باز کردن منو اصلی

سوزن دوزی بلوچی یا بلوچی دوزی مجموعه انواع خاصی از سوزن دوزی است که توسط زنان بلوچ انجام می‌شود و اولین بار از ذهن و خلاقیت زنان بلوچ ایجادشده‌است. سوزن دوزی بلوچی دارای مهر اصالت از سازمان یونسکو می‌باشد و در فهرست میراث معنوی کشور نیز ثبت شده‌است.[۱] در کتاب آخرین مأموریت، نوشته مغرالدین مهدی، راجع به سوزن‌دوزی آمده: یکی از صنایع که در حد خود بسیار زیبا و ارزنده است، صنعت دوزندگی و دست‌دوزی جلیقه و لباس زنانه است. مانند ترمه، دست‌دوزی می‌نمایند و با نهایت زیبایی و با ابریشمی که با رنگ‌های طبیعی رنگ کرده‌اند و رنگش ثابت است و هیچ وقت از بین نمی‌رود، نخ‌دوزی می‌کنند. صدها مربع و مستطیل و لوزی می‌دوزند، یک اندازه که اگر با پرگاری دقیق اندازه‌گیری کنند، سرمویی تفاوت ندارد.[۲]

چوتل دوزی یکی از انواع بلوچی دوزی، رایج‌ترین دوخت در سراوان و توابع ان
مدل فنوچی- نوعی بلوچی دوزی که در اطراف ایرندگان و ایرانشهر وسرحد متداول است
پلیوار دوزی-یا پریوار دوزی در ایرانشهر و نیکشهرو توابع اطراف متداول است

زیبایی هنر سوزن دوزی بلوچ به این است که در زندگی روزمره مردمان آن دیار کاربرد روزانه دارد و با وجود گذشت سالیان دراز و رفت‌وآمد مدهای متنوع لباس همواره جایگاه خود را در فرهنگ مردمان بلوچ حفظ کرده‌است. این هنر تقریباً در بین تمام نقاط استان سیستان و بلوچستان و توسط زنان بلوچ انجام می‌شود. هر دختری که متولد می‌شود از همان زمان نوجوانی این هنر را از مادرش و نزدیکانش یادمی‌گیرد و هزاران سال است بدین شکل نسل به نسل منتقل شده‌است و تا به الان پایدار مانده‌است. امروزه این هنر به شکل سنتی ماندگار در بین بیشتر زنان بلوچ رواج دارد و در اکثر مناطق بلوچستان تولید محصولات سوزن دوزی متداول است. از مهم‌ترین این مراکز می‌توان به سراوان، سیب و سوران، گُشت، کلگان، جالق، ایرندگان، اسپکه، سورمیج، شهریانج، فنوج، هریدوک کوپچ، پیپ، دامن، محمدآباد، چانف، مهنت، ورکات، قاس مآباد، مارندگان، خاش، مته سنگ، کل هگان، بمپور، اسماعیل‌آباد ایرانشهر و زاهدان اشاره کرد.[۳]

تاریخچهویرایش

سوزن دوزی، که در اصطلاح محلی به آن سُوچِن دوزی «نیز گفته می‌شود، از اصلی‌ترین هنرهای رایج در میان اقوام بلوچ است، اما به رغم اصالت چشمگیر و قابل ملاحظه این هنر باید خاطرنشان ساخت که به دلیل فقدان مطالعات مستمر و در دسترس نبودن منابع تاریخی بررسی پیشینه سوزن دوزی بلوچ و تعیین قدمت تاریخی آن به راحتی امکان‌پذیر نیست. باوجوداین، می‌توان گفت سوزن دوزی با صنعت تولید ابریشم رابطه ای مستقیم دارد و قراین تاریخی مبین آن است که در گذشته پرورش کرم ابریشم در بلوچستان معمول بوده و تجارت ابریشم بازار گرمی داشته‌است.[۴] در برخی از منابع زمان شروع این هنر ۱۰۰ تا ۲۰۰ سال پیش از اسلام و شواهد موجود حاکی ازآن است که این شیوة دوخت از اوایل اسلام در میان قوم بلوچ رایج بوده و در دورة ایلخانی و به خصوص دور ه‌های تیموری و صفوی به اوج خود رسیده‌است.[۵]

رزم آرا در کتاب خود به نام جغرافیای نظامی به این موضوع اشاره دارد که: در قرا چانف، شکیم و ایرانشهر مقداری ابریشم به عمل می‌آوردند و به مصرف گل‌دوزی، کلاه، عرقچین، سرمه‌دان، کیسه پول، جلد دعا، بازوبند، پیش سینه و سر دست لباس زنانه می‌رساندند. از بعضی شواهد نیز چنین استناد می‌شود که، سابقاً پرورش کرم ابریشم در بلوچستان معمول بوده‌است و تجارت ابریشم بازار گرمی داشته‌است و اکنون و به اندازه مصرف داخلی ابریشم تولید می‌کنند. در مورد بافت پارچه و مصرف ابریشم در کتاب بلوچستان، تألیف ذبیح الدین ناصح آمده‌است که: پیش از آن‌که خرید پارچه از خارج معمول شود کسانی بودند که شغل آن‌ها پارچه‌بافی بود و آن‌ها را جولاهک می‌نامیدند و محل کار آن‌ها را کارگاه می‌گفتند. در کتاب تاریخ سلاجقه نیز اشاره کوتاهی به ابریشم مکران می‌شود، که قیمت آن در زمان پادشاهی طغرل شاه به مبلغ سی هزار دینار می‌رسید.[۶]

