جمهوری قره‌قالپاقستان

جمهوری‌ای خودمختار در جمهوری ازبکستان

جمهوری قره‌قالپاقستان منطقه‌ای خودمختار در کشور ازبکستان است. مرکز این جمهوری شهر نوکوس است. قره‌قالپاقستان در شمال غرب ازبکستان واقع است.

قره‌قالپاقستان
جمهوری قره‌قالپاقستان
پرچم جمهوری قره‌قالپاقستان
پرچم
شعار: ندارد
سرود: سرود ملی ازبکستان
موقعیت قره‌قالپاقستان
بزرگترین شهرنوکوس
زبان(های) رسمیازبکی، قره‌قالپاقی
حکومتجمهوری خودمختار
مساحت
• کل
۱۵۶٬۶۰۰ کیلومتر مربع (۶۰٬۵۰۰ مایل مربع)
جمعیت
• برآورد
۱٬۸۶۰٬۹۰۰
• تراکم
۱٬۰۱۵ بر کیلومتر مربع (۲٬۶۲۸٫۸ بر مایل مربع)
واحد پولسوم (UZS)
منطقه زمانیUZT (ساعت جهانی ۵+)
گاه‌شماریمیلادی
دامنه سطح‌بالاUZ.
Karakalpakstan map.png

جغرافیای منطقهویرایش

این جمهوری در منطقهٔ پست و حاصلخیز خوارزم واقع شده‌است. از جنوب‌غربی به بیابان قره‌قوم، از شمال‌غرب به فلات اوست یورت، از شمال‌شرق به بیابان قیریل‌قوم محصور شده‌است. بخش جنوبی دریاچهٔ خوارزم در خاک این جمهوری بوده و به دلیل خشک و بیابانی بودن و همچنین فصلی بودن رودخانه‌های منتهی به دریاچه، بیابانی به نام آرال‌قوم در این منطقه به وجود آمده‌است. بیش از ۸۰٪ خاک این منطقه از بیابان‌ها و کویر تشکیل شده‌است.

تاریخچهویرایش

در سال ۱۹۲۴ منطقهٔ خودمختار قره‌قالپاق به مرکزیت شهر تورت کول برپا گردید. پس از اشغال خوارزم، آمودریا و ترکستان به دست شوروی در ۱۲–۱۹ فوریهٔ ۱۹۲۵، کنگرهٔ کشاورزان و کارگران تأسیس گشت و در ۱۶ فوریه طی مصوبه‌ای منطقهٔ خودمختار قره‌قالپاقستان به صورت رسمی تأسیس و به جمهوری سوسیالیستی قزاقستان ملحق شد. در ۲۰ ژوئیهٔ ۱۹۳۰ حکومت مرکزی شوروی ادارهٔ این منطقه را از قزاقستان به مسکو واگذار و در ۲۰ مارس ۱۹۳۲ این منطقه را به جمهوری خودمختار ارتقا داد. سال ۱۹۳۳ شهر نوکاث به پایتختی برگزیده شد. در سال ۱۹۳۶ به خاک جمهوری سوسیالیستی ازبکستان ضمیمه گردید. در ۱۴ دسامبر ۱۹۹۰ نمایندگان مجلس محلی قانون حق حاکمیت ملی را تصویب کرده و در ۹ ژانویهٔ ۱۹۹۲ از جمهوری خودمختار به جمهوری قره‌قالپاقستان تغییر نام داد. بعضی از دانشمندان، جمهوری قره‌قالپاقستان را بانک و منبع عظیم ذخایر باستان‌شناسی لقب داده‌اند. در این منطقه بیش از ۳۰۰ پایگاه باستان‌شناسی از دوران باستان و قرون وسطی خوارزم قرار دارد.

تجزیه‌طلبیویرایش

مطابق اصل ۷۴ قانون اساسی ازبکستان، منطقه خودمختار قره‌قالپاقستان حق جدایی از ازبکستان به‌واسطهٔ همه‌پرسی را داراست. با توجه به تلاش رئیس جمهور ازبکستان برای حذف این اصل، در سال ۲۰۲۲ میلادی (۱۴۰۱ ه‍.ش) شورشی صورت گرفت که چند ده کشته و هزاران مجروح بر جا گذاشت. پولاد آهونوف، یکی از رهبران جامعه قره‌قالپاقستان که در تبعید و در سوئد زندگی می‌کند، هشدار داد که با توجه به بافت متنوع قومی در این منطقه احتمال بروز درگیری میان جامعه قره‌قالپاق که خواهان حفظ حق تجزیه و خودمختاری منطقه است، با ازبک‌های حامی دولت ازبکستان وجود دارد.[۱]

جایگاه حقوقیویرایش

این جمهوری، پرچم و نمادهای ملی و سرود و قانون اساسی و دولت خود را دارد. رئیس‌جمهور این منطقه رئیس شورای عالی و مجلس این جمهوری است. رئیس دولت، رئیس انجمن وزیران جمهوری قره‌قالپاقستان است. جمهوری قره‌قالپاقستان حق جدایی از ازبکستان را به واسطهٔ همه‌پرسی داراست. پول ملی این منطقه، ارز رایج کشور ازبکستان است.

