Map of Asia, showing the OBOR initiative
چین، کره جنوبی و ژاپن به رنگ قرمز و اعضای بانک سرمایه‌گذاری زیربنایی آسیا به رنگ نارنجی و شش شاهراه اقتصادی به رنگ سیاه و آبی

طرح راه ابریشم جدید یا طرح یک کمربند و یک جاده، یک طرح سرمایه‌گذاری در زیربناهای اقتصادی بیش از ۶۰ کشور جهان وتوسعه دو مسیر تجاری «کمربند اقتصادی راه ابریشم» و «راه ابریشم دریایی» است که توسط چین در سال ۲۰۱۳ ارائه شده است. پشتوانه این طرح قدرت صنعتی اقتصاد چین و توان سرمایه‌گذاری آن است. این طرح می‌تواند به همراه قدرت نظامی چین، به هژمونی این کشور در آسیای شرقی بیانجامد و در نهایت با تفوق بر مسیرهای تجاری خشکی و آبی اوراسیا، چین را به سوی قدرت برتر در اقتصاد جهانی رهنمون شود.[۱] موافقان این طرح، آن را راهی برای شکاف زیرساخت‌ها بین کشورهای توسعه یافته و کشورهای در حال توسعه، کمک به رشد اقتصادی این کشورها و رونق تجارت بین‌المللی می‌دانند.[۲] اما مخالفان آن را طرحی استعماری می‌دانند که بسیاری از کشورهای هدف، توان بازپرداخت دیونش را ندارند و قراردادهایش شفاف نیست.[۳][۴]

چین از طرحی ۹۰۰ میلیارد دلاریی برای سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های اقتصادی جهان به منظور گسترش جهانی شدن و توسعه بازارها رونمایی کرده است.[۵][۶] این طرح بزرگترین طرح سرمایه‌گذاری است که تا کنون توسط یک کشور ارائه شده است.[۲]

اجلاس راه ابریشم جدید یا نشست یک کمربند و یک جاده، نشست دو روزه مقامات عالی رتبه صد کشور جهان در پکن با میزبانی و محوریت چین است که طی روزهای ۱۴ و ۱۵ ماه مه ۲۰۱۷ میلادی برگزار شد. در این نشست، شی جین پینگ، رئیس جمهور چین، از کشورها خواست که حمایت‌گرایی را رد کنند و روند جهانی شدن را بپذیرند. در خاتمه، جمعی از رهبران حاضر در نشست، موافقتنامه راه ابریشم جدید را امضا کردند.[۷]

محتویات

پیشینهویرایش

 
مسیر زمینی و مسیر دریایی جادهٔ ابریشم در سده‌های میانه.

جادهٔ ابریشم یا راه ابریشم شبکهٔ راه‌های به‌هم‌پیوسته‌ای با هدف بازرگانی در آسیا بود که خاور و باختر و جنوب آسیا را به هم و به شمال آفریقا و خاور اروپا پیوند می‌داد؛ مسیری که تا سدهٔ پانزدهم میلادی به‌مدت ۱۷۰۰ سال، بزرگ‌ترین شبکهٔ بازرگانی دنیا بود.[۸]

جغرافی دان بریتانیایی، هالفورد مکیندر، در آغاز سده بیستم می‌گوید یک قدرت که بتواند مسیرهای تجارت و حمل و نقل اروپا، آسیا و آفریقا را در قالب یک «جزیره جهانی» درآورد، آماده است که به یک قدرت مسلط جهانی بدل شود.[۹]

طرح پیشنهادیویرایش

این طرح شامل دو مسیر تجاری «کمربند اقتصادی راه ابریشم» و «راه ابریشم دریایی» است. «کمربند اقتصادی راه ابریشم» در مسیر باستانی راه ابریشم چین را از طریق آسیای مرکزی، روسیه و خاورمیانه به اروپا متصل می‌کند. «راه ابریشم دریایی»، چین را از طریق دریا به جنوب شرق آسیا و آفریقا مرتبط می‌کند. این طرح توسط، شی جینگ پینگ، رئیس جمهور چین، در سال ۲۰۱۳ ارائه شد. علت ارائه طرح آن بود که دو موتور مولد اقتصاد چین شامل توسعه زیرساخت‌های اقتصادی داخلی و صادرات کالا به کشورهای در حال توسعه دیگر کارایی گذشته را نداشت. همچنین اقتصادهای غربی دچار رکود شده بود و بازگشت سرمایه‌گذاری داخلی به سرعت در حال زوال بود، زیرا کشور دچار مازاد تولید کالا از مسکن گرفته تا محصولات صنعتی شده بود؛ بنابراین، هدف اصلی طرح تقویت رشد اقتصاد چین بوده است و از طریق اجرای این طرح شرکت‌های چینی بدل به شرکت‌های جهانی می‌شود. بدین ترتیب، این شرکت‌ها در همه کشورها و حتی قطب شمال، تحت برند «یک کمربند و یک جاده»، به فعالیت در توسعه زیرساخت‌ها می‌پردازند. چین به طور خاص ۶۵ کشور را به عنوان هدف سرمایه‌گذاری زیرساختی تعیین کرده است. یک بخش هسته‌ای پروژه، دالان اقتصادی پاکستان–چین از سین کیانگ تا گوادر به ارزش ۵۴ میلیارد دلار است. همچنین، یک راه آهن سریع‌السیر ۳۰۰۰ کیلومتری، جنوب چین را به سنگاپور متصل می‌کند.[۲]