شاید نتوان سند دقیقی از تاریخچه هنر سوزن دوزی ارائه نمود، اما می‌توان در سنگ نگار ه‌ها و سفال‌های پیش از تاریخ، اشکالی هندسی مشابه نقوش سوزن دوزی بلوچ مشاهده کرد. در حقیقت «هنرمندان بلوچ با ارائه طرح‌ها، نقش و نگارها، محیط، جامعه، باورها و رفتارها، خواستها و آرزوهای خودشان را بازگو می‌کنند[۷] همچنین به اعتقاد برخی پژوهشگران و بر اساس شواهد موجود نقوش سوزن دوزی بلوچ قرابت و نزدیکی خاصی با نقوش سنگ نگاره‌های پیش از تاریخ دارد که همین قدمت سوزن دوزی باعث شده بر جذابیت و اعتبار این هنر رازآلود افزون شود. به گفته برخی پژوهشگران تا سال‌های ۶۵ و۶۶ خرید محصولات سوزن‌دوزی و هنر دست زنان بلوچ در بازارهای جهانی از سطح قابل قبولی برخوردار بوده، بطوری که فرانسه با بیشترین خرید مقام اول، آلمان دوم، آمریکا سوم و کشورهای ژاپن، سوئیس، انگلیس و ایتالیا در رده‌های بعدی خرید محصولات سوزن دوزی بلوچ قرار داشته‌اند.[۸]

مواد و ابزار اولیه برای دوختویرایش

جهت انجام سوزن دوزی بلوچی باید این سه موارد دردسترس باشند:

۱-نخ

۲-سوزن

 
گونی (تارشمار):نوع خاصی از پارچه با تاروپود برجسته و مشخص

۳-پارچه مناسب با تاروپود مشخص

 
انواع دوخت‌های بلوچی را می‌توان روی گونی سوزن دوزی کرد.

نخهای مورد استفاده از جنس ابریشم و پنبه ویا نخ کاموا است که بیشترین نخ مورد استفاده نخ پنبه ای است که به راحتی می‌توان آن را در بازار از واسطه‌ها دریافت کرد. نخ پنبه ای انواع مختلف دارد که به علت همجواری با پاکستان بیشترین استفاده از نخهای پنبه ای وارداتی پاکستان می‌باشد؛ و علاوه بر آن از نخهای مرغوب دمسه نیز استفاده می‌شود. از نخ ابریشم بیشتر در گذشته استفاده می‌شد که امروزه به علت کمیابی آن و گرانقیمت بودنش کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد. نخهای به کار رفته در سوزندوزی به صورت مختلف و متنوع انتخاب می‌شوند که بیشتر از نخهای به رنگ تیره استفاده می‌شود.[۹]

پارچه مناسب برای سوزن دوزی می‌توان را برچند نوع تقسیم کرد:

  1. گونی یا تارشمار. گونی و تارشمار به صورت افقی و عمودی تاروپود مشخص وبرجسته دارند که زنان بلوچ به راحتی سوزن دوزی بلوچی را روی ان انجام می‌دهند. تارشمار درجه‌بندی دارد و هرچه درجه ان بالاتر می‌رود فاصله تاروپودها بیشتر و بزگرتر می‌شود در نتیجه دوخت نهایی بزرگتر و درشت تر دیده می‌شود.
  2. پارچه. این پارچه می‌تواند نخی باشد که به‌طور جداگانه نوارهای استین‌ها - بدن -پاچه شلوار-جیب را روی ان دوخت و بعد به لباس و پوشاک متصل کرد. اما این پارچه می‌تواند خود لباسی باشد که پوشیده می‌شود و مستقیم استین‌ها و جیب و پاچه‌های شلوار یا یقه را سوزندوزی کرد.

انواع دوخت‌های سوزن دوزی بلوچیویرایش

در سوزن دوزی بلوچ سه الگوی متداول دوخت به نام‌های پُرکار، میانکار و کم‌کار رایج است. منظور از این سه شیوه میزان تراکم نقوش سوزندوزی روی پارچه است، به این ترتیب که اگر تمام پارچه مدنظر سوزندوزی شود، «پُرکار» محسوب می‌شود اما اگر بیشتر نوع دوخت قسمت‌های پارچه سوزندوزی شود و فواصل کمی باقی بماند، میانکار و اگر فواصل باقی‌مانده زیاد باشد «دوخت کم‌کار» نامیده می‌شود.[۳] [] تنوع در نقوش سوزن دوزی بلوچ از ویژگی‌های بارز آن است. گستردگی این نقش و نگارها که با تکرار تعداد بیشماری از نقوش هندسی صورت می‌گیرد نه تنها مانعی در خلاقیت زنان سوز ن دوز به‌شمار نمی‌رود بلکه همواره آنان را به ابداع ترکی بهایی تازه وامی‌دارد. این ترکیب‌ها با الهام از طبیعت پیرامون و در پرتو رنگ آمیز ی‌هایی بدیع جلوهای بی همتا به هنر آنان بخشیده‌است و آن‌ها به‌طور سنتی از این نقوش برای تزیین لباس و وسایل زندگی استفاده می‌کنند. انعکاس پدید ه‌های زندگی و طبیعت در سوز ندوزی بلوچ نقوش متنوعی را پدیدآورده است که می‌توان آن‌ها را در چند بخش کلی دسته‌بندی کرد:

