سواستیکا (به سانسکریت: स्वस्तिक) یا صلیب شکسته یا گردونه خورشید[۱] یک صلیب با شاخه‌های ۹۰ درجه به سمت راست یا چپ است که معمولاً با جهت افقی یا گوشه‌هایی با زاویه ۴۵ درجه است. در شکل هندی نقطه‌هایی در هر ربع آن قرار می‌دهند.

سواستیکا انواع بسیار گوناگونی دارد که در پهنه غرب اروپا تا شرق آسیا گسترده‌اند.

واژه «صلیب» در عبارت «صلیب شکسته» اشاره به صلیب مسیحی (✝) ندارد که در صورت شکسته‌شدن شکل متفاوتی به‌دست می‌آید، منظور صلیب ساده و اولیه (+ و x) است و نه صلیب مسیحی.[۲]

سواستیکا از واژه سانسکریت "Suvastika" مشتق شده و به معنای "هستی نیک" است.[۳] صلیب شکسته نشان بسیاری از چیزها، از جمله خورشید در آئین مهرپرستی[۱] و خوش اقبالی، سمساره و برهما در آیین هندو است.[۴]

در فرهنگ هندواروپایی، این نشان بر روی اشیا یا مردم ایجاد می‌شد تا برای آنان شانس خوب بیاورد. این نشان برای هزاران سال متداول بوده‌است. امروزه این نشان معمولاً در آثار هنری هندی و معماری کنونی و باستانی هندو و نیز در خرابه‌های شهر تاریخی تروآ دیده می‌شود.[۵] در روزگار باستان، صلیب شکسته در بین یونانی‌ها، هیتی‌ها، سومری‌ها، سلت‌ها و ایرانی‌ها استفاده می‌شد.[۶]

به علت استفاده حزب ناسیونال سوسیالیست کارگران آلمان از این نماد، سواستیکا در جهان غرب به عنوان نماد نازیسم شناخته می‌شود و پس از جنگ جهانی دوم و شکست آلمان نازی، وجهه بدی در غرب پیدا کرده است.[۱]

نامویرایش

صلیب شکسته، سواستیکا، گردونهٔ مهر و گردونهٔ خورشید (میترا) از نام‌های این نماد هستند.

سواستیکا یک واژه سانسکریتی و آمیزه ای از دو واژه سو (सु) به معنی "خوب" و استی (अस्ति) به معنی "هست"، می‌باشد.[۷]

هندسهویرایش

صلیب شکست‌ها علامتی با شاخه‌های ۹۰ درجه به سمت راست یا چپ است که معمولاً با جهت افقی یا گوشه‌هایی با زاویه ۴۵ درجه است. این چلیپا می‌تواند زاویه‌ای غیر ۹۰ درجه داشته باشد؛ علاوه بر آن جهت‌گیری آن (در جهت عقربه‌های ساعت / در خلاف جهت عقربه‌های ساعت) می‌تواند نشان دهندهٔ دو مفهوم کاملاً جدا از هم باشد.

خاستگاهویرایش

 
مهر چلیپای شکسته از تمدن دره سند در موزه بریتانیا

قدیمی‌ترین سواستیکا در کشور کنونی اوکراین در ۱۰۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح، جزئی از صنایع دستی مذهبی بوده‌است و در شهر «مِزین» اوکراین پیدا شده‌است.[۸] این نماد در تاریخ کهن اروپا و همچنین آثار کشف شده از فرهنگ‌هایی همانند هند و اروپایی، ایرانی، هیتی‌ها، سلت‌ها، یونانی‌ها و حتی تمدن‌های سامی بین‌النهرین به چشم می‌خورد که همگی برگرفته از نمونهٔ اصلی در اوکراین هستند. نمونه‌هایی مربوط به ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح در کشور بلغارستان و همچنین ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح در کشور هندوستان یافت شده‌است. سپس به چین و ماچین نیز راه یافت.[۹] نمونه‌های دیگری از سواستیکا مربوط به تعدادی کاسهٔ سفالی یافت شده در شهر سامرا مربوط به تمدن سومر در ۵۰۰۰ سال پیش از میلاد نیز دیده شده‌است. در اوایل عصر برنز نشانه‌هایی از آن در سفال‌هایی در روسیه پیدا شده‌است.[۱۰]

این نماد با مهاجرت هندوایرانی‌ها از شمال دریای مدیترانه (اوکراین) به اطراف دریای کاسپین و آسیای میانه، ایران و هند راه یافت.[۱۱] سپس سواستیکا به آشور، مصر، خاقانات شرقی ترک نشین و بسیاری دیگر نیز با روش‌های مختلف راه یافت.

