کارون

پرآب‌ترین و بزرگ‌ترین رودخانه ایران
(تغییرمسیر از رودخانه کارون)

رود کارون، پرآب‌ترین، بزرگ‌ترین و طولانی‌ترین رودخانه ایران است؛ این رودخانه از نقاط مختلفی از جمله زردکوه در استان چهارمحال و بختیاری سرچشمه گرفته در امتداد آن رود بازفت و رود کوهرنگ به آن افزوده می شود و سرانجام در خلیج فارس آرام می‌گیرد.[۳][۴]

کارون
Karunrivermapfinal.jpg
نقشه مسیر رود کارون
Karun river basin.png
نقشهٔ حوضه کارون
مکان
کشورایران
استان‌هاچهارمحال و بختیاری
خوزستان
ویژگی‌های ظاهری
سرآبزردکوه
 • مکانچهارمحال و بختیاری
دهانهاروندرود
طول۹۵۰ کیلومتر[۱]
دبی۴۰۰ متر مکعب بر ثانیه (میانگین بلند مدت)
۲۰۰ مترمکعب در ثانیه (میانگین سال ۲۰۲۱ در مقطع اهواز)[۲]
ویژگی‌های حوضه
شبکهٔ رودکارون بزرگ
۶۵۰۰۰کیلومتر مربع[۱]

رود کارون با درازای ۹۵۰ کیلومتر، طولانی‌ترین رود ایران است.[۵] آب آشامیدنی اهواز از رودخانه کارون تأمین می‌شود.[۶] علاوه بر اهواز، شهرهای شوشتر، مسجدسلیمان، خرمشهر و ایذه در حاشیهٔ این رود قرار دارند. رودخانه کارون به غیر از تأمین آب آشامیدنی و کشاورزی و تولید برق مصرفی دارای مواهب دیگری نیز است، از جمله بستر مناسبی، برای جذب سرمایه‌گذاری و ایجاد مکان‌های تفریحی پررونق و نیز حمل و نقل کالا هست؛ به علت آن که از طریق آن می‌توان کالاهای تجاری و صادراتی ایران را با استفاده از حمل و نقل آبی، از اهواز و حتی شوشتر تا بنادر بین‌المللی خوزستان مانند خرمشهر و آبادان منتقل کرد.[۷]

رود کارون ۱۱۷اُمین میراث طبیعی ایران است که توسط سازمان میراث فرهنگی در ۲۰ بهمن ۱۳۸۹ در فهرست میراث طبیعی ایران قرار گرفت.

واژه‌شناسی

این واژه در زبان سنسکریت کارونیه[۸] به معنای ستودنی بوده‌است.[۹] در برخی منابع اشاره شده که در گذشته‌های دور، نام این رود، با توجه به محل سرچشمه‌های اصلی آن کوهرنگ بوده و به مرور زمان این نام به اشتباه تبدیل به نام فعلی یعنی کارون شده‌است. در دانشنامه خلیج فارس، عمان و عربستان مرکزی نیز برای اشاره به این رود از واژهٔ دُجَیل استفاده شده که این واژه به «دجله‌ی کوچک» ترجمه می‌شود.

سرچشمه و شاخه‌ها

 
رود کارون در منطقه شوش
 
رود کارون در اهواز
 
ماهیگیری در کارون
 
صابئین مندایی ها که اکثر آنها ساکن استان خوزستان و شهرستان اهواز هستند هر سال به مناسبت تولد حضرت آدم علیه السلام در رودخانه کارون به غسل تعمید و دعا و نیایش می پردازند.
 
دو قایق کوچک ماهیگیری در کارون

کارون پس از گذر از مناطق کوهستانی و پر پیچ و خم در قسمت‌های عشایر نشین شهرستان‌های اندیکا و مسجدسلیمان، وارد دشت خوزستان می‌شود. رود کارون در شمال شوشتر به دو شاخه تقسیم می‌شود که در جنوب شوشتر با یکدیگر پیوند می‌یابند. مهم‌ترین شاخهٔ فرعی کارون، رود دز است که پس از عبور از استان لرستان وارد خوزستان شده و پس از عبور از کنار شهر دزفول در جنوب شوشتر در منطقه ای به نام بند قیر به کارون می‌پیوندد. رود کارون در مرز ایران و عراق، به اروندرود پیوسته و روانه خلیج فارس می‌شود. پیچ و خم‌های موجود در سر راه این رود، خوزستان را به جلگه‌ای بی‌نظیر تبدیل کرده‌است. روزانه ۲۰ هزار متر مکعب آب از رودخانه کرخه توسط آبراهی به نام کانال شهید چمران به رودخانه کارون منتقل می‌شود.[۶]