1) نقوش هندسی

2) ۲) نقوش طبیعی:

الهام از طبیعت است که شامل

 
طرح هشت گلبرگی-(گلی که هشت گلبرگ دارد) دربلوچی دوزی به دلکش معروف است -طرح الهام گرفته از گیاهان و طبیعت-نوعی دوخت در سراوان

الف) نقوش گیاهی وگل و برگ و گیاه است.

ب) نقوش واقعگرایانه (حیوانی)

3) عناصر طبیعی ]] ویژگی‌های مشترکی نیز در نگار ه‌های سوزندوزی کلیة مناطق بلوچستان قابل مشاهده است که شاخصترین ویژگی آن استفاده از مجموعه گسترده‌ای از نقش‌های هندسی و خطوط شکسته‌است و خطوط منحنی و دایره در سوز ندوزی بلوچ به ندرت مورد استفاده قرار می‌گیرند. باتوجه به ویژگی‌های صوری اغلب نگاره‌های سوزن دوزی، خاستگاه این نقش و نگارها را می‌توان در موضوعات زیر جستجو کرد: )]] 1) عناصر طبیعت: نگاره‌های گیاهی و حیوانی از مهم‌ترین عناصر مورد استفاده هستند که بازتاب فرهنگ کشاورزی، عشایری و دامپروری است.

2) زیورآلات: زرگری یکی از اصیلترین هنرهای صناعی است که در نقوش سوزندوزی بلوچ تجلی یافته‌است.

3) عناصر مرتبط باا عضای بدن انسان:

چشم یکی از مهم‌ترین اعضای بدن انسان است که به شکل‌های مختلف در خلق نگاره‌های سوزندوزی به کار می‌رود

۴)موضوعات ذهنی و تخیلی:

تخیلات و آرزوها منشأ بخش دیگری از نقش‌های سوزندوزی هستند.

۵) مذهب و باورهای قومی:

داستان‌های حماسی، که نمایانگر روحیه رزم آوری و سلحشوری بلوچهاست، بهترین تجلی خود را در فرم‌های تیز و زاویه دار و رنگ‌های گرم و قرمز پیدا م یکند. ممنوعیت استفاده از نقش انسان در سوز ندوزی که نشئت گرفته از باورهای مذهبی و اسلامی است به عنوان یک قانون کلی در سوزن دوزی پذیرفته شده‌است[۳]

اصل مهمی که در نقش‌های سوزن‌دوزی بلوچ رعایت می‌شود این است که، تا کنون هرگز از نقش انسان استفاده نشده‌است. به نظر می‌رسد این امر تحت تأثیر باور و اعتقادات این مردم است، بنابراین نقش‌های مورد استفاده همیشه حاصل ذهن آنان و به صورت هندسی بوده و بر اساس شمارش تار و پود انجام می‌گیرد؛ اغلب اشکال هندسی مثلث و لوزی می‌باشد که طرز قرار گرفتن در کنار هم و پرکار و کم‌کار بودن آن‌ها؛ طرح‌ها را از هم متمایز می‌کند. نوع دوخت هر منطقه عامل دیگر تقسیم‌بندی انواع سوزن‌دوزی است که هر منطقه اصالت خاص خود را دارد. کلیه دوخت‌های بلوچستان به صورت افقی انجام می‌گیرد و از شمارش تار و پود پارچه استفاده می‌گردد. تمامی سوزن‌دوزی‌ها به صورت انواع زیگزاگ‌های ریز و درشت، دوخت کشباف، ریز بافت، درشت بافت و انواع دندان‌موشی است. هر منطقه‌ای از استان دوخت مخصوص دارد. مثلاً سراوانی‌ها دوخت‌های دندان‌موشی و زیگزاگ همراه با جوک‌دوزی به‌کار می‌برند؛ در زاهدان بیشتر از جوک‌دوزی استفاده می‌شود. ایرانشهر و چابهار از دوخت‌هایی که روی پارچه لباس دوخته می‌شود و دارای آینه فراوان می‌باشند، استفاده می‌کنند.

جوک‌دوزی، روی پارچه‌های شش‌تاری و از روی شمارش تار و پود پارچه که در یک ردیف قرار گرفته، انجام می‌گیرد. سوزن را از میان دو تار پارچه درآورده و پس از این‌که تمام تارهای این ردیف تمام شد یک تار کاملاً سفید روی این تارها قرار می‌گیرد. سپس سوزن از میان دو تار بالای خط سفید در می‌آید و این کار تکرار می‌شود تا این‌که جوک‌ها به‌صورت هفت و هشت دوخته شود.