جمعیتویرایش

  • کل جمعیت: ۱٬۶۲۳٬۱۰۰ نفر (۲۰۰۹)
 
کوچ‌نشینان قره‌قالپاق در سال ۱۹۳۲

بافت جمعیتیویرایش

حدود نیمی از جمعیت در شهرها و شهرک‌ها، و بقیه در حومهٔ شهر زندگی می‌کنند.

ترکیب نژادیویرایش

  • ۳۲٫۱٪ قره‌قالپالق‌ها
  • ۳۲٫۸٪ ازبک‌ها
  • باقی نیز متشکل از قومیت‌های دیگر همچون: قزاق، روس، تاجیک، اوکراینی، ترکمن، کره‌ای و تاتار.

تقسیمات کشوریویرایش

در دوران اتحاد جماهیر شورویویرایش

در سال ۱۹۳۱ در دوران اتحاد جماهیر شوروی این جمهوری دارای ۱۱ استان به شرح ذیل بوده‌است:

  • استان کارا-اوزیاکسکی به مرکزیت شهر کارا-اوزیاکسکی
  • استان کیگن لینسکی به مرکزیت شهر نوکوس
  • استان قبچاق به مرکزیت شهر قبچاق
  • استان کونگراد به مرکزیت شهر کونگراد
  • استان موئیناک به مرکزیت شهر موئیناک
  • استان تامدینسکی به مرکزیت شهر تامدی‌بولاغ (این استان در سال ۱۹۴۳ به استان بخارا (ازبکستان) ضمیمه گشت)
  • استان تخته‌کوپیر به مرکزیت شهر تاختاکوپر
  • استان تورت‌کول به مرکزیت شهر تورتکول (شوراخان سابق)
  • استان خودژیلنسکی به مرکزیت شهر خودژیلی
  • استان چیم بیسکی به مرکزیت شهر چیم‌بی
  • استان شیخ اباض به مرکزیت شهر شیخ اباض

پس از اتحاد جماهیر شورویویرایش

 
نقشهٔ تقسیمات اداری جمهوری قره‌قالپاقستان
ردیف استان نام استان
به ازبکی
نام استان
به قره‌قالپاقی
مرکز استان
۱ آمودریا Amudaryo A’muda’rya مانگیت
۲ بیرونی Beruniy Beruniy مانگیت (ازبکی) - بیرونی
۱۰ قره‌اوزاک Qorao’zak Qarao’zek کارا اوزیاک
۵ کِیگِی‌لی Kegeyli Kegeyli کیگلی
۹ قونغیرات Qo’ng’irot Qon’i’rat قونغیرات
۸ قَنلی‌کول Qanliko’l Qanli’ko’l قنلی‌کول
۶ مویناق Mo’ynoq Moynaq مویناق
۷ نوکوس Nukus No’kis آق‌مانگیت
۱۲ تخته‌کوپیر Taxtako’pir Taxtako’pir تخته‌کوپیر
۱۳ تورت‌کول To’rtko’l To’rtku’l تورت‌کول
۱۴ خوجَیلی Xo’jayli Xo’jeli خوجَیلی
۳ چیمبای Chimboy Shi’mbay چیمبای/شیمبای
۱۱ شومانایسکی Shumanay Shomanay شومانای
۴ اللی کالینسکی Ellikqal’a Ellikqala اللی‌قلعه
شهر نوکوس Nukus No’kis نوکوس

دانشگاه‌هاویرایش

  • دانشگاه دولتی قره‌قالپاقستان
  • مؤسسهٔ تربیتی و آموزشی دولتی نوکوس
  • شعبهٔ مؤسسهٔ پزشکی تاشکند
  • شعبهٔ فناوری اطلاعات دانشگاه تاشکند
  • واحد کشاورزی دانشگاه دولتی تاشکند

پیوند به بیرونویرایش

Uzbekistan: Administrative Divisions (population and area) بایگانی‌شده در ۲۷ سپتامبر ۲۰۰۷ توسط Wayback Machine, World Gazetteer.

  1. «درگیری در منطقه قره‌قالپاقستان ازبکستان». euronews. ۲۰۲۲-۰۷-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۳۰.