جغرافیای تاریخی

تا قرن چهارم هجری دو شاخهٔ کارون که در شمال شوشتر جدا می‌شوند هر یک راه جداگانه خود را تا دریا رسانیده و دیگر به هم نمی‌پیوستند. شاخهٔ شرقی که مسرقان (گرگر یا دودانگه) نامیده می‌شد نخست از میان شهر عسکر مکرم و سپس از کناره‌های شرقی اهواز گذشته و رستاق یا محالی را که در میان عسکر و اهواز بر کناره‌های آن رود، آباد و از آبهای آن فاریاب بودی «رستاق مسرقان» نامیدند؛ و نیشکر فراوان در آن محل کشت می‌شده‌است، حمدلله مستوفی می‌گوید که شهری به نام مسرقان نیز در آنجا آباد بوده‌است.[۱۰]

سدها

سدهای مختلفی بر روی این رودخانه و شاخه‌های دیگر آن ساخته شده‌اند که مهم‌ترین آنها: سدهای کارون ۱، کارون ۳، کارون ۴، مسجد سلیمان و در پایین‌دست، سدهای گتوند علیا و سد تنظیمی گتوند می‌باشند. این سدها عمدتاً با هدف تولید برق و مهار سیلاب‌ها ساخته شده و تحت مدیریت وزارت نیروی ایران هستند. محل ساخت سد کارون۲ در نزدیکی شهر تاریخی ایذه و در منطقه سوسن و در نقطه ای بین سدهای کارون۱ و ۳ برنامه‌ریزی شده بود اما به دلیل وجود اماکن تاریخی و آثار باستانی در این منطقه و احتمال به زیر آب رفتن یا تخریب این بناها، ساخت این سد همچنان در هاله ای از ابهام است. ساخت سدی دیگر به نام کارون۵ در بالادست سد کارون۴ نیز در حال مطالعه و بررسی است.

سدهای کارون۱ و کارون۳ و سد مسجدسلیمان هر یک بین ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ مگاوات‌ساعت برق تولید می‌کنند و سد کارون۴ نیز پس از تکمیل، ۱۰۰۰ مگاوات‌ساعت برق تولید می‌کند.[۱۱]

بر روی رودهای مرتبط و شاخه‌های دیگر کارون نیز سدهای دیگری ساخته شده یا در دست احداث و مطالعه هستند. سد دز بر روی رود دز ساخته شده و سدهای خِرسان۳ و سد بختیاری نیز در حال احداث هستند.

وضعیت رود کارون

 
کشتی‌های متروکه و پل کارون در خرمشهر.

آبرسانی

آبرسانی شهرهای شمال شرق خوزستان از سد کارون ۳ در دست مطالعه توسط سازمان آب و برق خوزستان است. هدف از این طرح تأمین آب سالم و بهداشتی شهرهای ایذه و باغملک می‌باشد. بعلاوه آب آشامیدنی شهرهای مسیر رودخانه کارون شامل گتوند، شوشتر، ملاثانی، اهواز، خرمشهر و روستاهای اطراف آنها از رود کارون تامین می‌شود.