دوخت سراوانی، نوعی دوخت است که در آن زیگزاگ، دندان‌موشی و کمی هم جوک به‌کار می‌رود. برای این نوع دوخت ابتدا که کار را شروع می‌کنند، یک سانتی‌متر گذاشته و دوخت دندان‌موشی نیم‌سانتی انجام می‌دهند. ممکن است دوخت دندان موشی تا ۳ ردیف پشت سر هم انجام گیرد و سپس بین دوخت‌ها فاصله باشد. فاصله بین دندان‌موشی‌ها را با انواع دیگر دوخت‌ها پر می‌کنند، بعضی از این دوختها عبارتند از:

 
نمونه لباس زنان و دختران بلوچ-استین‌ها، پیش سینه، جیب و پاچه شلوار منقوش به سوزن دوزی است

کرمک‌دوزی (کرمک دوچی): با استفاده از نخ مشکی و سفید انجام می‌شود.

بست‌دوزی (بست دوچی): نوعی دوخت است که نخ دیگری را که روی پارچه خوابانده شده، محکم نگه م‌دارد و باید دقت شود تا فاصله بست‌ها مساوی باشد. در منطقه چابهار و ایرانشهر دوخت‌ها گاهی روی پارچه خود لباس که برای دوختن آماده می‌شود، انجام می‌گیرد و در آن از آیینه‌های کوچک نیم سانتی‌متری به‌صورت فراوان به کار می‌رود. اغلب دوخت‌های این منطقه از نوع زنجیردوزی است و برای تعبیه آیینه‌ها از دوخت دندان‌موشی و نخ تیره رنگ استفاده می‌شود.

چنان‌که اشاره شد، تنوع دوخت در هر منطقه و اصالت آن تفاوت‌هایی را در انواع سوزن‌دوزی ایجاد کرده. به عنوان مثال در منطقه ایرنشهر، قاسم‌آباد، پیپ، ورکات، اسپکه و چانف یا ناحیه خاش و گشت فرق‌هایی با یکدیگر دارند. برای توضیح این امر به چند نوع از شیوه‌های مختلف دوخت اشاره می‌شود:

گراف: نوعی دوخت ساده که شبیه به شماره دوزی است. به این نوع دوخت افغانی‌دوز هم می‌گویند. زیرا این شیوه بیش‌تر در بین افغان‌ها معمول است و به‌طور نسبی دو سوزن‌دوز می‌توانند در هفت روز یک نوار پنج متری را سوزن‌دوزی کنند و غالباً به مصرف تزیین کیف و لباس می‌رسد.

آسان تانکه و پیپ: نوعی دیگر از دوخت‌هایی که در سراوان و در لباس زنان (پیش‌سینه، در آستین، جیب و دمپای شلوار) دیده می‌شود آسان تانکه (حسن تانکه) و پیت دوزی (نوار دوزی) است. طریقه دوخت آسان تانکه، مانند شماره‌دوزی است که با روی هم قرر گرفتن، کم و زیاد شدن طرح و نقش دلخواه را می‌دوزند.

 
هفت رنگ اصلی در بلوچی دوزی به کارمیرود- که هشتاد درصد ان قرمز یا مشتقات آن است

چوتل دوزی: چوتل دوزی را بیش‌تر زنان سراوان به کار می‌برند، که از ظرافت بسیار زیادی برخوردار است و دوخت آن تماماً از بخیه می‌باشد. نحوه این دوخت چنان است که، ابتدا طرح مورد نظر را با یک رنگ دوخته. یعنی تمام زمینه طرح را با بخیه‌های زیگزاگی متصل به هم و با یک رنگ می‌دوزند. سپس نقش‌های گوناگونی را با بخیه‌های مستقیم که خطوط افقی یا عمودی در وسط لوزی‌ها با رنگ‌های مختلف ایجاد می‌کنند. این دوخت گاهی همراه با پیپ و دیگر دوخت‌های خاشی به کار می‌رود.[۶]

قانون ترکیب رنگ‌ها در سوزن دوزی بلوچیویرایش

رنگ‌های اصلی به کاررفته در سوزن دوزی بلوچی سنتی شامل شش رنگ است:هرچند که درمیان زنان بلوچ از قدیم به هفت رنگ رایج است و دوختی که این رنگ‌ها را در خود دارد دوخته هفت رنگ می‌گویند. دلیل این موضوع هنوز ناشناخته است.. شاید در دوران کهن یکی از رنگ‌ها حذف شده‌است.

این شش رنگ رنگ‌های اساسی دوخت سنتی بلوچی دوزی را تشکیل می‌دهند که شامل:

قرمز-سبز-قهوه ای تیره- سیاه-سفید و آبی می‌باشد.

۸۰ درصد طرح اولیه بلوچی دوزی با رنگ قرمز انجام می‌شود. در واقع شالوده و اساس طرح اولیه عمدتاً با رنگ قرمز شروع می‌شود و بعد از کشیدن طرح اولیه همچون نقاشی با شش رنگ دیگر پر می‌شود.