هنر و معماری ایرانویرایش

 
گردنبند ایرانی «گردونه میترا» که در کلورز گیلان پیدا شده[۱۲] اما مشهور به گردنبند تپه مارلیک است و دارای قدمت حدود یک هزار سال پیش از میلاد است، موزه ملی ایران[۱۳]

چلیپا یا گردونه مهر از قدیم‌ترین اشکال نمادین، با کاربرد گسترده در هنر و معماری به خصوص دوره اسلامی است. چلیپا در زبان‌های سامی از جمله سریانی، به‌صورت صلیبا آمده و به شکل صلیب وارد زبان عربی شده‌است. این اصطلاح برای دو شکل به‌کار می‌رود. یکی به صورت دو خط متقاطع، که نماد درخت زندگی، صورت مثالی انسان، چهار جهت اصلی، برکت، خوشبختی، پیوند زن و مرد، زایش و باروری و دارای ارزش دینی، عاطفی و درمانی بوده و در مسیحیت نمودار وجوه گوناگون انوار الهی است. دیگری صلیب شکسته، به شکل به‌علاوه‌ای که انتهای هر دو بازوی آن به زاویه قائمه در یک جهت شکسته می‌شود، که نماد حرکت چرخشی جهان، خورشیدگردان و ارابه خورشید است. این نماد در آثار بازمانده از تمدن دره سند پیش از ورود آریاییها دیده شده‌است و برای آریایی‌های هند و پیروان آیینِ جاینی، مقدّس و نماد ویشنو (یکی از خدایان آیین هندو) بوده، در چین مظهر یانگ و یین (نماد مذکر و مؤنث) و در روم مظهر برخی خدایان به‌شمار می‌آمده‌است.

در آثار بازمانده از هزاره پنجم پیش از میلاد[نیازمند منبع] تا دوره ساسانیان، نقش چلیپا و صلیب شکسته پیوسته مورد توجه بوده و بر روی آثار سفالین، زینت‌آلات، پارچه، ظروف، مُهر و گچ‌بری‌های کاخها در مناطق باستانی ایران، چون صخره‌های لاخ‌مزار، شوش، تپه‌سِیلک، تل بَکون، تپه‌حصار، و شهر سوخته مشاهده می‌شود. گونه‌ای از چلیپا نیز در الفبای فینیقی وجود دارد که احتمالاً حرف t زبان‌های اروپایی از آن گرفته شده‌است.

چلیپا، به صورت کامل و شکسته، در دوره اسلامی نشانه مقام وحدت و مظهر چهار جهت اصلی و فرشتگان ناظر بر چهار فصل، نماد روح و حیات مجدد (کاربرد آن را در آرامگاه‌ها از این جهت دانسته‌اند) به‌شمار می‌آید. چلیپا در ادبیات و عرفان جلوه‌ای از عالم طبیعت و صفات جلال است.

با آنکه بنابر روایتی پیامبر اسلام استفاده از نقش چلیپا به صورت صلیب بر روی لباس و پرده را منع کرد،[۱۴] احتمالاً سادگی این نقش سبب کاربرد زیاد آن در انواع هنرهای دوره اسلامی شده‌است. از چلیپا، علاوه بر کاربرد مستقل، برای نوشتن نام‌های بزرگان دین، نگاره‌های پیچیده، گل و بته‌ها و شاخ و برگ‌ها استفاده شده و ترکیب چلیپا با نقش جانوران، به صورت چرخشی، در تزیین اشیای فلزی و سرامیک به‌کار رفته‌است.