چین در نظر دارد سرمایه‌گذاری در زیرساخت اقتصادی همچون حمل و نقل ریلی در حدود شست کشور جهان از جمله آفریقا سرمایه‌گذاری کند.[۱۰] چین برای توسعه حمل و نقل کالا و انرژی در آزادراه مسکو به قازان در روسیه، راه آهن قزاقستان از قورغاس به بندر آق‌تاو در ساحل دریای خزر، چند خط لوله گاز از ترکمنستان به چین، خط آهن چین-قرقیزستان-ازبکستان، خط آهن ترانس آسیا از چین به اروپا از طریق قزاقستان و روسیه، راه آهن جاده ابریشم که از چین به ایران از طریق قزاقستان، آزادراه چین به پاکستان سرمایه‌گذاری می‌کند.[۱۱] چین، همچنین، برای دستیابی به اقیانوس هند از طریق تنگه مالاکا ممکن است دچار چالش با هند شود؛ لذا، در طرح راه ابریشم جدید تلاش شده است که از طریق دالان اقتصادی پاکستان–چین یا از طریق بنگلادش، راه دیگری به اقیانوس هند باز شود.[۹]

چین برای پیاده‌سازی پروژه‌ها اقدام به نهادسازی مالی نموده است. از جمله «صندوق راه ابریشم» را با ۴۰ میلیارد دلار سرمایه در سال ۲۰۱۴ راه اندازی کرده است. همچنین بانک سرمایه‌گذاری زیربنایی آسیا با سرمایه پایه صد میلیارد دلار را با مشارکت دیگر کشورها در سال ۲۰۱۵ تأسیس کرده است. همچنین، دولت چین در این سال ۸۲ میلیارد دلار برای سرمایه‌گذاری در پروژه‌های راه ابریشم به سه بانک منتقل کرده است. بدین ترتیب، راه برای اجرای پروژه‌های توسعه زیرساختی متکی به دولت چین در دیگر کشورها توسط شرکت‌های چینی هموار شده است. همچنین، چین از مشارکت شرکت‌های غیرچینی از جمله شرکت‌های صنعتی غربی در پیشبرد پروژه‌ها استقبال کرده است، تا مخاطرات ناشی از به ثمر نرسیدن آنها را کاهش دهد. برای نمونه شرکت چینی-فرانسوی توسعه یک رآکتور در بریتانیا را برعهده گرفته است. زیمنس نیز با بهره‌گیری از سرمایه یک میلیارد دلاری چینی‌ها نیروگاهی را در عربستان سعودی می‌سازد. همچنین، جنرال الکتریک مترصد مشارکت در این پروژه هاست.[۲]

ارزیابی‌هاویرایش

ایالات متحده در دوره باراک اوباما برای مهار قدرت تجاری چین در شرق آسیا و اقیانوسیه طرح شراکت ترنس-پسیفیک (TPP) را ایجاد کرد.[۹] در مقابل نیز چین طرح راه ابریشم جدید را ارائه داد. اما دونالد ترامپ با قطع پشتیبانی ایالات متحده به طور مؤثری طرح شراکت ترنس پاسیفیک را نابود کرد. در مقابل شی جین پینگ، رئیس جمهور چین، اعلام کرد که طرح راه ابریشم جدید برای روی همگان گشوده است.[۱۲] در حالی که ایالات متحده می‌کوشید از طریق طرح شراکت ترنس پاسیفیک اقدام به قاعده گذاری برای تجارت آزاد فراتر از معیارهای سازمان جهانی تجارت بکند، چین می‌خواهد از طریق راه ابرایشم جدید مازاد محصولات تجاری خود را به کشورهای در حال توسعه‌ای که نیازمند کمک این کشور هستند، صادر کند. به بیان دیگر، طرح شراکت ترنس پاسیفیک یک بازار مشترک آزاد قاعده گذاری شده است، اما طرح راه ابریشم جدید مجموعه‌ای از پروژه‌ها به همراه پشتیبانی‌های نهادی اقتصادی است.[۱۳] به نظر می‌رسد موجی از ضدجهانی شدن و حمایت‌گرایی در کشورهای توسعه یافته از جمله آمریکا، فرصتی را برای چین مهیا کرده است که تا این طرح را به عنوان موتور افزایش تجارت بین‌الملل مطرح کند.[۲]