این یک قانون در بلوچی دوزی است که طرح‌ها به‌طور سه تایی پر شوند (پرشدن معادل رنگ آمیزی نهایی در نقاشی را دارد). بدین صورت که طرح اول قهوه ای تیره، طرح دوم قرمز و طرح سوم سفید.

سپس فواصل بین طرح قرمز وقهوه ای تیره، با سبز پر می‌شود. فواصل مابین طرح قرمز و سفیدُ با ابی پر می‌شود فواصل مابین طرح سفید و قهوه ای با سیاه پر می‌شود؛ و این تکرار همچنان ادامه می‌یابد درسرتاسر دوخت.

 
در بلوچی دوزی رنگ هابا قانون مشخص باهم ترکیب می‌شوند.

ذکر این نکته ضرروی است که این شش رنگ را می‌توان از هردرجه ای از ان رنگ به دلخواه تنظیم کرد.

  1. قرمز: منظور از قرمز یعنی همه مشتقات قرمز همچون مرجانی -گوجه ای -اجری- گیلاسی- زرشکی- آلبالویی و حتی نارنجی‌های روشن و تیره و حتی زرد است.
  2. در آبی می‌توان همه مشتقات ابی را به کار برد یعنی سرمه ای- ابی روشن- ابی نفتی و حتی سبز ابی یا فیروزه ای

۳در سبز هم همه مشتقات سبز رامی توان به کاربرد مثل سبز یشمی، سبز پررنگ، سبز چمنی و حتی پسته ای

  1. این مشتقات در قهوه ای هم صدق می‌کند وهمه انواع مشتقات قهوه ای را می‌توان به کاربرد اما معمولاً از قدیم قهوه ای خیلی تیره رایج تراست.
  2. سفید را هم می‌توان هم خود سفید ویا رنگ کرمی به کاربرد[[

ترکیب رنگ‌های پررنگ وکم رنگ یا رنگ‌های خیلی روشن یا خیلی تیره بسته به سلیقه و ذوق سوزن دوز بلوچ دارد و در بین زنان و دختران بلوچ براساس مدو تنوعی که هرسال ایجاد می‌کنند فرق می‌کنند. درهردوره ای طیف‌های کم رنگ وپررنگ و یا روشن یا تیره ای از این هفت رنگ را مد می‌کنند و می‌دوزند و می‌پوشند.

لباس سنتی زنان بلوچ با نقوش سوزن دوزی بلوچیویرایش

قطعات مورد استفاده در لباس‌های زنان بلوچ عبارتند از:

۱-پیش‌سینه: که در گویش محلی به آن زیح Zih، زیگZig یا جیگGig گفته می‌شود که در قسمت یقه پیراهن به‌کار می‌رود.

۲-گوامتان(گوپتان) Ga-am tanیا پندول : دواقع جیب لباس است. قطعه‌ای است که در زیر پیش‌سینه قرار می‌گیرد و تا نزدیک دامن ادامه دارد، طول تقریبی آن ۶۵ سانتی‌متر است.(بین سه تا سه ونیم وجب بسته به قد زنان فرق دارد)

  1. سرآستین یا آستونکAstonak یا آسینگ : در دو قطعه آماده می‌شود و زینت سر آستین پیران‌های زنان بلوچ است.
  2. پانچک Pachac : همان پارچه شلوار است که سوزن دوزی می‌گردد. در قسمت سر شلوار استفاده می‌شود و همانند سر آستین می‌باشد. اما با این تفاوت که نقش‌ها در سر آستین بیش‌تر از پاچک می‌باشد.
  3. تک ودامن: این قسمت حاشیه‌های گوامتان تا پیش سینه و لبه دامن لباس رادربرمیگیرد که سوزن دوزی این قسمت‌ها اختیاری وبرحسب سلیقه بوده و هرچقدر این قسمت‌ها بیشتر دوخته شده باشد نشان از تجمل لباس است.
 
بلوچی دوزی -مدل پلیوار روی لبه شال و چادر به همراه قلاب بافی (کریشی)

نوع دوخت و نقش‌های به‌کار رفته در همه این قطعات یکسان می‌باشد، به‌طوری‌که اگر طرح مورد نظر چشم ماهی است، این طرح در پیش‌سینه، گوامتان، سرآستین و پاچک مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۶]

سایرهنرهای ترکیبی با سوزن دوزی بلوچیویرایش

اینه دوزی و اینه یکی از ابزار اصلی واساسی ترکیبی وتکمیلی در بلوچی دوزی است که به آن زیبایی بیشتری می‌بخشد. برخی طرح‌ها با اینه دوزی به کار می‌رود مثلاً پلیواردوزی معمولاً با اینه انجام می‌شود.

یکی دیگر ازهنرهای ترکیبی قلاب بافی است که در بلوچی به ان قریشی یا کریشی گفته می‌شود. لبه جیب یا گوامتان و همچنین لبه دامن لباس سنتی بلوچی دوزی معمولاً قلاب بافی می‌شود که به ان لعاب زیباتری ببخشید. قریشی همچنین لبه چادر لبه شال را هم دربرمیگیرد. نخ به کاررفته می‌تواند کاموا یا نخ مخصوص قلاب بافی باشد که همیشه با رنگ‌های سوزن دوزی باید همخوانی داشته باشد

ارتباط سوزن دوزی بلوچی با باورهای عامیانه قوم بلوچویرایش

رنگ‌های به کاررفته در بلوچی دوزی با باورهای عامیانه مردم بلوچ هم پیوند خورده‌است.