گزارش شده در ذخیره طرح‌های بخش‌هایی از منسوجات پارتی یافت شده در ناحیه گرمی در آذربایجان شرقی، موتیف‌های سواستیکا یافت شده‌است.[۱۵] این نماد در دوره هخامنشی بین هند و ایران منتقل شده‌است.[۱۶]

در یکی از مهرهای عصر مس یافت شده در شوشا، که دارای حیوانی از گاوسانان است دور آن با سواستیکا پوشانده‌است.[۱۷]

در پاوین سلطنتی قلعه یزدگرد مربوط به دوره پارتی، طرحهای سواستیکا و ویره وجود دارد. در دورهٔ ساسانی، در مجموعه عظیم سازه‌های بیشاپور، طاقچه‌های با طرح‌های سواستیکا تزیین شده‌است.[۱۸]

این نقش به صورت ساده و شکسته در گچ‌بری‌های مسجد جامع نائین، احتمالاً از دوره سامانیان، دیده می‌شود. همچنین صلیب شکسته از نقش‌های مقدّماتی آجرچینی دوره سلجوقیان به‌شمار می‌آید. عناصر صلیبی شکل در بسیاری از بناهای دوره سلجوقی به‌کار رفته‌است، از جمله مسجد جامع اصفهان و برج‌های خرقان، و همچنین بقعه پیر تاکستان، دروازه مهریز یزد و رباط شرف در حوالی مشهد، مقبره‌ای در اوزکندِ خوارزم و آرامگاه یوسف‌بن قُصَیر در نخجوان. کاشی‌های صلیبی شکل زیبایی از دوره ایلخانی در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود که در پوشش بناهای این دوره به‌کار می‌رفته‌است. در تزیینات داخلی امامزاده خواجه عمادالدین و گچ‌بری‌های چند رنگِ امامزاده علی‌بن جعفر در قم، نقش صلیب ساده به‌چشم می‌خورد. مسجد کبود تبریز از قرن نهم و از آثار جهان شاه قره‌قوینلو دارای نقش‌های بی‌نظیر صلیب صلیب مانند است. مدرسه الغ‌بیگ در سمرقند، امامزاده زید در تهران و گنبدِ سبز در نزدیکی آرامگاه جامی، دربردارنده شکل چلیپا از دوره تیموری‌اند. از دوره‌های ایلخانی و تیموری، نقش چلیپا به شکل اللّه، محمد و علی بر روی گچ‌بریها و کاشیها وجود دارد، لیکن رونق کاربرد این نقش در دوره صفویه به اوج خود رسید، چنان‌که مناره‌های مقبره شاه نعمت‌اللّه ولی در ماهان کرمان، سراسر با نقش چلیپا تزیین شده‌است. این نقش در بسیاری از تزیینات آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی نیز به‌کار رفته‌است. مسجدِ امام و مدرسه چهارباغ از نمونه‌های دربردارنده این تزیینات است.

در دورهٔ صفویه، نقش چلیپا در کاشی‌کاری به‌شکل نوعی نقش پیلی، معروف‌به کلید، مرسوم شد. مدرسه سردار قزوین از دوره قاجاریه، نمونه به‌کارگیری این نقش کاشی‌کاری است که امروزه نیز در تزیینات بناها به کار می‌رود. چلیپا فقط در تزیینات بناها به کار نمی‌رود، چنان‌که علاوه بر کاربرد تزیینی، گاه نقشهٔ اصلی بناهایی چون مساجد و دیگر بناهای چهار ایوانی، به‌صورت چلیپاست، مانند مسجد کبود تبریز و چینیلی کوشک در استانبول.

در ظروف سفالی، چلیپا به عنوان نقشِ پایه، در ترکیب با بسیاری نقوشِ دیگر به‌کار گرفته‌است و در دوره‌های گوناگون، به خصوص از دوره عباسیان به بعد، در همه سرزمین‌های اسلامی، از جمله در ایران و مصر و ترکیه، دیده می‌شود. امروزه چلیپا در خرمهره‌های سفالی، که برای دفع چشم زخم باجنبه تزیینی و سنّتی ساخته می‌شود، نیز به کار می‌رود.