برخی تحلیلگران، طرح «یک جاده یک کمربند» را طرحی در راستای توسعه جهانی شدن با الگوی چینی می‌دانند، که قصد دارد نظم اقتصادی جهان را از نو صورتبندی کند و کشورها و شرکت‌ها را در مدار اقتصاد چین قرار دهد. در شرایطی که رشد اقتصادی چین کند شده است، صنایع سنگین همچون فولاد و سیمان بیش از نیاز بازار چین، محصول تولید می‌کنند؛ بنابراین، چین برای تداوم فعالیت اقتصادی اش به بازارهای جهانی، بخصوص در کشورهای در حال توسعه، نظر دارد. برخی این را طرحی بزرگ‌تر طرح مارشال، که ایالات متحده آمریکا پس از جنگ جهانی دوم به اجرا درآورد، می‌دانند. در شرایطی که آمریکا تحت ریاست جمهوری دونالد ترامپ از شراکت ترنس-پسیفیک فاصله می‌گیرد، چین می‌کوشد تا طرح خود را به اجرا درآورد. چین اهداف بلندی دارد که حتی برای آن تحقق آن حاضر است در زیرساخت‌های کشورهای دچار فساد و بحران سرمایه‌گذاری کند. تام میلر، نویسنده کتاب «رؤیای آسیایی چین: ساخت امپراتوری در طول راه ابریشم جدید» (China’s Asian Dream: Empire Building Along the New Silk Road) می‌گوید ابتکار چین شروع به ارائه زیرساخت‌های مفید، ایجاد مسیرهای تجاری جدید و اتصال بهتر در آسیا کرده است.[۱۰]

البته این طرح رقابت‌هایی را نیز برمی‌انگیزد. در شرایطی که چین در توسعه بندر گوادر پاکستان برای اتصال به اقیانوس هند سرمایه‌گذاری می‌کند، ژاپن و هند، متقابلاً، در بند چابهار ایران سرمایه‌گذاری تا بتواند به بازار آسیای مرکزی دست یابند. همچنین، روسیه می‌کوشد با توسعه تجارت با ایران از طریق بنادر مخاچ‌قلعه و آستاراخان در کناره دریای خزر به بازار آسیای جنوبی و جنوب غربی دست یابد.[۱۴]

این انتقاد از جانب هند مطرح شده است که قراردادهای منعقد شده توسط چین با دیگر کشورها شفاف نیست و هزینه مشارکت در طرح‌های توسعه زیرساخت‌ها به صورتی است که کشورها قادر به بازپرداخت دیون خود نیستند. با این حال، استقبال از طرح چین نشان می‌دهد که عده اندکی به این هشدار توجه کرده‌اند.[۳][۴] طبق برآوردها بیش از نیمی از کشورهایی که این طرح را پذیرفته‌اند، نظیر لائوس، سطح اعتباری پایین‌تر از میزان سرمایه‌گذاری پروژه‌ها دارند و قادر به بازپرداخت دیون خود نیستند. بخصوص کشورهای آسیای مرکزی، یک بخش اساسی طرح است، دچار اقتصاد ضعیف و ناپایدار، حکومت فقیر و فساد هستند.[۱۰] همچنین، با توجه به ضعف اقتصادی و ناپایداری سیاسی در برخی از کشورهای هدف این طرح، بیم آن می‌رود که پروژه‌ها هرگز به سطحی از سودآوری نرسد که منجر به جبران سرمایه‌گذاری انجام شده از سوی چین گردد و این کشور متضرر شود.[۲]

