کویر، گلبن، زمستان ۱۳۷۲، صفحهٔ ۲۹
  6. سید علی جناب، الاصفهان، صفحهٔ ۷۲
  7. جغرافیای تاریخی شهرهای ایران، صفحهٔ ۲۲۶
  8. مفصل بن سعد بن مافروخی، محاسن اصفهان، صفحهٔ ۶۷
  9. علی شفیعی نیک آبادی، گرکویه (جرقویه) سرزمینی ناشناخته بر کران کویر، گلبن، زمستان ۱۳۷۲، صفحهٔ ۴۵
  10. تاریخ ایران زمین، صفحهٔ ۹۰
  11. علی شفیعی نیک آبادی، گرکویه (جرقویه) سرزمینی ناشناخته بر کران کویر، گلبن، زمستان ۱۳۷۲، صفحهٔ ۴۹
  12. علی شفیعی نیک آبادی، گرکویه (جرقویه) سرزمینی ناشناخته بر کران کویر، گلبن، زمستان ۱۳۷۲، صفحهٔ ۵۶
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ علی شفیعی نیک آبادی، گرکویه (جرقویه) سرزمینی ناشناخته بر کران کویر، گلبن، زمستان ۱۳۷۲، صفحهٔ ۶۰
  14. علی شفیعی نیک آبادی، گرکویه (جرقویه) سرزمینی ناشناخته بر کران کویر، گلبن، زمستان ۱۳۷۲، صفحهٔ ۱۲۹
  15. علی شفیعی نیک آبادی، گرکویه (جرقویه) سرزمینی ناشناخته بر کران کویر، گلبن، زمستان ۱۳۷۲، صفحهٔ ۱۴۴
  16. ریحانه الادب ص ۲۸۰
  17. آگهی شهان از کار جهان ص ۱۲۴
  18. نتایج الافکار ص ۱۶۰
  19. علی شفیعی نیک آبادی، گرکویه (جرقویه) سرزمینی ناشناخته بر کران کویر، گلبن، زمستان ۱۳۷۲، صفحهٔ ۱۷۶

منابعویرایش

  • علی شفیعی نیک آبادی، گرکویه (جرقویه) سرزمینی ناشناخته بر کران کویر، گلبن، زمستان ۱۳۷۲

جستارهای وابستهویرایش