باز کردن منو اصلی

یکسان نبودن دو یا چند واژه در واج‌های سازنده را گویند، گرچه معنی متفاوتی نداشته باشند. در دو کلمه هم‌جنس گاه جز معنی تفاوتی ندارند و گاه علاوه بر معنی، در یک مصوت یا همخوان با هم متفاوت‌اند.[۱] به دو کلمهٔ هم‌جنس یا هم‌معنی که در یک مصراع یا بیت به کار می‌رود، ارکان جناس گویند. ارزش جناس به موسیقی و آهنگی است که در سخن می‌آفریند و زیبایی جناس در گروه پیوندی است که با معنی سخن دارد. جناس در هم شعر و هم در نثر به کار می‌رود. جناس تام، یکسانی دو واژه در تعداد و ترتیب واج‌هاست؛ بر موسیقی درونی مصراع یا جمله می‌افزاید. به این بیت شعر از حافظ توجه کنید:

بر دوخته‌ام دیده چو باز از همه عالمتا دیدهٔ من بر رخ زیبای تو باز است

انواع جناسویرایش

جناس ناقص حرکتیویرایش

یکسان نبودن دو یا چند واژه در صامت‌ها (حروف بی‌صدا) و اختلاف آنها در مصوت های (حروف صدادار) کوتاه نیست. تکرار صامت‌ها، موسیقی درونی مصراع را پدید نمی‌آورد؛ مانند:

  • مثال
شکر کند چرخ فلک، از مَلِک و مُلک و مَلَک کز کرم و بخشش او، روشن و بخشنده شدم

در بیت بالا، سه واژهٔ «مَلِک، مُلک، مَلَک» به کار رفته‌اند؛ صامت‌های هر سه واژه یکسان اما واکه های کوتاه آنان و همچنان معنی‌شان با هم متفاوت است.

  • مثال
پس طفل کآرزوی ترازوی زر کُنَدنارنج از آن کَنَد که ترازو کُنَد ز پوست
  • مثال
زمان خوشدلی دَریاب و دُریابکه دائم در صدف گوهر نباشد

دریاب اولی با فتحه است و دریاب دومی با ضمه.


جناس ناقص اختلافیویرایش

شباهت یک کلمه در حرف اول، وسط یا آخر است. جناس میان دو واژه آنگاه جناس ناقص خوانده می‌شوند که اختلاف آنها بیش از یک حرف باشد. مانند:

  • مثال
بدان گه که خیزد خروش خروس ز درگاه برخاست آوای کوس
چو ایران نباشد تن من مباددر این بوم بر ، زنده یکتنمباد

در این مثال، دو کلمه «خروش» و «خروس» در کنار هم آمده‌اند، آخرین صامت دو کلمه با هم متفاوت است. هماهنگی این دو واژه در بقیه صامت‌ها و مصوت‌ها و هماهنگی حرف اول آن‌ها با «خیزد» از عوامل آفرینش موسیقی در مصراع اول است. این جناس در کتب سنتی، به تفکیک اختلاف در حرف اول، وسط و آخر، جناس مضارع، لاحق و مطرف نامیده می‌شده‌است.

  • مثال
در حلقه گُل و مُل خوش خواند دوش بلبلهات اصبوح هبوا یا ایها السکارا

گُل و مُل در حرف اول با هم اختلاف دارند.

  • مثال
هنگام تنگدستی در عیش کوش و مستیکین کیمیای هستی قارون کند گدا را

دستی، مستی و هستی فقط در حرف نخست باهم متفاوتند.

  • مثال
جذبات شوقک الجمت بسلاسال الغم و البلا هم عاشقان شکسته‌دل که دهند جان بره ولا

بلا و ولا در حرف نخست با هم متفاوتند.

جناس ناقص افزایشیویرایش

اختلاف یک واژه در معنی و تعداد حروف است. این نوع جناس در کتب سنتی جناس زاید یا مُذَیّل نامیده می‌شده‌است. در جناس ناقص افزایشی، افزایش ممکن است در حرف اول، وسط و آخر رخ دهد.[۱] مانند:

  • مثال
سرو چمان من چرا میل چمن نمی‌کند همدم گل نمی‌شود، یاد سمن نمی‌کند

در این بیت، واژهٔ «چمان» یک حرف بیشتر از «چمن» دارد. حرف در وسط آن افزوده شده‌است. همسانی سه صامت دیگر در این دو واژه و همراهی «چمان» و «چمن» با واژهٔ «چرا» در آفرینش موسیقی درونی نقش داشته‌است.

  • مثال
جان بی جمال جانان میل جهان ندارد هر کس که این ندارد حقا که آن ندارد

جان و جهان جناس افزایشی دارند.

  • مثال
شادی مجلسیان در قدم و مقدم توست جای غم باد هران دل که نخواهد شادت

قدم و مقدم جناس افزایشی دارند.

  • مثال
تو که فلس ماهی حیرتی چه زنی ز بحرِ وجود دم بنشین چو طاهره دمبدم بشنو خروش نهنگِ لا

دم و دمبدم جناس افزایشی دارند.

  • مثال
گر خیال جان همی هستت بدل اینجا میاگر نثار جان و دل داری بیا و هم بیار

بیا و بیار جناس افزایشی دارند.

  • مثال
تنت در جامه چون در جام باده دلت در سینه چون در سیم آهن

جام و جامه جناس افزایشی دارند.

  • مثال
پند گیرید ای سیاهیتان گرفته جای پند عذر آرید ای سپیدیتان دمیده بر عذار

عذر و عذار جناس افزایشی دارند.

جناس تامویرایش

آن است که دو واژه یا واج در خط و تلفظ یکسان باشند، ولی در معنی با هم تفاوت داشته باشند:

بهرام که گور می‌گرفتی همه عمر دیدی که چگونه گور بهرام گرفت

«گور» در مصراع اول به معنی گورخر و در مصراع دوم به معنی قبر است.

جستارهای وابستهویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ پورنامداریان, تقی; طهرانی ثابت, ناهید (2011-03-21). "نگاهی دیگر به جناس". فنون ادبی. 3 (1): 21–28.