محیط زیست کارون

آلودگی رود کارون از مشکلات مهم این رودخانه است. سازمان آب و برق خوزستان بر این باور است که شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی با ورود آلاینده‌ها و زهاب‌های خود یکی از آلوده کنندگان اصلی رودخانه کارون هستند. شرکت توسعه نیشکر به عنوان یکی از آلاینده‌های رودخانه کارون در ستاد جرایم دادگستری خوزستان (که آلودگی این رودخانه را به صورت ویژه از سال ۸۸ دنبال می‌کند) نیز نام برده شده‌است.[۱۲]

معاونت کشاورزی شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی می‌گوید: «قطره‌ای از زه آب‌های کشت و صنعت‌های نیشکر در جنوب خوزستان وارد کارون نمی‌شود و شرکت توسعه نیشکر در راستای حفظ شرایط مطلوب کیفی رودخانه کارون نسبت به احداث جمعاً” ۲۴۲ کیلومتر کانال برای جلوگیری از ورود زه آب‌های خود به کارون اقدام کرده‌است، بطوریکه می‌توان گفت این شرکت تنها مجموعه کشاورزی استان خوزستان است که برای عدم انتقال زه آب اراضی به رودخانه‌های منطقه اقدام نموده‌است همچنین کشت و صنعت‌های نیشکری خود بهره‌بردار آب کارون هستند، پس بدون شک اگر شرکت‌های نیشکری تأثیر ناگواری بر کیفیت آب کارون داشته باشند تیشه به ریشه خود می‌زنند، بنابراین رابطه بین توسعه نیشکر و کارون یک رابطه متقابل است و ما باید با حفظ کارون تولید پایدار خود را ثبات ببخشیم».[۱۳]

پسابهای کشاورزی مهم‌ترین منبع آلودگی رودخانه کارون است که ۴۸ درصد پسابهای ورودی به کارون را شامل می‌شوند. پس از پسابهای کشاورزی، نیز فاضلاب شهری با ۲۶ درصد در رتبه دوم آلایندگان رودخانه کارون قرار دارد.[۱۴]

همچنین احداث مزارع پرورش غیرمجاز ماهی در سرشاخه‌های رودخانه بزرگ کارون از جمله رودخانه ارمند، رودخانه بهشت آباد، کاج، کارون میانی و… در استان چهارمحال و بختیاری، محیط زیست این رودخانه را تحت تأثیر قرار داده و عملاً حیات اکوسیستم آبی و تنوع زیستی این رودخانه را با خطر روبرو کرده‌است.[۱۵]

ضرورت لای‌روبی

پس از جنگ ایران و عراق، و با ته‌نشینی رسوبات و شناورهای صیادی، این رودخانه برای کشتیرانی غیرقابل استفاده شده‌است. انجام طرح‌های لایروبی رودخانه، از جمله راهکارهای پیشنهادی برای رفع این مشکل است.[۱۶][۱۷]

۲۳ میلیون مترمکعب از رودخانه کارون باید لایروبی شود که حدود ۱۰ میلیون مترمکعب از این میزان، مربوط به لایروبی در محدوده شهر اهواز است.[۱۴]

انتقال آب و خطر خشک شدن کارون

طرحهای زیادی برای انتقال آب از حوضه کارون در حال بهره‌برداری یا در حال ساخت هستند. علاوه بر این مطالعات بسیاری برای انتقال آب از حوضه کارون به سایر حوضه‌ها در کویر مرکزی ایران در دست مطالعه است. این در حالی است که در سال‌های گذشته در مواقع قابل توجهی از سال، دبی رودخانه کارون کمتر از حداقل دبی تعیین شده بوده است.[۱۸] طرحهای انتقال آب از حوضه کارون بزرگ و دبی آنها بنا بر اعلام سازمان آب و برق خوزستان (زیر مجموعه وزارت نیرو) به شرح زیر است. گفتنی است این آمار در معرض تغییرات هستند.[۱۹] اردکانیان، وزیر نیروی وقت اعلام نمود فقط ۳ درصد از آب زاگرس منتقل شده و علت کم آبی کارون طرحهای انتقال آب نیست. [۲۰] معاون وقت وزارت نیرو نیز مدعی شد علت اصلی کم آبی خوزستان، کشت گسترده شلتوک و کشاورزی کم بازده با محصولات آب‌بر در اطراف کارون در گستره جلگه خوزستان می باشد.[۲۱] از سوی دیگر برخی، آمارهای رسمی انتقال آب از حوضه کارون از نادرست و کمتر از انتقال آب واقعی می‌دانند. از جمله نمایده اهواز در مجلس در سال ۱۳۹۳ از کشف تونلی مخفی برای انتقال آب کارون به فولاد مبارکه اصفهان خبر داد که سازمان آب و برق خوزستان از وجود آن اظهار بی‌اطلاعی می‌کند.[۲۲] عضو هیات علمی گروه هیدرولوژی و منابع آب دانشگاه شهید چمران اهواز نیز اظهار داشت آورد کارون در بیست سال گذشته از ۱۹ میلیون مترمکعب به ۱۴ میلیون مترمکعب رسیده و مسئولان باید پاسخ دهند این ۵ میلیون مترمکعب از آب کارون کجا رفته است.[۲۳]