در تزیینات برخی اشیای فلزی باقی‌مانده از قرن هشتم تا دهم، همچون طَبَق و مشربه و شمعدان و دوات، نقش چلیپا به صورت ساده و شکسته دیده می‌شود. در سوزنی‌های ایل بختیاری و قالیچه‌های سرکوه داراب، نیز نقش چلیپا وجود دارد و گاه در این بافته‌ها، چشمان پرنده، نگاره‌ای صلیبی است و گاه مانند گلیم‌های بختیاری، حاشیه‌ها به صورت چلیپا بافته می‌شود. چلیپا، برای دفع چشم زخم، در بافته‌های گلیمی و بر روی خیمه زن تازه‌زا نیز نقش می‌شده‌است.

آیین مهرویرایش

در آیین مهر این نشان را گردونه مهر می‌نامند. (کتاب سرزمین هند- علی اصغر حکمت) برخی می‌پندارند چهار پره آن آمیزش چهار عنصر اصلی آب، باد، خاک، آتش را می‌رساند. برخی دیگر آن را ساده شدهٔ شکل خورشید و درخشش پرتوهای آن می‌دانند.

استفاده تاریخی در جهانویرایش

نمونه‌هایی از سواستیکا در چین، ژاپن، مغولستان، مدیترانه کهن، در میان سرخپوستان آمریکایی، و همچنین در جزایر بریتانیا، پیدا شده‌است.

یونانویرایش

در یونان باستان طراحی لباس‌ها، سکه‌ها و ساختمان‌ها انباشته از صلیب شکسته به شکل تنها یا بهم پیوسته‌است.[۱۹]

آمریکای شمالیویرایش

صلیب شکسته یک نماد عمومی برای خوش شانسی یا یک نماد مذهبی و معنوی در آمریکا پیش از استفاده آن توسط حزب نازی آلمان بود.[۲۰] این نماد در بسیاری از ساختمان‌های تاریخی موجود باقی مانده‌است. در سال ۲۰۰۷ نیروی دریایی آمریکا حاضر شد ۶۰۰ هزار دلار را برای استتار یک سربازخانه در نزدیکی سن دیگو که از بالا شبیه یک صلیب شکسته به نظر می‌رسید بپردازد.[۲۱]

بریتانیاویرایش

یکی از نخستین نمونه‌های سواستیکا در منتهی‌الیه ایلکلی مور در وست یورک‌شایر (یورکشایر غربی) قرار دارد. تصور می‌شود این حکاکی در اوایل عصر برنز، یعنی حدود ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح انجام شده باشد. این طرح که تا حد زیادی دچار فرسایش شده، شامل یک سواستیکای شیاردار و چند تخلخل مدور است. این حکاکی احتمالاً محتوایی مذهبی دارد و اختراع دوره ملکه ویکتوریاست.[۴]

انگلستان مملو از سواستیکاست. بسیاری از این نقش‌ها از قرن هجدهم به بعد و در نتیجه استعمار هند به بریتانیا آمده‌اند. در بسیاری ساختمان‌ها در بریتانیا این نقش بکار رفته‌است و تا امروز پابرجاست:[۴]

  1. ساختمان آکادمی سلطنتی هنرها در برلینگتون هاوس
  2. ساختمان وزارت خارجه بریتانیا در خیابان کینگ چارلز لندن
  3. ساختمان شورای شهر اسکس
  4. لوح‌های نصب شده در بیرون «ایندیا هاوس»، مقر کمیساریای عالی هند در مرکز لندن
  5. زمینه سنتوری کلیسای سنت اندروز در نزدیکی گریت درنفورد در ویلت‌شایر
  6. کف زمین شعبه بانک نت‌وست در خیابان داربی شهر بولتون
  7. کف زمین پینتد هال در کالج نظامی اولد رویال نیوال در گرینیچ
  8. کف زمین در ورودی ایستگاه متروی آپ‌مینستر بریج در هورن‌چرچ در شرق لندن

