سند چشم‌انداز ۱۴۰۴ ایران

سند چشم‌انداز بیست ساله ایران،[۱] سندی جهت تبیین افقی برای توسعه ایران در زمینه‌های مختلف فرهنگی، علمی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی است که به پیشنهاد محسن رضایی،[۲] توسط مجمع تشخیص مصلحت نظام تدوین شده‌است. اجرای این چشم‌انداز از سال ۱۳۸۴ و در قالب چهار برنامه توسعه ۵ ساله انجام می‌گیرد. سال ۱۴۰۴ خورشیدی (۲۰۲۵ میلادی) افق چشم‌انداز است.

چشم‌انداز بیست‌ساله
جمهوری اسلامی ایران
در افق ۱۴۰۴
Iranian vision plan for 1404.jpg
تصویب ۱۳ آبان ۱۳۸۲
محل تهران، ایران
نویسنده مجمع تشخیص مصلحت نظام
امضا کنندگان رهبر ایران
هدف دستیابی جمهوری اسلامی ایران به جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه با هویت اسلامی و انقلابی، الهام‌بخشی در جهان اسلام و تعامل سازنده و مؤثر در روابط بین‌الملل.

هفته ۱۳ الی ۲۰ آبان با عنوان «هفته پاسداشت سند چشم انداز» از طرف کمیسیون چشم انداز نام‌گذاری گردید.[۳]

پیشینهویرایش

پیشینه طراحى چشم ‏انداز در ایران ‏پیش از انقلاب ایران، طراحى چشم ‏انداز، حتى براى دوره حاکمیت محمدرضا پهلوی نیز مطرح بود که بحث «رسیدن به دروازه ‏هاى‏ تمدّن بزرگ و احیاى عظمت مجدّد ایران همانند عصر هخامنشى» را در نظر داشت.[۴]

پس از انقلاب نیز همواره اینگونه برنامه ‏ریزى‏ هاى بلند مدت ارائه میشد. به‏ همین ترتیب در دهه ۱۳۷۰ خورشیدی، با ارائه طرح ‏هاى نسبتاً مشابهى؛ مانند چشم ‏انداز بیست ساله‏ این روند پیگیری شد که البته فرجام موفقى نداشته ‏اند. به عنوان مثال در سال ۱۳۷۴ از سوى‏ هاشمى رفسنجانى طرح ایجاد تمدن اسلامى ۱۴۰۰ مطرح گردید و او خبر از تحقّق این طرح در سال ۱۴۰۰ خورشیدی داد. هاشمى با خوشبینى تمام در این باره در اواخر دوران ریاست جمهورى خود چنین اظهار نمود:

«... مردم مى ‏دانند که دولت براى سال ۱۴۰۰ یعنى ۲۵ سال دیگر طرحى آماده‏ مى‏ کند که آن روز تمدن واقعى اسلام که هیچگاه در طول تاریخ اسلامى در یک‏ کشور اسلامى تحقق نیافته، در ایران ساخته خواهد شد.» «شما ۲۵ سال را در نظر بگیرید، با رشد هفت درصدى که ما در مجموع هفت سال‏ داشتیم ببینید اگر در همه ابعاد برنامه ‏ریزى شده باشد، چه اتفاقى در کشور مى‏ افتد... نتیجه همان است که اسم آن را تمدن اسلامى مى ‏گذاریم.»

از همان ابتدا معلوم بود که طرح تمدّن اسلامى ۱۴۰۰ خوشبینانه نگارش یافته‏ بود و سرانجام نگارش بیش از ده هزار صفحه طرح و سایر فعالیت‏ هاى مشابه، به موفقیت نرسید.

طرح ساماندهی اقتصادیویرایش

یکى از طرح‏ هاى دیگری که حتى تا مرحله ابلاغ هم پیش رفت، اما پس از آن به بایگانى طرح‏ ها سپرده شد، «طرح ساماندهى اقتصادى» کشور بود. این طرح پس از تدوین براساس دیدگاه‏ هاى‏ کارشناسى، به هیأت دولت رفت و در آنجا مورد بررسى قرار گرفت و سرانجام در مرداد ۱۳۷۷ به تصویب نهایى سید علی خامنه ای هم رسید. اما طرح مزبور گرچه داراى اهدافی‏ مطلوب بود، چارچوب اجرایى نیافت و بسیارى از اهداف و سیاست‏هاى آن اجرایی نشد و همین امر باعث شد که کارشناسان و صاحب‏نظران بر این باور گردند که «چشم‏ انداز ایران ۱۴۰۴ گرچه طرح ارزشمندى است اما سرنوشت‏ طرح‏هاى دیگر، که در مقام اجرا حتى از چشم‏ انداز بیست‏ ساله هم جلوتر رفته‏ بودند، باعث مى‏ شود که با این طرح، با احتیاط و دقت بیشترى رفتار شود و این که اگر به تبیین‏ جزئیات این سند و بسترسازى اجراى آن همّت نگردد، سپرده شدن آن به بایگانى محتمل و شاید حتمى باشد.