با وجود اینکه سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان بازرسی کل کشور و مرکز پژوهش‌های مجلس مخالفت خود را با اجرای برخی طرح‌های انتقال آب اعلام کرده‌اند، اما طرحهای انتقال آب از سرشاخه‌های کارون بزرگ (کارون و دز) به فلات مرکزی اجرا شده یا همچنان در حال اجراست.

هفتمین طرح انتقال آب کوهرنگ ۳، برای انتقال ۲۵۰ میلیون مترمکعب از سرشاخه‌های کارون به زاینده رود اجرا شده که پیش از تکمیل در حال بهره‌برداری است. مجوز این طرح در سال ۹۳ باطل شده بود که در سال ۹۶ درخواست منع توقیف عملیات اجرایی سد کوهرنگ از سوی سازمان محیط زیست به قوه قضاییه اعلام و مجوز آن تمدید شد که شکایت انجمن‌های محیط زیستی از معاون سازمان حفاظت محیط زیست را به دنبال داشت.

پروژه انتقال آب سرشاخه‌های کارون به دشت رفسنجان (ونک-سولگان) که از سال ۱۳۸۱ مسکوت مانده بود در سال ۱۳۹۳ با نامه وزارت نیرو دوباره به جریان افتاده که انتقادات بسیاری را به دنبال داشته‌است. کلانتری رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در آخرین سفر خود به خوزستان گفته بود که این طرح به دلیل مشکلات زیست‌محیطی رد شده‌است.

کاهش شدید آب رودخانه کارون باعث بیکاری کشاورزان، ممنوعیت های برداشت آب، افزایش غلظت آلودگیها و کاهش کیفیت آب شرب در خوزستان شده است. در پاییز سال ۱۳۹۲، این رودخانه دچار کم‌آبی شدید شد به طوری که در اهواز عمق آب به یک متر رسید و وضعیت اضطراری اعلام شد.[۲۴][۲۵]


مشخصات کلی طرحهای انتقال آب از حوضه کارون بزرگ

طرحهای زیادی برای انتقال آب از حوضه کارون در حال بهره‌برداری یا در حال ساخت هستند. علاوه بر این مطالعات بسیاری برای انتقال آب از حوضه کارون به سایر حوضه‌ها در کویر مرکزی ایران در دست مطالعه است. این در حالی است که در سال‌های گذشته در مواقع قابل توجهی از سال، دبی رودخانه کارون کمتر از حداقل دبی تعیین شده بوده است.[۲۶] طرحهای انتقال آب از حوضه کارون بزرگ و دبی آنها بنا بر اعلام سازمان آب و برق خوزستان (زیر مجموعه وزارت نیرو) به شرح زیر است. گفتنی است این آمار در معرض تغییرات هستند.[۲۷] از سوی دیگر برخی، آمارهای رسمی انتقال آب از حوضه کارون را نادرست و کمتر از انتقال آب واقعی می‌دانند.[۲۸][۲۹]


طرحهای در حال بهره برداری

  • تونل کوهرنگ ۱ - از کارون به زاینده رود - ۳۲۳ میلیون متر مکعب
  • تونل کوهرنگ ۲ - از کارون به زاینده رود - ۳۲۶ میلیون متر مکعب
  • طرح قمرود - از دز به قمرود - ۱۸۱ میلیون متر مکعب (ظرفیت در آینده به ۲۵۰ میلیون متر مکعب افزایش خواهد یافت)، قطر تونل: چهار و شش دهم متر [۳۰]
  • تونل چشمه لنگان - از دز به زاینده رود - ۱۲۰ میلیون متر مکعب[۳۱]
  • تونل خدنگستان - از دز به زاینده‌رود - ۸۴ میلیون متر مکعب، قطر تونل: سه و دو دهم متر [۳۲][۳۳]


