زبان تاتی قفقاز

گویشی از زبان‌های جنوب غربی ایرانی و فارسی‌تبار

زبان تاتی یا فارسی تاتی[۵][۶] گویشی از زبان فارسی یا یک زبان جنوب‌غربی ایرانی نزدیک به آن است[۷] که تات‌های قفقاز در جمهوری آذربایجان و روسیه در اروپا بدان گفتگو می‌کنند. امروزه آسی و تاتی تنها زبان‌های ایرانی باقی مانده هستند که به صورت بومی در بخشی از قارهٔ اروپا رایج‌اند.[۸] این گویش از تبار پارسی است اما برای دیگر گویشوران این زبان کاملاً فهمیدنی نیست.[۹] گویش‌هایی از تاتی به نام جهوری توسط یهودیان قفقاز و پارسرن توسط تات‌های ارمنی تکلم می‌شود. هریک از گویش‌های مسلمانان، یهودیان و مسیحیان دارای ویژگی‌های واژگانی و دستوری خاص خود هستند.

تاتی
zuhun tati
زبان بومی درجمهوری آذربایجان، داغستان (روسیه)
منطقهقفقاز شمالی، قفقاز جنوبی
شمار گویشوران
ناشناخته (۲۸٬۰۰۰ به جز یهودی-تاتی اشاره‌شده ۱۹۸۹)[۱]
وضعیت رسمی
زبان رسمی در
 داغستان[۳]
کدهای زبان
ایزو ۳–۶۳۹ttt
گلاتولوگmusl1236[۴]
زبان‌شناسی58-AAC-g
{{{mapalt}}}
پراکندگی فارسی تاتی در قفقاز
  زبان بیشینه
  زبان اقلیت

پیشینهویرایش

زبان تاتی که زبان تات‌های قفقاز می‌باشد را زبان بازماندگان سپاهیان ساسانی دوران انوشیروان دانسته‌اند.[۱۰] این زبان که از شاخهٔ جنوب‌غربی و نزدیک به فارسی دانسته شده در احسن التقاسیم مقدسی نام آن به عنوان آرانی یادش ده و مقدسی خاطرنشان ساخته که زبانشان با دری خراسانیان یکی است و فقط در برخی حروف با یکدیگر اختلاف دارند.[۱۱] بنظر می‌رسد در گذشته محدودهٔ زبان تاتی در منطقهٔ قفقاز بسیار بزرگ‌تر بوده باشد و با توجه به حکومت طولانی مدت شروانشاهان که حامی زبان فارسی در قفقاز بودند و تا زمان صفویان بر منطقه استیلا داشتند احتمالاً این زبان رشد و گسترش بیشتری داشته‌است. این زبان در سال ۱۹۰۱ بیش از ۱۳۵٬۰۰۰ نفر گویشور داشته‌است.[۱۲] امروزه با وجود چندین برابر شدن جمعیت منطقه قفقاز زبان تاتی قفقازی تنها ۲۳٬۰۰۰ گویشور دارد.[۱۳] این زبان که در آذربایجان به نفع ترکی آذربایجانی بشدت در حال عقب‌نشینی است از سوی یونسکو در فهرست زبان‌های در خطر جای گرفته‌است.[۱۴]

واج‌شناسیویرایش

اطلاعات زیر مربوط به گویش آبشرونی است:[۱۵]

همخوان‌هاویرایش

لبی دندانی/
لثوی
پسالثوی کامی نرم‌کامی چاکنایی
انسدادی بی‌واک p t (c) k
واک‌دار b d ɟ ɡ
انسایشی بی‌واک
واک‌دار
سایشی بی‌واک f s ʃ x h
واک‌دار v z (ʒ) ɣ
خیشومی m n
لرزشی r
ناسوده l j

واکه‌هاویرایش

پیشین پسین
بسته i y u
میانی e œ o
باز æ ɑ

گویشورانویرایش

این را نیز ببینید: تات‌های قفقاز

گویشوران زبان تاتی به سه دسته تقسیم می‌شوند که سه لهجه مجزا نیز برای خود داند:

  • تات‌های مسلمان که در آبشوران، خیزین، دوه‌چی و برخی نواحی مجاور آن زندگی می‌کنند و مسلمان می‌باشند.
  • تات‌های یهودی که که بیشتر آنان به اسرائیل مهاجرت نموده‌اند و به زبان تاتی سخن می‌گویند. این افراد خود را «داغ جودی» یا «یهودی کوهستان» می‌نامند و سرزمین اصلی شان داغستان روسیه است.
  • تات‌های مسیحی: یا تات‌های ارمنی که در روستاهای ماتراسه و بخش اسماعیل‌لی و روستای کیلوز و بخش دوه‌چی و ارتاشِن و قوبا و برخی نواحی دیگر بسر می‌برند. این دسته از تات‌ها مسیحی مذهب هستند و گاهی آنان را تات‌های ارمنی نیز می‌نامند.

گویش‌هاویرایش

نوشتارویرایش

تاتی امروزه در جمهوری آذربایجان به الفبای لاتین و در روسیه به الفبای سیریلیک نوشته می‌شود. تا سال ۱۹۲۸ تات‌های مسلمان به الفبای فارسی و تات‌های یهودی نیز به الفبای عبری می‌نوشتند. الفباهای لاتین و سیریلیک تاتی به شرح زیرند:

نمونه‌هاویرایش

واژگانویرایش