زبان امهری

زبان

زبان اَمهَری یا اَمهاری (به امهاری: አማርኛ āmariññā) یکی از زبان‌های سامی اتیوپیایی، زیرگروه خانواده زبان‌های سامی از زبان‌های آفروآسیایی است که زبان مادری مردم امهارا در منطقهٔ مرکزیِ شمال اتیوپی و زبان میانجی سایر مردم ساکن در روستاها و شهرهای بزرگ این کشور است.

زبان امهری
አማርኛ (Amarəñña)
بیان[amarɨɲ:a]
زبان بومی دراتیوپی
قومیتمردم امهارا
شمار گویشوران
۲۱٬۸۱۱٬۶۰۰  (۲۰۰۷)
الفبای گعز (Amharic syllabary)
بریل گعز
امهری اشاره
وضعیت رسمی
زبان رسمی در
 اتیوپی
تنظیم‌شده توسطآکادمی شاهنشاهی (پیشین)
کدهای زبان
ایزو ۱–۶۳۹am
ایزو ۲–۶۳۹amh
ایزو ۳–۶۳۹amh
گلاتولوگamha1245[۱]
زبان‌شناسی12-ACB-a
{{{mapalt}}}
زبان‌های اتیوپی
این نوشتار شامل نمادهای آوایی آی‌پی‌ای است. بدون پشتیبانی مناسب تفسیر، ممکن است علامت‌های سوال، جعبه یا دیگر نمادها را جای نویسه‌های یونی‌کد ببینید.

زبان امهری احتمالاً در نتیجه فرایند پیجین‌سازی یک بستر کوشی و یک فرابستر سامی برای برقراری ارتباط میان افرادی که به زبان‌های مختلفی صحبت می کرند، ایجاد شده‌است.[۲] امهری زبان کاری اتیوپی و بسیاری از ایالت‌های آن است.[۳] این زبان با داشتن ۲۱٬۸۱۱٬۶۰۰ سخنگوی کل در ۲۰۰۷، شامل حدود ۴٬۰۰۰٬۰۰۰ سخنگوی زبان دوم، دومین زبان پرسخنگوی اتیوپی (پس از اورومو) و دومین زبان پرسخنگوی سامی در جهان (پس از عربی) است.[۴][۵]

امهری از چپ به راست با الفبای ویژه‌ای که از الفبای گعز ریشه گرفته، نوشته می‌شود. سامانه نوشتاری آن در زبان‌های سامی اتیوپیایی فیدَل (ፊደል) نامیده می‌شود. فیدل به معنای «خط»، «الفبا»، «حرف» یا «نویسه» است. نام دیگر آن آبوگیدا (አቡጊዳ) است که از نام چهار حرف نخست الفبا ریشه گرفته و از آن واژه آبوگیدا ساخته شده‌است.[۶]

وضعیتویرایش

امهری از اواخر قرن دوازدهم زبان کاری دادگاه‌ها، زبان تجارت، ارتش و ارتباطات روزمره در اتیوپی بوده و امروزه نیز همچنان زبان رسمی این کشور است.[۷][۸] طبق سرشماری سال ۲۰۰۷، امهری توسط ۲۱٫۶ میلیون نفر سخنگوی بومی زبان و ۴ میلیون نفر سخنگوی دوم در اتیوپی گویش می‌شود. ۳ میلیون مهاجر نیز خارج از اتیوپی به این زبان صحبت می‌کنند. جوامع یهودی اتیوپیایی ساکن اتیوپی و اسرائیل نیز امهری‌زبان هستند.[۹] امهری زبان مقدس دین راستافار نیز است و به‌طور گسترده‌ای در میان پیروان آن در سراسر جهان استفاده می‌شود.