طرحهای در حال ساخت

  • تونل کوهرنگ ۳ - از کارون به زاینده رود - ۲۵۳ میلیون متر مکعب (آمار قدیمی‌تر ۱۲۰ میلیون متر مکعب اعلام شده بود) [۳۴]
  • سد و تونل کمال صالح - از دز به اراک - ۶۵ میلیون متر مکعب
  • طرح بهشت آباد - از کارون به زاینده رود - ۵۸۰ میلیون متر مکعب (طراحی و ساخت تونل بر مبنای انتقال یک میلیارد متر مکعب آب می‌باشد.[۳۵])
  • طرح ونک-سولگان - از کارون به رفسنجان و کرمان - ۳۴۳ میلیون متر مکعب (دبی اولیه ۲۰۰ میلیون متر مکعب اعلام شده بود)


طرحهای در حال مطالعه

  • سد و تونل گوکان - از کارون به زاینده رود - ۲۰۰ میلیون متر مکعب (آمار بروز شده ۵۲۵ میلیون متر مکعب[۳۶])
  • سد شهید - از کارون به آباده-نجف آباد ۶۰ میلیون متر مکعب
  • سد بیده و تونل ماربر - از کارون به آباده-نجف آباد ۲۳۰ میلیون متر مکعب
  • سد و تونل پشندگان - از کارون به زاینده‌رود - ۲۴۵ میلیون متر مکعب[۳۷]
  • سد و تونل یلان - از کارون به زاینده‌رود - ۱۶۵ میلیون متر مکعب [۳۸]

انتقال آب به کشورهای خارجی

  • انتقال آب به کویت

ایران در سال ۱۳۸۲ توافقنامه‌ای بلندپروازانه با کویت امضا کرد که بر اساس آن مقرر شد تا ایران سالانه ۳۳۰ میلیون متر مکعب آب به کویت منتقل کند. این طرح انتقال آب هیچگاه به تصویب مجلس ایران نرسید و وارد مرحله اجرایی نشد.[۳۹]

  • انتقال آب به بصره

شبکه تلویزیونی بلادی عراق گزارشی پخش کرد که در آن ادعا شد عراق با جمهوری اسلامی ایران برای تامین آب بصره به توافق رسیده و مردم بصره از رهبر ایران تشکر می‌کنند. وبسایت تابناک نیز گزارش داد که طبق اخبار منابع محلی قرار است انتقال آب به بصره از ایستگاه پمپاژ قیصریه در طرح تامین آب غدیر در شهر هویزه تامین شود، اما نمی‌تواند بتنهایی این اخبار را تایید یا رد کند.[۴۰]