طرح سند چشم انداز بیست سالهویرایش

درباره چگونگى تدوین و تصویب سند چشم ‏انداز بیست ساله، باید گفت که به شکست طرح‏هاى چشم‏ انداز-گونه قبلى در کشور از سال ۱۳۷۶ در دبیرخانه مجمع تشخیص‏ مصلحت نظام این احساس وجود داشت که سامانه کلان خط و مشى‏ گذارى راهبردى‏ کشور و مدیریت آن دچار نقص و ناهماهنگى و فاقد اهداف اجماعى است و این که‏ سیاست‏هاى کلّى نظام در یک جهت خاص و معین تدوین نمى ‏شود، به همین دلیل در سال ‏۱۳۷۸ بحثى با عنوان «افق آینده» در دبیرخانه مجمع تشخیص آغاز گردید که سرآغاز طرح سند چشم‏ انداز شد. به تعبیر دبیر این مجمع، پس از آن که موضوع، نزد سید علی خامنه ای مطرح گردید، او این مسأله را «یک حلقه مفقوده راهبردى» تعبیر و به مجمع‏ تشخیص مصلحت نظام ابلاغ کرد که چشم ‏انداز بیست ساله آینده کشور را ترسیم کنند.

مجمع نیز کمیسیون خاصى‏ را از اعضاى خود مأمور تدوین این چشم ‏انداز نمود و طى‏ یکسال، چشم انداز پیشنهادى با برگزارى چهل جلسه کمیسیون مزبور و با کمک گروه‏ هاى‏ زیر تدوین گردید:

  1. گروه کارشناسى «چشم‏انداز» در دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام.
  2. سازمان مدیریت و برنامه‏ریزى دولت جمهورى اسلامى ایران.
  3. گروه تدوین استراتژى توسعه صنعتى کشور وابسته به وزارت صنایع و معادن.

از اعضاى مجمع تشخیص، افراد زیر جزو کمیسیون تدوین سند چشم‏ انداز بوده‏ اند:

محسن‏ رضایى، زنگنه، حبیب الله عسگر اولادى، نبوى، ایروانى، محمد هاشمى، على‏ اکبر ولایتى، مجید انصارى، حسین مظفر

بنا به اظهار محسن رضایی، دبیر مجمع، اصل سند چشم ‏انداز پس از کارشناسى‏ هاى اولیه، بلافاصله در صحن مجمع طرح گردید و با حداقل تغییرات، مورد تصویب قرار گرفت. به تعبیر او «شاید جزو دستورهاى خیلى نادرى بود که حداقل تغییرات داده شد و به جز سه تا چهار کلمه، چیز دیگرى تغییر پیدا نکرد.»[۵]

تصویب سند در مجمع تشخیص مصلحت و ابلاغویرایش

واگذارى تدوین سند چشم ‏انداز به مجمع تشخیص مصلحت‏ نظام، با این استدلال انجام پذیرفته که چون سند چشم‏ انداز خود نوعى تدوین سیاست کلّى نظام است، پس در حیطه وظایف مجمع‏ مى ‏باشد. در هر حال، سند چشم ‏انداز در آذر ماه سال ۱۳۸۲ به عنوان‏ برنامه بیست ساله کشور و با عنوان «چشم ‏انداز جمهورى اسلامى‏ ایران در افق ۱۴۰۴ ه‏. ش» از سوى سید علی خامنه ای به رییس‏ جمهورى وقت، محمد خاتمى، ابلاغ شد.

