دانشنامه

دایرة‌المعارف
(تغییرمسیر از دائرةالمعارف)

دانشنامه یا دائرةالمعارف، مجموعه یا گردایهٔ نوشتاریِ جامع و فشرده‌ای است که شامل اطلاعاتی دربارهٔ همهٔ شاخه‌های دانش یا شاخهٔ مشخصی از دانش است. واژه دانشنامه در زبان فارسی تاریخ کهنی دارد و دانشنامه های کهنی نیز به زبان فارسی نوشته شده اند[۱] و واژه دائرةالمعارف نیز برابرنهادهٔ اصطلاح Encyclopaedia است که خود برگرفته از اصطلاح یونانیِ enkyklios paideia به‌معنای آموزش فراگیر است، و در اصل بر مباحثی چون دستور زبان، معانی و بیان، موسیقی، ریاضیات، فلسفه، اخترشناسی، و تربیت بدنی دلالت دارد. این مفهوم به پیدایش اندیشه گردآوری مواد آموزشی پیشرفته در اثری واحد انجامید که در آن روابط و درونمایهٔ هنرها و علوم گوناگون تشریح می‌شود. در گذشته‌ای دور، تلاش‌هایی برای تهیهٔ آثاری از این نوع به عمل آمد و در زبان انگلیسی سِر توماس الیوت (به انگلیسی: Sir Thomas Elyot) این اصطلاح را برای نخستین بار در سال ۱۵۳۱ در اثری موسوم به حاکم (به انگلیسی: Governour)، رساله‌ای دربارهٔ تعلیم و تربیت، به کار برد.[۲] دانشنامه نباید با لغتنامه اشتباه شود: درحالی‌که لغت‌نامه‌ها به‌معنی هر یک از سرمدخل‌هایشان که معمولاً یک واژه هستند می‌پردازند، دائرةالمعارف‌ها حاوی اطلاعاتی دربارهٔ سرمدخل‌هایشان هستند. البته در مواردی مرز این دو روشن نیست.

دائرةالمعارف فارسی غلامحسین مصاحب زمانی جامع‌ترین دانشنامهٔ عمومی به زبان فارسی به شمار می‌رفت.

وب سایتی که هم اکنون در آن هستید هم خود نمونه ای از دانشنامه است [۳]، که به شکل اینترنتی و همگانی و آزاد تالیف و ویرایش میگردد. به این گونه دانشنامه ها "ویکی" گفته میشود[۴]. از نمونه های دیگر ویکی به زبان فارسی میتوان به ویکی فقه و ویکی شیعه اشاره کرد.

برای فهرستی از دانشنامه‌های مهم تاریخ، فهرست دانشنامه‌ها و مقالات و فهرست دانشنامه‌های فارسی را ببینید.

تاریخچهویرایش

نخستین دانشنامه ها به قصد مطالعه و بررسی مستمر و توسط فردی واحد تهیه می‌شد و به گونه‌ای فراهم می‌آمد که جنبهٔ متن درسی داشته باشد، و بدین سبب با دانشنامه امروزی، که عمدتاً به‌عنوان مرجع به کار می‌رود و حاصل کار گروهی است، متفاوت بود. اگرچه گاه به ارسطو به منزلهٔ «پدر دانشنامه» اشاره می‌شود، ظاهراً نخستین دانشنامه به همت سپئوسیپوس (۳۳۸ ق. م)، فیلسوف یونانی و شاگرد افلاطون، در سده چهارم پیش از میلاد گردآوری شد، که فقط قطعاتی از آن بازمانده‌است. نخستین دانشنامه‌نویس رومی، دانشمند سدهٔ اول، مارکوس ترنتیوس‌وارو[۲] بود که دانشنامه ای در علوم انسانی با عنوان آثار عتیق ربانی و انسانی، شامل دستور زبان، جدل، فن بیان و بلاغت، هندسه، حساب، اخترشناسی، موسیقی، پزشکی، و معماری گرد آورد. این اثر نیز باقی نمانده‌است.

احتمالاً نخستین کسی که کوشید دانش بشر را در کتابی جمع کند، پلینی بزرگ (در کتاب ۳۷جلدی تاریخ طبیعی) یا ارسطو بود.[۵] پس از آن‌ها، هم در جهان غرب و هم در مشرق‌زمین تلاش‌هایی برای این کار صورت گرفت که از جمله اولینِ آنها می‌توان از کتاب اشتقاقات ایسیدوروسِ سِویلی (ایزیدورِ سِویل) در سدهٔ هفتم میلادی و کتاب مفاتیح العلوم ابوعبدالله خوارزمی نام برد. همچنین از دیگر دانشنامه‌های دوران گذشته، دانشنامهٔ علایی را می‌توان نام برد که دانشنامه‌ای است تألیف ابن سینا به زبان فارسی در پنج علمِ منطق، طبیعیات (علم زیرین)، هیئت، موسیقی و علم آنچه بیرون طبیعت است (علم برین). در این دانشنامه، ابن سینا تلاش کرده‌است تا آنجا که می‌تواند، واژه‌های فارسی به‌کار بَرَد و همچنین دانشنامه پزشکی میسری که به فارسی و به شعر سروده شده است.

در سال ۱۹۹۵ نوع جدیدی از دانشنامه با امکان ویرایش آزاد و مطالعه اینترنتی توسط هاوارد کانینگهام و به نام ویکی ویکی وب ساخته شد. سایتهای دیگری که بر این پایه توسعه یافتند را ویکی مینامند. ویکی در زبان هاوایی به معنی سریع میباشد[۶].

پانویسویرایش

  1. دانشنامه حکیم میسری: من این گفتار را اندام دادم****و دانشنامه اول نام دادم
  2. «دائرةالمعارف». دائرةالمعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی (نسخه آزمایشی). ۲۰۱۵-۰۵-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۵-۰۵-۱۷.
  3. "ویکی‌پدیا:آشنایی با دانشنامه". ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد. 2019-06-27.
  4. "Wiki | Web site". Encyclopedia Britannica. Retrieved 2020-06-08.
  5. مصاحب ۱۳۸۱، ص ۹۵۷
  6. "Wiki | Web site". Encyclopedia Britannica. Retrieved 2020-06-08.

منابعویرایش

  • «دائرةالمعارف». دائرةالمعارف فارسی، جلد ۱، صص ۹۵۷‐۹۵۸. (چاپ سوم، ۱۳۸۱). به سرپرستی مصاحب، غلامحسین، تهران: امیرکبیر، کتاب‌های جیبی. شابک ‎۹۶۴-۳۰۳-۰۴۵-۸.
  • مقدسی، مهناز. دانشنامه‌های ایرانی، تهران: مؤسسهٔ پژوهش‌های فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۴، شابک ‎۹۶۴-۳۷۹-۰۴۴-۴.
  • دورانت، ویل. تاریخ تمدن جلد ۱۱ (عصر ولتر). تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم، ۱۳۷۴.
  • وسل، ژیوا، دائرةالمعارفهای فارسی، ترجمهٔ محمدعلی امیرمعزی، تهران: انتشارات توس، چاپ اول، ۱۳۶۸.
  • مقدسی، مهناز. دانشنامه‌های ایرانی. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۴.

پیوند به بیرونویرایش