زبان‌های کاسپین

زبان‌های کاسپین جزو دسته زبان‌های ایرانی شمال‌غربی‌اند، که در شمال ایران و جنوب شرق جمهوری آذربایجان بدانان تکلم می‌شود و به چند زیرگروه کلی تاتی، گیلکی، طبری (مازندرانی) و تالشی تقسیم شده‌اند. این خانواده زبانی ایرانی تا به حال زبان رسمی نشدند ولی از گذشته تا کنون (پس از آغاز عصر اسلام در ایران بزرگ) به عنوان زبان دوم و منطقه ای در کشور ایران و ناحیه قفقاز به رسمیت شناخته شده است . 

کاسپین
پهلوی
پراکنش:کرانه جنوبی دریای خزر
تبار:هندواروپایی
زیرگروه‌ها:
گلاتولوگcasp1236[۱]
{{{mapalt2}}}
نقشهٔ مناطق دارای زبان‌های شمالی در دهستان‌های ایران، کشیده شده با استفاده از اطلاعات جهاد سازندگی و دیگر منابع در سال ۱۹۸۶ میلادی

باید توجه کرد که نه تنها بین گیلکی و مازندرانی تفاوت‌های زیادی وجود دارد بلکه هر یک از این دو گونه زبانی دارای لهجه‌های فراوانند.[۲]

زبان سمنانی که در شهر سمنان و استان سمنان (که در شمال ایران و مرکز ایران است) تکلم می شود، تالشی و تاتی جنوبی و تاتی شمالی که در شمال ایران و شمال غرب ایران و غرب ایران (به خصوص قزوین را شامل می‌شود) و در کشورهای جمهوری آذربایجان، ارمنستان و داغستان تکلم می شوند که جز این خانواده هستند.[۳][۴]

زبان‌ها، گویش‌ها یا لهجه‌هایی که امروزه در کناره دریای مازندران به کار می‌روند علاوه بر دو گونه اصلی به نام‌های طبری (مازندرانی) و گیلکی اند.

گیلکی انواع زیر را شامل می‌شوند: گالشی و دیلمی. گونه های اخیر لهجه ایی از گیلکی است که امروزه در کوهستان‌ها به کار می‌رود.[۵]

اقوام ساکن در منطقه ایی که امروزه به نام گیلان و مازندران معروف است و در جنوب دریای مازندران قرار گرفته در طول تاریخ به نام‌های مختلفی نامیده شده‌اند، این نام‌ها عبارتند از: کادوس (کادوش)، تپور، آمارد (مارد)، گیل، دیلم، کاس، کاس سی، کاس پی، هیرکانی، گل (جل)، گادوزی، تات، گالش، تالشی، گیلک، پهلوی، پارتی، فهلوی، مازندرانی، طبری، طبرستانی و جز آن.[۶]

ارتباط با زبان‌های زازا-گورانیویرایش

زبان‌های زازا-گورانی به عنوان زیرشاخه‌ای مستقل از زبان‌های ایرانی شمال غربی دسته‌بندی شده‌اند، اما نزدیکی‌هایی میان این زبان‌ها با زبان‌های کاسپین که زیرشاخۀ دیگر زبان‌های ایرانی شمال غربی هستند مشاهده شده‌است. زبان‌های زازا-گورانی (به‌ویژه زبان زازاکی که خود مردم زازاکی به آن دیملی هم می‌گویند، در طول تاریخ، تحت تاثیر زبان‌های کردی (شاخه غربی زبان‌های ایرانی شمال غربی) قرار گرفته‌اند. گفته می‌شود که گویشوران این زبان از منطقۀ کرانۀ جنوبی دریای خزر به ترکیۀ امروزی مهاجرت کرده‌اند. به باور گارنیک آساتریان، زازاکی مرزهای همگویی متعددی را با زبان‌های جنوب دریای خزر حفظ کرده‌است و جایگاه این زبان در گروه گویش‌های کاسپین (شاخۀ شمالی خانوادۀ زبان‌های ایرانی شمال غربی) واضح است.[۷][۸]

پانویسویرایش

  1. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Caspian". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
  2. ایران کلباسی، گویش کلاردشت، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۷۶ ص. شانزده
  3. Dalby، Andrew (۲۰۰۴). Dictionary of Languages: The Definitive Reference to More Than 400 Languages. Columbia University Press. ص. ۲۲۶.
  4. Habib Borjian. "Māzandarān: Language and People (The State of Research)." Iran & the Caucasus 8, no. 2 (2004): 289-328. Accessed June 19, 2020. www.jstor.org/stable/4030997.
  5. ایران کلباسی، گویش کلاردشت، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۷۶ ص. بیست و دو
  6. ایران کلباسی، گویش کلاردشت، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۷۶ ص. نوزده
  7. دانشنامۀ‌ ایرانیکا: دِملی، نوشتۀ گارنیک آساتریان، منتشرشده در ۱۵ دسامبر ۱۹۹۵؛ بازدید در ۲۹ اوت ۲۰۲۱.
  8. پاول، لودویگ. ۱۹۹۸. جایگاه زازاکی در میان زبان‌های ایرانی غربی، در مجموعه مقالات سومین کنفرانس اروپایی ایران‌شناسی برگزارشده در کمبریج، ۱۱ تا ۱۵ سپتامبر ۱۹۹۵؛ بخش اول: مطالعات ایرانی کهن و میانه، ویراستار: نیکولاس سیمز-ویلیامز، ویسبادن: لودویگ رایکرت، صص ۱۶۳-۱۷۷؛ بازدید در ۲۹ اوت ۲۰۲۱.