شش عدد نخ با این شش رنگ اصلی به مثابه یک حفاظ در برابر چشم زخم یا طلسم عمل می‌کند و برای حفاظت از نیروهای شیطانی این نخ‌ها را که به نخ هفت رنگ معروف است را به همراه ایه‌های قرانی و بقیه اذکار خوانده می‌شود ودرنزد خود نگهداری می‌کند تامحافظت شود


باورهای گروهی و مذهبی از دیگر عوامل بسیار مهم در زمینة طراح ی نقش‌ها ی سوزن دوزی است. داستان‌های حماسی، که نمایانگر روحیه رزم آوری و سلحشور ی بلوچ هاست، بهترین تجلی خود را در فرم‌های تیز و زاویه دار و رنگ‌های گرم و قرمز پیدا می‌کند. ممنوعیت استفاده از نقش انسان در سوزن دوزی که نشأت گرفته از باورهای مذهبی و اسلامی است به عنوان یک قانون کلی در سوزن دوزی پذیرفته شده و به همین دلیل زنان هنرمند بلوچ در جستجوی تزیینات ایده‌آل خویش، با کنار هم قرار دادن تعداد بی شماری از عناصر بصری ساده و ابتد ایی مانند: مربع، مثلث و لوز ی نقش‌های مورد نظر خود را خلق می‌کنند. باورهای عامیانه مانند اعتقاد به چشم زخم نی ز بر روی پوشاک محلی بلوچ ی

 
کوسن_بلوچی_دوزی

تأثیرگذار بوده‌است. از تزیینات موجود در لباس‌های بلوچی گُلی به رنگ آبی یا کبود است که قسمت جلوی پیراهن وزیز یقه لباس زنانه (در پیش سینه یا زیح) قرار می‌گیرد. ساقه این گل از چندین طرح یک چشم دوخته شده تشکیل شده‌است که در بین اقوام بلوچ این اعتقاد عامیانه وجود دارد که این گل و ساقه ان دافع چشم زخم است[۳]

محصولات بلوچی دوزی قدیم و ترکیب با سایر هنرهای عصر جدیدویرایش

 
کروات‌های سوزن دوزی بلوچی

علاوه براینکه سوزن دوزی بلوچی که برپوشاک و لباس متداول زنان بلوچ و همیشگی استفاده می‌شد در همان زمان قدیم هم روبالشی و رومیزی و روتختی را به عنوان تزیین حاشیه سوزن دوزی می‌شد. لباس سوزن دوزی زنان بلوچ قسمت‌های اصلی آن به نام‌های پیش سینه، جیب و سرآستین و لبه پاچه‌های شلوار سوزن دوزی می‌شود به طوری که از گذشته تاکنون تغییر چندانی در آن به وجود نیامده است. شال یا روسری (سریگ) هم رنگ یا بارنگ مکمل این لباس هم حاشیه و بطن اش سوزن دوزی شده‌است و بعد از اسلام و آمدن چادر مشکی، چادر به پوشش اضافه شد که چادر مشکی هم لبه حاشیه ان را امروزه سوزن دوزی و قلاب بافی (کریشی) می‌کنند. از نمونه‌های سوزن دوزی، فراورده‌های تکمیلی نظیر: روبالشی، رومیزی، تابلو سوزن دوزی، روتختی، بند دوربین؛ لبه چادر و لبه شال، کیف، جای جوراب، قوطی سیگار، کیف بغلی، کیف پول خرد، جلد عینک، جای کلید، جای دستمال کاغذی، دستمال سفره، شلوار، کت، مانتو، کراوات، پارچه، کفش، کمربند، کیف، آباژور، چکمه، شلیته، بلوز، کاپشن، جلد آلبوم، قاب عکس و … تهیه می‌شود.[۱۰]بلوچی دوزی روی کوسن از قدیم در فرهنگ بلوچ انجام می‌شده‌است امروزه ترکیب هنر چرم و سوزن دوزی محصولاتی شبیه کیف پول و کیف دستی به بازار عرضه کرده‌است. علاوه بران برای اولین باز ترکیب سوزن دوزی روی چوب به عنوان یک هنر انجام می‌شود.

هنرمندان معروف بلوچی دوزیویرایش

مهتاب نوروزی مشهورترین هنرمند بین‌الملل سوزن دوز بلوچ بود که به واسطه خلاقیت و ذوق بسیار بالایی که در این هنر داشت در نوجوانی برای طبقه حکومتی به ویژه فرح دیبا لباس‌های بسیاری را با نقش و نگار فاخر آفرید. در حال حاضر برخی از آثار هنری وی در کاخ موزه سعدآباد نگهداری می‌شود.[۱۱]

از سایر هنرمندان پیشکسوت می‌توان به مهناز جمالزهی، شهناز خلیلی ایرندگان و… که هم دوره با مهتاب نوروزی بودند نام برد.