این طرح می‌تواند قدرت بین‌المللی ایالات متحده بخصوص در حوزه تجاری را کاهش دهد. مواجهه خصمانه آمریکا و اروپا با روسیه پس از بحران اوکراین، این کشور را متوجه طرح ترانس پاسیفیک چین کرد. اما، در صورت بهبود روابط با غرب، ممکن است دوباره از چین رویگردان شود، چون به هر حال طرح راه ابرایشم جدید، اساساً یک طرح چینی است. از سوی دیگر ایالات متحده با تقویت اتحادش با بلوک‌های سرمایه داری در اقتصاد چین، ممکن است بر علیه این طرح اقدام کند، تا بتواند بر خط مشی توسعه آتی چین اثر بگذارد. بروکراسی مالی چین علاقه‌ای به چالش با موقعیت برتر ایالات متحده به عنوان بانک مرکزی جهان ندارد و نمی‌خواهد قدرت آمریکا در نظم جهانی را به چالش بکشد. برای نمونه، از آن رو که ایران یک بخش مهم در طرح راه ابریشم جدید است، توافق هسته‌ای با ایران می‌تواند گامی از سوی آمریکا در جهت ایجاد توازن در قبال تأثیرات منطقه‌ای چین باشد.[۹]

بیم ناشی از تأثیرگذاری سیاسی چین سبب شده برخی کشورها نظیر استرالیا اجرای پروژه‌های این طرح را در کشور خود قبول نکنند. ناآرامی‌های سیاسی و اجتماعی در برخی مناطق نظیر پاکستان بر نگرانی‌ها افزوده است.[۲] همچنین، هند به علت تعارض سیاسی با پاکستان، بخصوص عبور دالان اقتصادی پاکستان–چین از سرزمین مورد مناقشه کشمیر، نسبت به آن موضعی منفی اتخاذ کرده است و آن را تهدید حاکمیت سرزمینی خود می‌بیند.[۴]

اجلاس راه ابریشم جدیدویرایش

حاضرانویرایش

علاوه بر مقامات سیاسی، مقامات ارشد شرکت‌های صنعتی بزرگ نظیر زیمنس و جنرال الکتریک در این نشست شرکت کردند.[۱۰]

انتقادات و مخالفت‌هاویرایش

برخی از کشورهای اروپایی حاضر در اجلاس توافقنامه نهایی را امضا نکردند، زیرا به گفته آنها، شامل پایداری و شفافیت اجتماعی و محیط زیستی نمی‌شود.[۴۷] برخی مخالفان این طرح در هندوستان، آن را طرحی استعماری می‌خوانند.[۴۸]

رهبران قدرت‌های بزرگ غربی شامل آمریکا، آلمان و بریتانیا از شرکت در این اجلاس اجتناب کردند.[۴۷] هند با توجه به اختلافاتی که با چین دارد، از جمله گذر دالان اقتصادی پاکستان–چین از کشمیر پاکستان هیچ مقام رسمی به این اجلاس گسیل نکرد.[۴]

منابعویرایش

  1. One Belt, One RoadChina's Strategy for a New Global Financial Order
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ ۲٫۶ China encircles the world with One Belt, One Road strategy
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ India Objects to China's Belt and Road Initiative—and It Has a Point
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ India skips China's Silk Road summit, warns of 'unsustainable' debt
  5. The world must unite like a 'flock of geese', says China's Xi Jinping
  6. China's Xi lays out $900bn Silk Road vision amid claims of empire-building
  7. World leaders sign deal at China's New Silk Road summit
  8. «ساسانیان و اشکانیان در نمایشگاه تازهٔ جادهٔ ابریشم در موزهٔ هرمیتاژ، بی.بی.سی. فارسی». 
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ ۹٫۳ China's Strategy for a New Global Financial Order
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ ۱۰٫۳ ۱۰٫۴ Behind China’s $1 Trillion Plan to Shake Up the Economic Order
  11. The New Trade Routes: Silk Road Corridor
  12. Xi Jinping Says the Rejection of Protectionism Is Part of What ‘One Belt, One Road’ Is About
  13. Trans-Pacific PartnershipHow does China’s ‘One Belt, One Road’ match up against the TPP?
  14. China, Russia, Iran: Ports and Power Along the Belt and Road
  15. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  16. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  17. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  18. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  19. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  20. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  21. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  22. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  23. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  24. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  25. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  26. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  27. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  28. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  29. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  30. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  31. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  32. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  33. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  34. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  35. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  36. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  37. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  38. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  39. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  40. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  41. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  42. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  43. «طیب نیا» برای شرکت در اجلاس راه ابریشم وارد چین شد
  44. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  45. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  46. Leaders' Roundtable Summit of Belt and Road Forum held in Beijing
  47. ۴۷٫۰ ۴۷٫۱ EU backs away from trade statement in blow to China's 'modern Silk Road' plan
  48. [۱]

جستارهای وابستهویرایش