متن سند چشم اندازویرایش

جامعهٔ ایرانی در افق این چشم‌انداز چنین ویژگی‌هایی خواهد داشت:

  • توسعه‌یافته، متناسب با مقتضیات فرهنگی، جغرافیایی و تاریخی خود و متکی بر اصول اخلاقی و ارزشهای اسلامی، ملی و انقلابی با تأکید بر: مردم‌سالاری دینی، عدالت اجتماعی، آزادیهای مشروع، حفظ کرامت و حقوق انسان‌ها و بهره‌مند از امنیت اجتماعی و قضایی.
  • برخوردار از دانش پیشرفته، توانا در تولید علم و فناوری، متکی بر سهم برتر منابع انسانی و سرمایه اجتماعی در تولید ملی.
  • امن، مستقل و مقتدر با سامان دفاعی مبتنی بر بازدارندگی همه‌جانبه و پیوستگی مردم و حکومت.
  • برخوردار از سلامت، رفاه، امنیت غذایی، تأمین اجتماعی، فرصتهای برابر، توزیع مناسب درآمد، نهاد مستحکم خانواده به دور از فقر، فساد، تبعیض و بهره‌مند از محیط زیست مطلوب.
  • فعال، مسئولیت‌پذیر، ایثارگر، مؤمن، رضایت‌مند، برخوردار از وجدان کاری، انضباط روحیهٔ تعاون و سازگاری اجتماعی، متعهد به انقلاب و نظام اسلامی و شکوفایی ایران و مفتخر به ایرانی بودن.
  • دست یافته به جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقهٔ آسیای جنوب غربی (شامل آسیای میانه، قفقاز، خاورمیانه و کشورهای همسایه) با تأکید بر جنبش نرم‌افزاری و تولید علم، رشد پرشتاب و مستمر اقتصادی، ارتقاء نسبی سطح درآمد سرانه و رسیدن به اشتغال کامل.
  • الهام‌بخش، فعال و مؤثر در جهان اسلام با تحکیم الگوی مردم‌سالاری دینی، توسعهٔ کارآمد، جامعه اخلاقی، نواندیشی و پویایی فکری و اجتماعی، تأثیرگذار بر همگرایی اسلامی و منطقه‌ای براساس تعالیم اسلامی و اندیشه‌های امام خمینی (ره).
  • دارای تعامل سازنده و مؤثر با جهان براساس اصول عزت، حکمت و مصلحت.

ملاحظه: در تهيه، تدوين و تصويب برنامه های توسعه و بودجه های ساليانه، اين نکته مورد توجه قرار گيرد که شاخص های کمی کلان آنها از قبيل نرخ سرمايه گذاری، درآمد سرانه، توليد ناخالص ملی، نرخ اشتغال و تورم، کاهش فاصله ی درآمد ميان دهک های بالا و پايين جامعه، رشد فرهنگ و آموزش و پژوهش و توانايی های دفاعی و امنيتی، بايد متناسب با سياست های توسعه و اهداف و الزامات چشم انداز، تنظيم و تعيين گردد و اين سياست ها و هدف ها به صورت کامل مراعات شود.[۶]

ضرب سکه به مناسبت سالگرد تدوین سند چشم اندازویرایش

از سوی مجمع تشخیص مصلحت بمنظور پاسداشت هفته سند چشم انداز، پیشنهادی برای ضرب سکه «یادبود سالروز سند چشم انداز» به بانک مرکزی ارائه شد. مقرر شد سازمان تولید اسکناس و مسکوک در هماهنگی با «کمیسیون پاسداشت سند چشم انداز» در دبیرخانه مجمع، از نماد سند چشم انداز برای طرح ضرب سکه استفاده کند.[۳] این نماد، به نشانه هشت بند مندرج در سند، از یک «گل هشت پَر» تشکیل شده که در مرکز آن دایره ای با نشان رسمی جمهوری اسلامی دیده می شود.

سکه شناسیویرایش

طرح یک طرف این سکه (روی سکه) همانند سکه دو هزار ریالی می باشد (نوشته جمهوری اسلامی ایران در بالا، نوشته ۲۰۰۰ در وسط، کلمه ریال در زیر آن و دو خوشه گندم در طرفین آن). در طرح پشت سکه، واژه «ایران ۱۴۰۴» در بالای سکه و در پایین، سال ضرب سکه (۱۳۹۱) حک شده است. همچنین در وسط سکه نیز نماد سند چشم انداز جمهوری اسلامی ایران به صورت تصویر و نوشتار ضرب گردیده است.

در حاشیه سکه، بیست دایره به صورت از کوچک تا بزرگ و موافق حرکت عقربه های ساعت از کنار کلمه « ایران ۱۴۰۴» شروع و در دور سکه امتداد یافته و‌ به همان واژه ختم می‌شود. تعداد دوایر نشان دهنده زمان در نظر گرفته شده برای تحقق اهداف سند چشم انداز بوده و از کوچک به بزرگ ادامه یافتن آنها بدان معناست که طی بیست سال با گذشت زمان پیشرفت به سمت جلو بوده و هر سال به سمت اهداف سند چشم انداز پیش رفته تا به تمامی اهداف این سند دست پیدا شود.

