حوضه آبریز کویر مرکزی

موقعیت حوضه آبریز کویر مرکزی

حوضه آبریز کویر مرکزی یکی از حوضه‌های بستهٔ ایران است که در تقسیم‌بندی حوضه‌های آبریز ایران، حوضهٔ فرعی به‌شمار می‌رود و زیرمجموعهٔ حوضهٔ آبریز فلات مرکزی است. مساحت این حوضه، ۲۲۶٬۵۳۳٫۱ کیلومتر مربع است.[۱] بلندترین رود این حوضه، کال شور خارتوران است.

جغرافیاویرایش

حوضه کویر مرکزی بزرگترین زیرمجموعهٔ حوضهٔ فلات مرکزی است و شامل رودها و مسیل‌هایی است که وارد دشت کویر می‌شوند. بخش عمدهٔ آن در استان‌های سمنان و خراسان رضوی قرار دارد. بخش‌هایی از استان‌های تهران، اصفهان، یزد، خراسان جنوبی و خراسان شمالی نیز جزء این حوضه هستند. محدودهٔ شمالی آن، کوه‌های البرز و ادامهٔ آن بینالود است. کوه‌های کم‌ارتفاع بقیهٔ مرز حوضه را شکل می‌دهند. در مجموع ۳۵٪ سطح آن مناطق کوهستانی و ۶۵٪ باقیمانده، کوهپایه‌ها، دشت‌ها و کویرها هستند.[۲] سطح بزرگی در جنوب و غرب این حوضه، کاملاً بیابانی و شوره‌زار است و بارندگی سالانه در مرکز حوضه به ۵۰ میلی‌متر نمی‌رسد.

در شرق حوضه، کویر نمک در نزدیکی بجستان قرار دارد که آبراهه‌های منتهی به آن (مهم‌ترین آنها کال شور تربت حیدریه و کال نمک بشرویه) عمدتاً شور و غیرقابل استفاده هستند. در شمال شرقی حوضه، رودهایی از کوه‌های بینالود و آلاداغ سرچشمه می‌گیرند که در نهایت، به کال شور خارتوران می‌ریزند. این کال، بلندترین رود حوضه و رودی دائمی است که آب آن در دشت کویر فرومی‌رود. در شمال حوضه، کویر حاج علی‌قلی (کویر دامغان) مسیل‌های منطقهٔ دامغان و شاهرود (دو رود عمدهٔ آن رود چشمه علی و کال سیاه) را به خود جذب می‌کند. در غرب آن، رودهای سرچشمه گرفته از دامنه‌های جنوبی البرز در غرب سمنان و شرق تهران به هم می‌پیوندند و حبله‌رود را شکل می‌دهند. این رود دائمی است و به حاشیهٔ کویر منتهی می‌شود.[۳] کال شور درونه نیز مهم‌ترین مسیل جنوب حوضه است که وارد دشت دستگردان می‌شود.

زیرحوضه‌هاویرایش

برپایهٔ دستور العمل تقسیم‌بندی حوضه‌های ایران، حوضهٔ آبریز کویر مرکزی به زیرحوضه‌های زیر تقسیم می‌شود:[۴]

کد نام اختصاری
زیرحوضه
مساحت
کیلومتر مربع
تعداد
زیرحوضه‌ها
۴۷۱ حبله‌رود و شورآب سمنان ۲۷٬۴۶۶٫۵ ۵
۴۷۲ کویر مرکزی غربی ۳۱٬۵۳۴٫۸ ۵
۴۷۳ دشت کویر مرکزی شرقی ۲۱٬۹۹۸٫۷ ۴
۴۷۴ کال درونه - دستگردان ۱۶٬۳۸۳٫۹ ۲
۴۷۵ کویر نمک - بجستان ۳۴٬۱۸۱٫۲ ۵
۴۷۶ کال شور خارتوران و ترود ۷۶٬۸۸۲٫۱ ۴
۴۷۷ کویر دامغان ۱۸٬۰۸۵٫۹ ۵

منابعویرایش

  1. دستور العمل و ضوابط تقسیم‌بندی و کدگذاری حوضه‌های آبریز و محدوده‌های مطالعاتی در سطح کشور. شرکت مدیریت منابع ایران. دی ۱۳۸۳. ص. ۶. دریافت‌شده در ۱۰ مرداد ۱۳۹۶.
  2. سالنامه آماری آب کشور 1390 تا 91. دفتر برنامه‌ریزی کلان آب و آبفا. آبان ۱۳۹۴. صص. ۱۸.
  3. افشین، یدالله (۱۳۷۳). رودهای ایران. ۲. وزارت نیرو - مهندسین مشاور جاماب. صص. ۳۳۵–۳۳۷.
  4. دستور العمل و ضوابط تقسیم‌بندی و کدگذاری حوضه‌های آبریز و محدوده‌های مطالعاتی در سطح کشور. شرکت مدیریت منابع ایران. دی ۱۳۸۳. ص. ۱۳۹–۱۴۵. دریافت‌شده در ۱۰ مرداد ۱۳۹۶.