حزب نازی آلمانویرایش

 
پرچم آلمان در دوران حکومت حزب نازی

به دنبال ردپای استفاده غرب از نشان صلیب شکسته در قرن۲۰، حزب نازی آلمان در سال۱۹۲۰ میلادی این نشان را نمادی برای خود قرارداد. این نشان در پرچمها، مدالها و بازوبندهای این حزب مورد استفاده وسیع قرار گرفت. همچنین قابل ذکر است که پیش از آنکه حزب نازی این نشان را برای خود برگزیند، حزب ملی سوسیالیست کارگران آلمان از این نشان به‌طور غیررسمی برای معرفی خود کمک گرفتند. بسیاری معتقدند که وجه تفاوت صلیب هندو با سواستیکای نازی در این است که دومی ۴۵ درجه چرخانده شده‌است. سواستیکای نازی معمولاً برای نشان دادن تحرک و پویایی، مورب بود.[۴]

آدولف هیتلر در کتابش با عنوان نبرد من در مورد این نشان می‌نویسد:

خود من در این رابطه (انتخاب نماد حزب نازی) بعد از تلاشهای فراوان به یک ساختار کلی دست پیدا کردم، یک پرچم با پس زمینه قرمز، یک صفحهٔ مدور سفید و یک صلیب شکسته سیاه در میان آن. بعد از انجام آزمون و خطاهای بسیار من به یک نسبت معین میان اندازه سطح پرچم و صفحه مدور سفید و همچنین شکل و ضخامت صلیب شکسته پیدا کردم.

در زمانی که هیتلر برای حزب مطبوعش پرچمی را خلق می‌کرد، او به دنبال راهی برای آمیختن نشان صلیب شکسته با رنگهایی بود که گویای گذشته با شکوه ملت آلمان بود. استفاده از این رنگها که در میان مردم آلمان از حرمتی خاص برخوردار بود؛ می‌توانست بیعت هیتلر را با ارزش‌های گذشته به مردم آلمان نشان دهد. (قرمز، سفید و سیاه رنگ‌های پرچم امپراطوری آلمان در گذشته را تشکیل می‌دادند).

وی همچنین اظهار داشت:

ما به عنوان شهروندانی سوسیالیست، دستور کارمان را در پرچممان می‌بینیم. در مصداق اجتماعی بودن جنبشمان، در سفیدش مصداق مشروعیت داشتن جنبش و در سواستیکا قرمز آن رسالتی را که بر گردن ماست و همانا تنازع برای پیروزی مردمان آریایی است مشاهده می‌کنیم.

[۲۲]

صلیب شکسته همچنین به عنوان «نماد خلاقیت-زندگی فعال»(به آلمانی: das Symbol des schaffenden, wirkenden Lebens) و همچنین به عنوان نشان «طرفداران آلمانگرایی» (به آلمانی: Rasseabzeichen des Germanentums) شناخته می‌شد.[۲۳]

استفاده از نشان صلیب شکسته نشات گرفته از فرضیات نظریه پردازان نازی بود. فرضیاتی که آن‌ها از فرهنگ آریایی فراموش شده مردم آلمان داشتند. بنابر نسخه اسکاندیناویایی مقاله نظریه استیلای نژاد آریایی، نازیها مدعی هستند که آریایی‌های اولیه هندوستان که از معتقدان به کتاب ودا(به انگلیسی: Veda) بودند، نخستین کسانی بودند که صلیب شکسته را به عنوان یک سنت ملی پذیرفتند. ایشان همچنین پیشگام در میان سلطه جویان سفیدپوست بودند.

همچنین نظریه قوی وجود دارد که بیان می‌کند پیدایش نظام طبقاتی هندوستان، سرچشمه گیرنده از روش‌هایی بوده که هندوها برای جلوگیری از اختلاط نژادی به کار می‌بستند.[نیازمند منبع]

استفاده از صلیب شکسته به عنوان نماد نژاد آریایی برای اولین بار توسط امیلی بورنوف مطرح شد. در تاریخ ۱۴ مارس ۱۹۳۳ میلادی، مدت کوتاهی پس از انتخاب هیتلر به عنوان صدر اعظم آلمان، پرچم حزب نازی در کنار دیگر رنگ‌های ملی آلمانها برافراشته شد. در تاریخ ۱۵ سپتامبر ۱۹۳۵ میلادی، این پرچم به عنوان یگانه پرچم ملی آلمان شناخته شد. نشان صلیب شکسته به عنوان مشخصه در همه پرچم‌های آلمان نازی خودنمایی می‌کرد، بالاخص برای دولت و تشکیلات ارتش آلمان.