برای اولین‌بار نشان ملی مهتاب به‌پاس نام و جایگاه مهتاب نوروزی فاخر دوز زن بلوچ به دو نفر از برگزیدگان جشنواره بین‌المللی مد و لباس با تکیه بر اصالت ایرانی در سال ۱۳۹۷ اعطا شد و به گفته مشاور معاون هنری وزیر ارشاددر سال‌های آینده نیز به‌عنوان جایزه‌ای ملی به برگزیدگان بخش بین‌الملل اعطا خواهد شد[۱۲]

نفوذ هنر بلوچی دوزی زنان بلوچ در پوشاک سلطنتی خاندان پهلویویرایش

از اواسط دوره پهلوی با همکاری چهره‌هایی همچون مهر منیر جهانبانی و کیوان خسروانی تعدادی لباس با طرح و نقوش ایرانی و از همه مهمتر تکنیک‌های دوخت منحصر به فردی که متعلق به یکی از دورافتاده‌ترین مناطق ایران بود، مطرح گردید، اوج این حرکت و استفاده از هنرهای ایرانی در دهه‌های چهل و پنجاه رخ داد. در این راستا مهر منیر جهانبانی به واسطه آشنایی با سرزمین بلوچستان و هنر سوزندوزی آن، نقش بیشتری را ایفا نمود او باعث آشنایی فرح دیبا با هنرسوزن دوزی بلوچ گردید و بازدید وی از سیستان و بلوچستان را رقم زد، قبل از برگزاری جشن‌های ۲۵۰۰ ساله پارچه‌ها و نخهای زیادی که در میان آن‌ها گلابتونهایی از نوع زرین و سیمین نیز موجود بود، به سمت بم (شهری که به واسطه برخی از دوختهای پرکار سوزندوزی بلوچ بسیار معروف گردید) سرازیر شد که خانم جهانبانی آن‌ها را بین اساتید معروف سوزندوزی همچون مهتاب نوروزی و مهناز جمالزهی و … تقسیم نمود تا بین شاگردان خود توزیع نمایند و ماحصل آن تولید چند دست لباس فاخر برای کلیه اعضای درجه یک خاندان پهلوی و هدایایی برای مهمانان جشن‌های ۲۵۰۰ ساله همچون کراوات، کوسن، دستمال سفره و … بود که به مجموعه رویال معروف گردیدند. در حال حاضر در موزه پوشاک سلطنتی تعداد ۶ دست لباس با سوزندوزی بلوچ در معرض نمایش عموم می‌باشد.[۱۳]این لباس‌ها عمدتاً توسط کیوان خسروانی طراح مد و آرشیتکت معروف ایرانی و ماه منیر جهانبانی، خانمی که باعث آشنایی فرح دیبا با هنرسوزن دوزی و بازدید وی از سیستان و بلوچستان شده بود، طراحی شده‌اند. سوزن دوزی این لباس‌ها توسط گروهی از زنان بلوچ اجرا گردیده‌است.

بخشی از آثار موزه تاریخ معاصر در برگیرنده تعدادی از لباس‌های خاندان پهلوی از جمله فرح دیبا می‌باشد که در طبقه دوم موزه به نمایش درآمده است. در بسیاری از این لباس‌ها سوزن دوزی‌هایی بسیار ظریف و ناب بلوچ را می‌توان دید که در بهترین مراکز دوزندگی ایرانی تهیه و درباریان بارها بر تن نمودند.[۱۳]

تونیک مشکی سوزن دوزی بلوچ متعلق به فرح پهلوی

تونیک مشکی رنگ از جنس کرپ است که روی سینه دارای خط برش و دارای دو ساسون است، دور یقه، سرآستین، روی آستین به شکل خط طولی و حاشیه پایین تونیک به صورت نوار پهنی جَوَک دوزی شده‌است، ضمناً در قسمت یقه دقیقاً در نقطه وسط، آویز گردن یکی از زیورآلات معروف بلوچها به شکل لوزی به صورت سوزندوزی دیده می‌شود. این لباس از کاخ موزه ملت به موزه پوشاک سلطنتی منتقل گردیده‌است.[۱۳][۱۴]

کت سوزن دوزی بلوچ متعلق به شهناز پهلوی

یکی از لباسهایی که در حال حاضر در موزه پوشاک سلطنتی در معرض نمایش می‌باشد یک کت کوتاه به شکل نیم تنه است، با یقه سه سانتی ایستاده و آستین‌های سه ربع، رنگ زمینه پارچه به رنگ سفید است و جنس آن از کتان با بافت درشت می‌باشد و نقوش دوخته شده روی آن با شمارش تار و پود پارچه انجام پذیرفته‌است و در قسمت‌های مربوط به سرشانه کم کارتر و به سمت پایین بسیار پر کارتر می‌گردد و تمام سطح پارچه را می‌پوشاند. رنگ‌های استفاده شده در سوزندوزی کت سفید، مشکی، خاکستری است که استفاده از گلابتون زرین و سیمین درخشش بیشتری آن داده‌است. نوع دوخت انجام شده روی این کت از نوع فنوج دوز می‌باشد که از انواع دوختهای پرکار است، این کت متعلق به شهناز پهلوی دختر محمد رضا پهلوی از همسر اولش فوزیه است.[۱۵]