پانویس

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ وبگاه رسمی سد و نیروگاه کارون ۳
  2. «سخت ترین تنش آبی قرن در خوزستان».
  3. «رودخانه کارون، ایرانگردی تیشینه».
  4. «ثبت روز ملی کارون، پایگاه خبری فضای سبز و محیط زیست ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۳۰ دسامبر ۲۰۱۳.
  5. «کتابخانه کودک». کتابخانه کودک. دریافت‌شده در ۲۰۱۴-۱۰-۰۳.
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ایرنا[پیوند مرده]، کد خبر: ۳۶۷۰۳۸ زمان مخابره: ۱۳۸۷/۱۲/۵
  7. «گزارش مکتوب…، واحد مرکزی خبر». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۳۰ دسامبر ۲۰۱۳.
  8. kârunya
  9. یا اینکه رود کارون برگرفته از نام کوه غارون است. کوهی در مرز استان خوزستان و کهگیلویه که این رود پس از دریافت شاخه‌های اولیه از دامنه‌های آن گذشته وارد خوزستان می‌شود. Williams Monier. Etymologically and philologically arranged with special reference to cognate Indo-European languages. Oxford 1964
  10. کسروی، سیداحمد (تیر ۱۳۰۵). «خرده‌گیری و موشکافی (2)». آینده (۱۱): ۶۹۲.
  11. http://en.iwpco.ir/Karun4/TechInfo.aspx. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  12. خبرگزاری فارس
  13. «پایگاه خبری نیشکرنیوز». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ اکتبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲ نوامبر ۲۰۱۹.
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ «مرگ تدریجی کارون بزرگترین و زیباترین رودخانه ایران». مرکز مطالعات خلیج فارس.
  15. «وضعیت بحرانی رودخانه کارون». شبکه ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ دسامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۲ نوامبر ۲۰۱۳.
  16. «کشتیرانی در خرمشهر احیا می‌شود/ آغاز لایروبی کارون در خرمشهر». khouznews. ۲۴ خرداد ۱۳۹۰.
  17. «آغاز لایروبی رود کارون پس از ۳۳ سال». روزنامه جام جم (شماره ۳۱۵۳). ۲۴ خرداد ۱۳۹۰. ص. صفحهٔ ۱۵.
  18. بازنگری طرح جامع کاهش آلودگی کارون، سازمان حفاظت محیط زیست خوزستان، ۱۳۹۲
  19. بازنگری طرح جامع کاهش آلودگی کارون، سازمان حفاظت محیط زیست خوزستان، ۱۳۹۲
  20. خبرگزاری فارس
  21. خبرگزاری فارس
  22. «کشف تونل مخفی آب در خوزستان». روزنامه دنیای اقتصاد. ۱ دی ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱ آذر ۱۴۰۰.
  23. «۵ میلیون متر مکعب آب کارون کجاست؟». ایرنا. ۱۸ شهریور ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱ آذر ۱۴۰۰.
  24. «کارون در آستانه خشک شدن». فرارو.
  25. بازنگری طرح جامع کاهش آلودگی کارون، سازمان حفاظت محیط زیست خوزستان، ۱۳۹۲
  26. بازنگری طرح جامع کاهش آلودگی کارون، سازمان حفاظت محیط زیست خوزستان، ۱۳۹۲
  27. بازنگری طرح جامع کاهش آلودگی کارون، سازمان حفاظت محیط زیست خوزستان، ۱۳۹۲
  28. «کشف تونل مخفی آب در خوزستان». روزنامه دنیای اقتصاد. ۱ دی ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱ آذر ۱۴۰۰.
  29. «۵ میلیون متر مکعب آب کارون کجاست؟». ایرنا. ۱۸ شهریور ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱ آذر ۱۴۰۰.
  30. گزارش مطالعات مدیریت رودخانه کارون با تاکید بر کیفیت آب، سازمان آب و برق خوزستان، ۲۰۱۷
  31. گزارش مطالعات مدیریت رودخانه کارون با تاکید بر کیفیت آب، سازمان آب و برق خوزستان، ۲۰۱۷
  32. گزارش مطالعات مدیریت رودخانه کارون با تاکید بر کیفیت آب، سازمان آب و برق خوزستان، ۲۰۱۷
  33. «بهره برداری از تونل خدنگستان با ظرفیت آبرسانی ۶۵ میلیون متر مکعب». خبرگزاری ایمنا. ۱ دی ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱ آذر ۱۴۰۰.
  34. «شمارش معکوس برای افتتاح تونل سوم کوهرنگ». خبرگزاری تسنیم. ۲۸ بهمن ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱ آذر ۱۴۰۰.
  35. «طرح بهشت آباد ردیف بودجه گرفته است». کاوش اخبار. ۸ خرداد ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۱ آذر ۱۴۰۰.
  36. «وقت آن رسیده که در قانون استقلال آبی استان‌ها تجدید نظر کنیم». تابناک. ۱ دی ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱ آذر ۱۴۰۰.
  37. «وقت آن رسیده که در قانون استقلال آبی استان‌ها تجدید نظر کنیم». تابناک. ۱ دی ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱ آذر ۱۴۰۰.
  38. «وقت آن رسیده که در قانون استقلال آبی استان‌ها تجدید نظر کنیم». تابناک. ۱ دی ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱ آذر ۱۴۰۰.
  39. «انتقال آب کارون به کویت و بصره، از شایعه تا واقعیت». بی بی سی. ۱۳ تیر ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱ آذر ۱۴۰۰.
  40. «مسوولان به شائبه انتقال آب کارون به بصره پاسخ دهند». تابناک. مرداد ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۱ آذر ۱۴۰۰.

پیوند به بیرون