پس از جنگ جهانی دومویرایش

تاجیکستانویرایش

در سال ۲۰۰۵ مقامات تاجیکستان همه را به استفادهٔ گسترده از چلبپای شکسته به عنوان یک نماد ملی فراخواندند. رئیس‌جمهور امامعلی رحمان چلبپای شکسته را یک نشان آریایی و سال ۲۰۰۶ را «سال فرهنگ آریایی» که می‌تواند زمانی باشد، برای مطالعه و مردمی ساختن خدمات آریایی به تاریخ تمدن جهان و بر پا داشتن یک نسل نوین (از تاجیکها) با یک روح اتکای به خود ملی، و توسعه پیوندهای عمیقتر با دیگر نژادها و فرهنگها، اعلام کرد.[۲۴]

فنلاندویرایش

 
پرچم استاندارد ریاست جمهوری فنلاند شامل یک صلیب آزادی و یک صلیب شکسته‌است.
 
پرچم آکادمی نیروی هوایی فنلاند

فنلاند شاید یک مورد مشخص استثناء در بین کشورهای غربی باشد که به‌طور عمومی گرایش به استفاده از صلیب شکسته دارد. نخستین‌بار آکسلی گالن-کاللا، نقاش فنلاندی از این نماد در نقاشی‌های خود استفاده کرد. نیروی هوایی فنلاند نماد سواستیکا را پس از سال ۱۹۱۸ که اریک ون روزن یک هواپیما را که با نماد سواستیکا مزین شده بود را به عنوان علامت خوش‌اقبالی از سوئد به ارتش سفید فنلاند داد پذیرفته‌است. یک نسخه کوچک آن هم در تانک‌های فنلاندی و نیروی زرهی آن به عنوان نماد ملی استفاده می‌شود. از ۱ ژوئیه ۲۰۲۰ نیروی هوایی فنلاند بی سر و صدا نماد صلیب شکسته را حذف کرد.[۲۵]

آلمانویرایش

استفاده از نشان‌ها و پرچم‌های مربوط به حزب نازی و حزب‌های دیگری که فعالیت آن‌ها ممنوع شده‌است (نهادهایی که در برابر قانون اساسی آلمان قرار گرفته‌اند)، در آلمان جرم تلقی می‌شود. این کار ممکن است منجر به حداکثر ۳ سال زندان یا پرداخت جریمهٔ نقدی شود.[۲۶]

لهستانویرایش

در لهستان نشان دادن عمومی علامت نازی‌های آلمان شامل صلیب شکسته یک جرم کیفری با ۲ سال زندانی است.[۲۷]

برزیلویرایش

در برزیل استفاده از صلیب شکسته یا هر چیزی دیگری که اشاره به نازی‌های آلمان داشته باشد و همچنین تولید و پخش این نماد و پخش برنامه رادیویی از آن‌ها از سال ۱۹۸۹ یک جرم است و در بهترین حالت از ۲ تا ۵ سال زندانی دارد.

