حوضه آبریز کویر مرکزی

حوضه آبریز کویر مرکزی یکی از حوضه‌های بستهٔ ایران است که در تقسیم‌بندی حوضه‌های آبریز ایران، حوضهٔ درجه ۲ یا فرعی به‌شمار می‌رود و زیرمجموعهٔ حوضهٔ آبریز فلات مرکزی است. مساحت این حوضه، ۲۲۶٬۵۳۳٫۱ کیلومتر مربع است.[۱] بلندترین رود این حوضه، کال شور خارتوران است.

موقعیت حوضه آبریز کویر مرکزی

جغرافیاویرایش

حوضه کویر مرکزی بزرگترین زیرمجموعهٔ حوضهٔ فلات مرکزی است و شامل رودها و مسیل‌هایی است که وارد دشت کویر می‌شوند. بخش عمدهٔ آن در استان‌های سمنان و خراسان رضوی قرار دارد. بخش‌هایی از استان‌های تهران، اصفهان، یزد، خراسان جنوبی و خراسان شمالی نیز جزء این حوضه هستند. محدودهٔ شمالی آن، کوه‌های البرز و ادامهٔ آن بینالود است. کوه‌های کم‌ارتفاع بقیهٔ مرز حوضه را شکل می‌دهند. در مجموع ۳۵٪ سطح آن مناطق کوهستانی و ۶۵٪ باقیمانده، کوهپایه‌ها، دشت‌ها و کویرها هستند.[۲] میانگین بارندگی سالانه در حوضهٔ کویر مرکزی ۱۴۵ میلیمتر است.[۳] سطح بزرگی در جنوب و غرب این حوضه، کاملاً بیابانی و شوره‌زار است و بارندگی سالانه در مرکز حوضه به ۵۰ میلی‌متر نمی‌رسد.

در شرق حوضه، کویر نمک در نزدیکی بجستان قرار دارد که آبراهه‌های منتهی به آن (مهم‌ترین آنها کال شور تربت حیدریه و کال نمک بشرویه) عمدتاً شور و غیرقابل استفاده هستند. در شمال شرقی حوضه، رودهایی از کوه‌های بینالود و آلاداغ سرچشمه می‌گیرند که در نهایت، به کال شور خارتوران می‌ریزند. این کال، بلندترین رود حوضه و رودی دائمی است که آب آن در دشت کویر فرومی‌رود. در شمال حوضه، کویر حاج علی‌قلی (کویر دامغان) مسیل‌های منطقهٔ دامغان و شاهرود (دو رود عمدهٔ آن رود چشمه علی و کال سیاه) را به خود جذب می‌کند. در غرب آن، رودهای سرچشمه گرفته از دامنه‌های جنوبی البرز در غرب سمنان و شرق تهران به هم می‌پیوندند و حبله‌رود را شکل می‌دهند. این رود دائمی است و به حاشیهٔ کویر منتهی می‌شود.[۴] کال شور درونه نیز مهم‌ترین مسیل جنوب حوضه است که وارد دشت دستگردان می‌شود.

زیرحوضه‌هاویرایش

برپایهٔ دستور العمل تقسیم‌بندی حوضه‌های ایران، حوضهٔ آبریز کویر مرکزی به ۹ زیرحوضهٔ درجه ۳، ۳۰ زیرحوضهٔ درجه ۴، ۴۲ زیرحوضهٔ درجه ۵، ۴۹ زیرحوضهٔ درجه ۶ و ۱۰ زیرحوضهٔ درجه ۷ تقسیم می‌شود:[۵]

کد نام اختصاری
زیرحوضه
مساحت
کیلومتر مربع
تعداد زیرحوضه‌ها
درجه ۴ درجه ۵ درجه ۶ درجه ۷
۴۷۱ حبله‌رود و شورآب سمنان ۲۷٬۴۶۶٫۵ ۵ ۱۵ ۵ -
۴۷۲ کویر مرکزی غربی ۳۱٬۵۳۴٫۸ ۵ - - -
۴۷۳ دشت کویر مرکزی شرقی ۲۱٬۹۹۸٫۷ ۴ - - -
۴۷۴ کال درونه - دستگردان ۱۶٬۳۸۳٫۹ ۲ ۴ - -
۴۷۵ کویر نمک - بجستان ۳۴٬۱۸۱٫۲ ۵ ۱۰ ۱۷ ۲
۴۷۶ کال شور خارتوران و ترود ۷۶٬۸۸۲٫۱ ۴ ۶ ۲۲ ۸
۴۷۷ کویر دامغان ۱۸٬۰۸۵٫۹ ۵ ۷ ۵ -
مجموع ۲۲۶٬۵۳۳٫۱ ۳۰ ۴۲ ۴۹ ۱۰

افزون بر این، این حوضه به ۵۰ محدودهٔ مطالعاتی تقسیم شده است. بزرگترین محدودهٔ مطالعاتی دشت کویر (کد ۴۷۰۱) با مساحت ۴۲٬۲۳۵٫۶ کیلومتر مربع و کوچکترین محدوده، هومند - آبسرد (کد ۴۷۰۹) با مساحت ۵۶۶٫۷ کیلومتر مربع هستند.[۶]

پانویسویرایش

  1. دستورالعمل تقسیم‌بندی، ۷.
  2. سالنامه آماری آب کشور، ۱۸.
  3. سالنامه آماری آب کشور، ۳۶.
  4. افشین، یدالله (۱۳۷۳). رودهای ایران. ۲. وزارت نیرو - مهندسین مشاور جاماب. صص. ۳۳۵–۳۳۷.
  5. دستورالعمل تقسیم‌بندی، ۱۰۴–۱۰۸.
  6. دستورالعمل تقسیم‌بندی، ۱۰۹–۱۱۳.

منابعویرایش