وزن سکه ۸/۶ گرم

قطرسکه ۳/۲۶ میلی متر

میزان تحقق اهداف اقتصادی سند چشم اندازویرایش

 
مقایسه رشد اقتصادی ایران با کشورهای حوزه سند چشم انداز در دوره های مختلف[۷]

در ۱۶ آبان ۹۷ برخی شاخص و اهداف اقتصادی سند مورد بررسی قرار گرفت که نتایج آن به صورت زیر ارزیابی شده است:[۸]

  • رشد اقتصادی ایران در این مدت (از زمان ابلاغ در سال ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۷) بسیار پرنوسان و سطح پایین بوده است، بطوریکه با توجه به وضعیت کشور و زمان باقی مانده بنظر نمی‌رسد تا سال ۱۴۰۴ در شاخص رشد اقتصادی به قدرت اول اقتصادی منطقه برسد.
  • نرخ بیکاری کشور در سال ۱۳۹۶ که آخرین نرخ بیکاری منتشر شده بود ۱۲/۱ درصد است. این نشان می‌دهد در این شاخص هم علی‌رغم اهدافی که در سند چشم انداز منعکس شده است ایران نتوانسته به یک نرخ بیکاری تک رقمی دست یابد.
  • کشور در رابطه با چشم‌انداز بنگاه‌های اقتصادی رتبه ۱۱۹ را در میان ۱۴۰ کشور جهان دارد که نشان می‌دهد، در بحث فضای کسب و کار شرایط مهیا نشده است.
  • در مورد ثبات اقتصادی و شاخص‌های آن، ایران از جایگاه خوبی برخوردار نیست و اقتصاد کشور یک اقتصاد بی‌ثبات را نشان می‌دهد، به نحوی که در میان سایر کشورها رتبه ۱۱۷ را دارد.
  • نرخ بیکاری دانش آموختگان آموزش عالی در سال ۱۳۹۶ حدود ۲۰ درصد بوده که این نرخ برای کشوری که می‌خواهد در حوزه سند چشم انداز قدرت اول اقتصادی باشد گویای وضعیت خوبی نیست.
  •  
    مقایسه شاخص رقابت پذیری ایران با کشورهای حوزه سند چشم انداز در سال ۱۳۹۳
    براساس آخرین گزارش مجمع جهانی اقتصاد، ایران رتبه ۱۳۶ را دارد؛ یعنی نتوانسته زمینه شغلی متناسب با فرهنگ و مذهب خود برای زنان ایجاد کند.
  • بررسی شاخص های مختلف رقابت پذیری اقتصاد، فضای کسب و کار، علم و فناوری، برونگرایی اقتصاد، سرمایه گذاری و منابع آن طی دوره ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۴ بیانگر عدم توفیق در قرار گرفتن در مسیر توسعه اقتصاد رقابتی و برونگر مورد تأکید سند چشم انداز بوده است.[۷]
  • تحقق سند چشم انداز مبنی بر «دست یافته به جایگاه اول منطقه» به لحاظ حجم تولید بسیار سخت و غیر قابل دسترس شده است.[۷]
 
جایگاه ایران در فضای کسب و کار بین کشورهای منطقه در سال ۱۳۹۴

نگارخانهویرایش

پانویسویرایش

  1. در انگلیسی: Iran's 20-year vision plan یا ‎20-Year Perspective Document for Iran
  2. [khamenei.ir «نگاه ایرانی، پرونده‌ای برای سند چشم‌انداز 1404»] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). http://farsi.khamenei.ir/special?id=4136. پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «سکه 2000 ریالی سالروز ابلاغ سند چشم‌انداز ایران 1404 ضرب شد». بانک مرکزی جمهوری اسلامی ايران. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۵.
  4. «نگاهى به‏ سند چشم ‏انداز بیست ‏ساله و مؤلفه ‏هاى سیاسى آن». پرتال جامع علوم انسانی. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۵.
  5. سند چشم‏انداز از تدوین تا اجرا، چالش‏هاى اجراى یک «سند ملى» در گفتگوى خبرگزارى مهر با محسن‏ رضایى، 27 شهریور 1384
  6. https://vpb.um.ac.ir/images/192/stories/asnad-faradasti/sanad20.pdf
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ http://mpo-zn.ir/Portals/14/sanadcheshmandaz.pdf
  8. «تحلیلی از وضعیت جایگاه ایران در سند چشم‌انداز 20 ساله». ایسنا. ۲۰۱۸-۱۱-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۵.

منابعویرایش