کت با دامن حریری بلند متعلق به فرح پهلوی

یکی از این لباس‌های فاخر، پیراهنی سرخابی رنگ است که شامل پیراهن حریر بلند با کت کوتاه می‌باشد، قسمت بالاتنه پیراهن (کت کوتاه روی آن) با نقش‌هایی بسیار زیبنده بلوچ پوشیده شده‌است و متعلق یه فرح دیبا می‌باشد. در سوزن دوزی این لباس از الیاف نقره و طلایی استفاده شده و در طرح سوزن دوزی آن، تلفیق سنت و مدرن گرایی را می‌توان به وضوح مشاهده نمود که این گونه طراحی را برای اولین بار کیوان خسروانی و ماه منیر جهانبانی وارد سوزن دوزی بلوچ گردید.[۱۶]

سارافون سوزن دوزی بلوچ متعلق به فرح پهلوی

سارافون مشکی است که متعلق به فرح دیبا می‌باشد، جنس پارچه آن از کتان درشت بافت ضخیمی است که در دو طرف جلو و حاشیه پایین آن سوزندوزی‌های بسیار زیبایی با رنگ‌های زرد، سبز، آجری و گلابتون زرین دیده می‌شود، به دلیل استفاده از نخ ضخیم و پر دوزی کار، سوزن دوزی‌ها خیلی برجسته تر از نمونه‌های دیگر دیده می‌شوند. سارافون دارای آستر می‌باشد. دوختی که روی این سارافون انجام شده از نوع دوختهای پرکار می‌باشد. دوخت پرکار یکی از اصیل‌ترین دوختهای بلوچستان به ویژه مناطق فنوج، بمپور، ایرانشهر و ایرندگان است، این دوخت بسیار ظریف و زیباست که در آن از نقوش هندسی بهرهٔ فراوان گرفته شده‌است، دوخت پرکار بر اساس شمارش تار و پود پارچه دوخته می‌شود و معمولاً در دوخت آن از پارچه‌های بافت درشت که تار و پود آن مشخص و قابل شمارش است استفاده می‌شود و اصطلاحاً در زبان محلی به آن فنوج دوچ یا پنوچی دوچ گفته می‌شود.[۱۳]

منابعویرایش

  1. www.yjc.ir https://www.yjc.ir/fa/news/5065891/دریافت-مهر-اصالت-از-سازمان-جهانی-یونسکو-ثبت-در-میراث-معنوی-و-نشان-مرغوبیت-ایرانی-بلوچی-دوزی-هنری-در-بطن-زندگی-زنان-بلوچ. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۱۵. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  2. «بلوچی‌دوزیِ زنان؛ میراثی رو به اغما». صاحب‌خبر. ۲۰۱۷-۱۰-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۰۷.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ساختار صوری نقوش طبیعی درسوز ن دوزی زنان بلوچ (با تأکید بر نمون ه‌های شهرستان سراوان. فصلنامه علمی-پژوهشی نگره. شماره ۲۷ پاییز ۱۳۹۲
  4. بلوچستان، ناصح، ذبیح‌الله. تهران: سینا ۱۳۴۵
  5. یاوری، حسین، منصوری، آنیتا و سلطانی، شریفه. . آشنایی با هنرهای سنتی ایران. تهران:آذر. ١٣٩٠
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ «سوزندوزی بلوچ». www.vmic.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۱۹.
  7. هنر و فرهنگ بلوچ، فصلنامه هنر، بیهقی، حسینعلی. 1365-. صفحات 471 - 444
  8. «پوشش گرانقیمت زنان بلوچ». ایسنا. ۲۰۱۵-۰۴-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۰۲.
  9. «سوزن دوزی بلوچ، بلوچی دوزی، نوار دوزی، پریوار دوزی». ایران آنتیک. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۰۷.
  10. «سوزن‌دوزی بلوچ، هنری ریشه‌دار در تاریخ». ایسنا. ۲۰۱۶-۱۱-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۰۷.
  11. «سوزندوزی زنان بلوچ برای لباس خاندان پهلوی + تصویر- اخبار اجتماعی - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۰۲.
  12. «تلاش برخی کشورها برای مصادره سوزن دوزی بلوچی». ایسنا. ۲۰۱۹-۰۲-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۰۲.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ ۱۳٫۲ ۱۳٫۳ «سایت کاخ موزه سعد آباد - سارافون سوزن دوزی بلوچ متعلق به فرح پهلوی،». sadmu.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۰۲.
  14. «سایت کاخ موزه سعد آباد - تونیک مشکی سوزن دوزی بلوچ متعلق به فرح پهلوی،». sadmu.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۰۲.
  15. «سایت کاخ موزه سعد آباد - کت سوزن دوزی بلوچ متعلق به شهناز پهلوی،». sadmu.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۰۲.
  16. «سایت کاخ موزه سعد آباد - سوزن دوزی بلوچ در لباس‌های درباری،». sadmu.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۰۲.