زبان سومالیایی

زبان سومالیایی (به سومالیایی: Af-Soomaali) یکی از زبان‌های شاخهٔ کوشی شرقی از خانوادهٔ زبان‌های آفروآسیایی است. سومالیایی در میان زبان‌های کوشی ثبت شده‌ترین زبان از سوی زبان‌شناسان است و سابقهٔ تحقیقات علمی دربارهٔ آن به پیش از قرن بیستم می‌رسد. سومالیایی با داشتن بیش از شانزده میلیون گویشور، زبان رسمی سومالی، جیبوتی و سومالی‌لند،[۴]، زبان کاری منطقه سومالی در اتیوپی و زبان اقلیتی در کنیا است.

سومالیایی
Af Soomaali,[۱] Soomaali[۲]
منطقهشاخ آفریقا
قومیتسومالیایی‌ها
شمار گویشوران
۱۶٫۳ میلیون  (۲۰۱۵)e22
الفبای لاتین سومالیایی (خط لاتین؛ رسمی)
نوشتار وداد (خط عربی)
الفبای عثمانیه
الفبای بوراما
الفبای کاداریه
وضعیت رسمی
زبان رسمی در
 سومالی
 سومالی‌لند
 جیبوتی
زبان اقلیت
شناخته‌شده در
تنظیم‌شده توسطآکادمی منطقه‌ای زبان سومالیایی
کدهای زبان
ایزو ۱–۶۳۹so
ایزو ۲–۶۳۹som
ایزو ۳–۶۳۹som
گلاتولوگsoma1255[۳]
زبان‌شناسی14-GAG-a
{{{mapalt}}}
مناطق سومالیایی‌زبان
این نوشتار شامل نمادهای آوایی آی‌پی‌ای است. بدون پشتیبانی مناسب تفسیر، ممکن است علامت‌های سوال، جعبه یا دیگر نمادها را جای نویسه‌های یونی‌کد ببینید.

پراکندگی جغرافیاییویرایش

زبان سومالیایی عمدتاً توسط مردمان نژاد سومالیایی در کشورهای سومالی، جیبوتی، اتیوپی، یمن و کنیا استفاده می‌شود. از سال ۱۹۷۲ این زبان به عنوان زبان رسمی کشور سومالی برگزیده شده‌است و از الفبای لاتین برای نوشتن آن استفاده می‌شود. پس از سقوط دولت مرکزی سومالی در دهه هفتاد شمسی در جریان جنگ داخلی سومالی، این زبان همچنان عملاً به عنوان زبان رسمی دولت‌های منطقه‌ای حکمران در این کشور باقی‌مانده‌است.

واج‌شناسیویرایش

این زبان دارای ۲۲ همخوان (واج بی‌صدا یا صامت) است و پنج واکه (واج صدادار یا مصوت) دارد. هر یک از این واکه‌ها می‌توانند به صورت پسین یا پیشین و همچنین به صورت کوتاه یا بلند تلفظ شوند و به این ترتیب ۲۰ واکهٔ مختلف در این زبان وجود دارند.

همخوان‌های سومالیایی[۵][۶]
دولبی لبی‌دندانی دندانی لثوی لثوی‌کامی برگشته کامی نرم‌کامی زبانکی گلویی چاکنایی
خیشومی m n
انسدادی b ɖ k ɡ q ʔ
انسایشی t͡ʃ
سایشی f s ʃ x~χ ħ ʕ h
لرزشی r
ناسوده l j w

دستورویرایش

سومالیایی زبانی پیوندی محسوب می‌شود (مانند ترکی و دیگر زبان‌های آلتایی). از تفاوت‌های جدی میان زبان سومالیایی و زبان‌های هندواروپایی می‌توان به وجود چند صورت برای بیشتر ضمایر شخصی، استفاده از کلمات برای نشان دادن بخش‌های مورد تأکید در جملات، و استفادهٔ گسترده از نواخت برای تعیین صیغه، شمار و جنسیت در این زبان اشاره کرد.

در سومالیایی ترتیب واژگان در جمله به صورت نهاد-مفعول-فعل است. در این زبان فاعل برای حالت دستوری نشانه می‌گیرد و مفعول برای آن نشانه‌ای ندارد که از این نظر سومالیایی در زبان‌های جهان غیرمعمول است.[۷]

واژگانویرایش

بیشتر وام‌واژه‌های این زبان از یک زبان آفروآسیایی مهم دیگر، یعنی عربی آمده‌اند. این امر ناشی از ارتباطات گستردهٔ اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، و مذهبی‌ای بوده که بین مردم سومالی و مردمان نزدیک در شبه جزیرهٔ عربستان وجود داشته. علاوه بر این، در دوران استعمار واژگانی از انگلیسی و ایتالیایی نیز به این زبان وارد شده‌اند.