نگارخانهویرایش

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ «گردونه مهر در ایران باستان (خورشید)». عصر ایران. ۲ آذر ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۳۹۹.
  2. «گردونه خورشید یا گردونه مهر» (PDF).
  3. بختورتاش، نصرت‌الله (۱۳۸۰). نشان رازآمیز، گردونه خورشید یا گردونه مهر. تهران: انتشارات فروهر. شابک ۹۶۴-۶۳۲۰-۲۲-۸.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ کاولی، لارنس (۴ بهمن ۱۳۹۳). «انگلستان و صلیب‌های شکسته‌اش». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۰۳.
  5. «Origins of the swastika» (به انگلیسی). BBC. ۲۰۰۵-۰۱-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۰۳.
  6. Dimitrova، Stefania. «Eight Thousand Years Ago Proto-Thracians Depicted the Evolution of the Divine - English». UNESCO Courier.
  7. هاینریش شلیمان (۱۸۸۰). Ilios. John Murray. صص. ۳۴۷–۳۴۸.
  8. Campbell, Joseph (2002). The Flight of the Wild Gander. p. 117.
  9. Dimitrova, Stefania. "Eight Thousand Years Ago Proto-Thracians Depicted the Evolution of the Divine - English". Courrier of UNESCO – via www.academia.edu.
  10. «swastika». www.columbia.edu. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۰۳.
  11. «Glottolog 4.2.1 - Indo-Iranian». glottolog.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۱۹.
  12. «Faria Nasiri Mofakham (History of Iran) [Page 1]». engold.ui.ac.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۰۳.
  13. «Gold Swastika Necklace from Marlik». www.museumsyndicate.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۰۳.
  14. ابن‌حنبل، ج 6، ص 52؛ نوری، ج 3، ص 453
  15. No pile carpet remains are extant from Persia before the Sasanian period, though fragments of Parthian wool textiles are common. Some pieces from tombs in the Germī region of eastern Azerbaijan, near the Soviet border, are reported to be colored blue, orange, brown, and cream and to include among their design repertory swastika motifs and checkered patterns, as well as Greek-key borders (Matheson, p. 75). At Shahr-i Qumis (Šahr-e Qūmes) in Gorgān part of a black/brown felt garment, with the edge of the neckline and part of the left shoulder preserved, has been excavated. It is dated to the first half of the 1st century b.c.
  16. «SEALS AND SEALINGS – Encyclopaedia Iranica». www.iranicaonline.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۰۳.
  17. «CYLINDER SEALS – Encyclopaedia Iranica». www.iranicaonline.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۰۳.
  18. «STUCCO DECORATION – Encyclopaedia Iranica». www.iranicaonline.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۰۳.
  19. «Perseus:image:1990.26.0822». www.perseus.tufts.edu. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۰۳.
  20. «"USA - Coca Cola Swastika lucky watch fob"». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ اوت ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۹ ژوئیه ۲۰۰۹.
  21. Facebook؛ Twitter؛ options، Show more sharing؛ Facebook؛ Twitter؛ LinkedIn؛ Email؛ URLCopied!، Copy Link؛ Print (۲۰۰۷-۰۹-۲۶). «Navy to mask barracks shaped like a swastika». Los Angeles Times (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۰۳.
  22. text of Mein Kampf at Project Gutenberg of Australia
  23. Walther Blachetta: Das Buch der deutschen Sinnzeichen (The book of German sense characters); reprint of 1941; page 47
  24. "The Swastika Resurfaces". RadioFreeEurope/RadioLiberty. Retrieved 2020-07-03.
  25. «نیروی هوایی فنلاند بی سر و صدا نماد صلیب شکسته را حذف کرد». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۲ تیر ۱۳۹۹.
  26. «§ 86a Verwenden von Kennzeichen verfassungswidriger Organisationen». وزارت دادگستری آلمان. دریافت‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۱۱.
  27. Telegraphy April 23 2009 17:27 BST: Poland 'to ban' Che Guevara image by Matthew Day

منابعویرایش

  • سرزمین هند - دکتر حکمت. ۱۳۴۷
  • راز باستانی صلیب شکسته و تاریخ مخفی شده نژاد سفید (قسمت یکم و دوم)تاریخ-مخفی-شده
  • کتاب" خلیج فارس" نامی کهن تر از تاریخ و میراث فرهنگی-دکتر عجم، توپا، پارت، تهران- ۱۳۸۳
  • ارتباط چلیپا در نقش رستم با آیین‌های کهن و خورشید، گردونه مهر
  • ویکی‌پدیای انگلیسی

پیوند به بیرونویرایش

کاربرد گسترده نشان صلیب شکسته در کشور تاجیکستان ویدیو در یوتیوب