واج‌شناسیویرایش

همخوان‌ها و واکه‌های امهری به شرح زیرند:

همخوان‌ها[۱۰]
دولبی لثوی کامی نرم‌کامی چاکنایی
خیشومی m n ɲ
انسدادی بی‌واک p t k ʔ
واک‌دار b d ɡ
پرانشی
انسایشی بی‌واک t͡ʃ
واک‌دار d͡ʒ
پرانشی t͡sʼ t͡ʃʼ
سایشی بی‌واک f s ʃ h
واک‌دار v* z ʒ
ناسوده l j w
ر-گونه r
* – تنها در وام‌واژه‌ها
واکه‌ها[۱۰]
جلو مرکز پشت
بلند i ɨ (ə) u
میانه e ə (ä) o
کوتاه a

نوشتارویرایش

 
نویسه‌هایی به خط گعز روی فوکر ۵۰ هواپیمایی اتیوپی به معنای «اتیوپی»: የኢትዮጵያ با تلفظ ye-ʾityop̣p̣ya.

خط امهری یک آبوگیدا است و تک‌نگاره‌های آن فیدل نامیده می‌شوند.[۱۱] هر نویسه نشان‌دهنده یک توالی همخوان+واکه است، اما شکل اصلی هر نویسه توسط همخوان تعیین می‌شود که مطابق واکه تغییر یافته‌است. برخی واج‌های همخوان‌ها توسط بیش از یک توالی نویسه نوشته می‌شوند: ʔ, s, , و h (آخری دارای چهار شکل حرف متمایز است). این به این خاطر است که فیدل در اصل صداهای متمایزی را نشان می‌داده ولی آن‌ها با رخداد تغییرات آوایی ادغام شده‌اند.[۱۱]

حروفویرایش

جدول فیدل امهری[۱۲]
ä/e
[ə]
u i a ē ə
[ɨ], ∅
o ʷä/ue
[ʷə]
ʷi/ui ʷa/ua ʷē/uē ʷə
[ʷɨ/ū]
h
l
m
ś
r
s
ʃ
q
b
β
t
χ
n
ɲ
ʔ
k
x
w
ʕ
z
ʒ
j
d
g
tʃʼ
ṣ́
f
p
ä/e
[ə]
u i a ē ə
[ɨ], ∅
o ʷ/ue
[ʷə/ū]
ʷi/ui ʷa/ua ʷē/uē ʷə
[ʷɨ/ū]

نشانه‌گذاریویرایش

نشانه‌گذاری در امهری به گونه زیر است:

نشانه بخش
جداکننده واژه
نقطه
ویرگول
نقطه ویرگول
دونقطه
دونقطه دیباچه
نقل قول
جداکننده بند

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Amharic". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
  2. Bender, M. Lionel and H. Fulass (1978). Amharic verb morphology. (Committee on Ethiopian Studies, monograph 7.) East Lansing: African Studies Center, Michigan State University.
  3. Gebremichael, M. (2011). Federalism and conflict management in Ethiopia: case study of Benishangul-Gumuz Regional State (PhD). United Kingdom: University of Bradford. hdl:10454/5388.
  4. "Amharic". Ethnologue. Retrieved 8 December 2017.
  5. "The world factbook". cia.gov.
  6. "Amharic alphabet, pronunciation and language". www.omniglot.com. Retrieved 26 July 2017.
  7. Meyer, Ronny (2006). "Amharic as lingua franca in Ethiopia". Lissan: Journal of African Languages and Linguistics. 20 (1/2): 117–131 – via Academia.edu.
  8. Teferra, Anbessa (2013). "Amharic: Political and social effects on English loan words". In Rosenhouse, Judith; Kowner, Rotem. Globally Speaking: Motives for Adopting English Vocabulary in Other Languages. Multilingual Matters. p. 165.
  9. "Israel's Ethiopian Jews keep ancient language alive in prayer". Al-Monitor. 29 June 2017. Retrieved 26 July 2017.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ Hayward, Katrina; Hayward, Richard J. (1999). "Amharic". Handbook of the IPA. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 44–50.
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ Hudson, Grover. "Amharic". The World's Major Languages. 2009. Print. Ed. Comrie, Bernard. Oxon and New York: Routledge. pp. 594–617. شابک ‎۰−۲۰۳−۳۰۱۵۲−۸.
  12. Daniels, Peter T.; Bright, William, eds. (1996). "Ethiopic Writing". -9780195079937/page/573 The World's Writing Systems Check |url= value (help). Oxford University Press, Inc. p. -9780195079937/page/573 573. ISBN 978-0-19-507993-7.

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Amharic»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۲ نوامبر ۲۰۰۷).

پیوند به بیرونویرایش