نوشتارویرایش

 
تابلو بازیافت به زبان سومالیایی و انگلیسی

الفبای لاتین سومالیایی رسماً در سال ۱۹۷۲ پذیرفته شد و پرکاربردترین سامانه نوشتاری سومالیایی به‌شمار می‌رود.[۸] این خط توسط شماری از پژوهشگران سومالیایی با استفاده از حروف الفبای انگلیسی و با حذف حروف p, v و z ایجاد شد.[۹][۱۰] هیچ حرکت‌گذاری یا نویسه خاصی در این خط به جز آپاستروف برای نشان دادن انسدادی چاکنایی وجود ندارد. سه دونگاره در این خط وجود دارد: DHریال KH و SH. نواخت نشان داده نمی‌شود و واکه‌های جلو و پشت قابل تشخیص نیستند.

دیگر الفباهای مورد استفاده برای سومالیایی الفبای وداد (گونه‌ای از الفبای عربیالفبای عثمانیه، الفبای بوراما و الفبای کاداریه هستند که امروزه کاربرد چندانی ندارند. سه گونه الفبای سومالیایی به شرح زیرند:[۱۱][۱۲][۱۳]:

IPA لاتین عربی عثمانیه
/ʔ/ ' ء 𐒀
/b/ B b ب 𐒁
/t/ T t ت 𐒂
/tʃ/ J j ج 𐒃
/ħ/ X x ح 𐒄
/χ/ Kh kh خ 𐒅
/d/ D d د 𐒆
/r/ R r ر 𐒇
/s/ S s س 𐒈
/ʃ/ Sh sh ش 𐒉
/ɖ/ Dh dh ط 𐒊
/ʕ/ C c ع 𐒋
/g/ G g غ 𐒌
/f/ F f ف 𐒍
/ɢ/ Q q ق 𐒎
/k/ K k ك 𐒏
/l/ L l ل 𐒐
/m/ M m م 𐒑
/n/ N n ن 𐒒
/w/, /ʉ:/, /u:/ W w و 𐒓
/h/ H h ه 𐒔
/j/, /i:/, /ɪ:/ Y y ي 𐒕
/æ/, /ɑ/ A a ا 𐒖
/e/, /ɛ/ E e ئ 𐒗
/i/, /ɪ/ I i ى 𐒘
/ɞ/, /ɔ/ O o ؤ 𐒙
/ʉ/, /u/ U u و 𐒚
/æ:/, /ɑ:/ Aa aa آ 𐒛
/e:/, /ɛ:/ Ee ee أى 𐒜
/i:/, /ɪ:/ Ii ii ىٓ 𐒕
/ɞ:/, /ɔ:/ Oo oo أو 𐒝
/ʉ:/, /u:/ Uu uu وٓ 𐒓

اعدادویرایش

فارسی سومالیایی
یک kow
دو laba
سه saddex
چهار afar
پنج shan
شش lix
هست toddoba
هشت siddeed
نه sagaal
ده toban

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. "Somali alphabets, pronunciation and language". Omniglot. Retrieved 16 June 2017.
  2. "cldr/so.xml at master · unicode-org/cldr". Unicode. Retrieved 8 November 2020.
  3. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Somali". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
  4. "Constitution of the Republic of Somaliland" (PDF). Retrieved November 10, 2019.
  5. Saeed (1999:7–10)
  6. Gabbard (2010:6)
  7. John I. Saeed (1984). The Syntax of Focus & Topic in Somali. H. Buske. p. 66. ISBN 3-87118-672-4.
  8. Economist Intelligence Unit (Great Britain), Middle East annual review, (1975), p.229
  9. Abdullahi, Mohamed Diriye (2001). Culture and Customs of Somalia. Greenwood Publishing Group. p. 73. ISBN 978-0-313-31333-2.
  10. Lewis, I. M. (1999). A Pastoral Democracy: A Study of Pastoralism and Politics Among the Northern Somali of the Horn of Africa. James Currey Publishers. ISBN 978-0-85255-280-3.
  11. Somali (af Soomaali / اَف صَومالي˜)
  12. Somali writings
  13. Somalia: the Writing of Somali

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Somali language»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد. (بازیابی در ۲۰ نوامبر ۲۰۱۲).

پیوند به بیرونویرایش