سکینه بنت حسین

آمنه یا امیمه یکی از دختران حسین بن علی بود که مادرش به وی لقب سکینه داده بود. مادر وی رباب بنت امرء القیس بوده‌است. وی متولد سال ۴۸ یا ۴۹ هجری قمری بوده و در جنگ کربلا در حالیکه به سن بلوغ نرسیده بود، حضور داشت و در سال ۱۱۷ هجری قمری در مدینه از دنیا رفت.[۱]

سکینه
زادهٔ۴۸ قمری یا ۴۹ قمری
مدینه
درگذشت۱۱۷ قمری (۶۹–۶۸ سال)
مدینه
محل زندگیمدینه
نژادعرب
دیناسلام
همسر(ها)عبدالله ابن حسن
مصعب بن زبیر
والدینحسین بن علی (پدر)
رباب (مادر)
خویشاوندانزین العابدین (برادر)
حسن بن علی (عمو)
عبدالله بن زبیر (برادرشوهر)
محمدباقر (برادر زاده)

نام و نسبویرایش

در منابع مختلف نام اصلی او را أمینه، اُمَیمه[۲] و آمنه را ذکر کرده اند. مورخان درباره سکینه گفته اند، این لقبی است که مادرش به دلیل سكون و آرامش او بر او نهاده بود.[۳]

پدر و مادرویرایش

پدرش، حسین بن علی فرزند فاطمه زهرا دختر محمد و علی بن ابی‌طالب — خلیفه چهارم از خلفای راشدین — است. او امام سوم شیعیان دوازده‌امامی است که به سال ۶۱ ه‍.ق در نبرد کربلا، به دست سپاهیان عمر سعد و به فرمان یزید، کشته شد.[۴]

مادر وی رباب بنت امراء القیس بن عدی بن اوس بن جابر بن کعب بن علیم بن جناب است. عبدالله علی‌اصغر فرزند دیگر رباب از حسین و برادر سکینه است.[۵][۶]

دختران حسین بن علیویرایش

در کتاب تذکرة الشهدا، حبیب‌الله شریف کاشانی تعداد فرزندان حسین بن علی را ۸ دختر و ۱۳ پسر گزارش می‌کند و نام های آنها را فاطمه کبری، فاطمه صغری، زبیده، زینب، سکینه، ام‌کلثوم، صفیه و رقیه (به نقلی زبیده) ذکر می کند.[۷] علی بن عیسی اربلی، در کشف الغمه فی معرفه الائمه برای حسین بن علی از چهار دختر (زینب، سکینه و فاطمه) یاد کرده است که احتمالا دختر چهارم همان رقیه بنت حسین باشد.[۸][۹] حسین بعد از درگذشت حسن بن علی، با اُم‌ّاسحاق دختر طَلحه — صحابی مشهور محمد — ازدواج کرد. و از وی صاحب دختری به‌نام فاطمه شد. به گفته مادلونگ بر خلاف برخی گزارش ها، سکینه باید از فاطمه بزرگتر باشد.[۱۰] درحالیکه حاج‌منوچهری دختر کوچکتر حسین را سکینه از رباب بنت امرء القیس میداند.[۱۱]

سرگذشتویرایش

 
نقاشی مربوط به عصر قاجار، از روز عاشورا و وداع حسین بن علی با خانواده خویش.

تولدویرایش

تاریخ تولد آمنه (سکینه) دقیقاً مشخص نیست. کتاب‌های تاریخی آمنه را در زمان کربلا دختری ده يا چهارده ساله ذکر کرده اند. او احتمالاً بین سال‌های ۴۷ يا ۵۱ قمرى متولد شده‌است.[۱۲]

نبرد کربلاویرایش

صحبت های حسین و آمنه در آخرین وداع
  • ای سکینه! بدان که پس از من، گریه تو طولانی خواهد بود.
  • تا زمانی که جان در بدن دارم مرا با اشک حسرت بار خود مسوزان.
  • ای بهترین زنان! آنگاه که من کشته شدم، تو برای گریه سزاوارتری.
«
»

از کتب تاریخی چنین بر می آید که آمنه در کاروان حسین بن علی در نبرد کربلا حضور داشته‌است. در منابع آمنه از جمله زنانی است که از او گزارش ها و نقل قول هایی درباره وقایع عاشورا و نبرد کربلا ذکر شده است.[۱۴][۱۵]ابن شهرآشوب در کتاب مناقب آل ابی‌طالب نقل میکند، در آخرین وداع حسین با خانواده اش، او سکینه را به صبوری توصیه کرد.[۱۶] به نقل از سید بن طاووس در لهوف، در روز یازدهم محرم در هنگام وداع اسیران با جنازه کشته شده گان، سکینه پس از سخنان زینب جنازه پدرش را در آغوش گرفت اما سربازان عمر سعداو را به زور از بدن پدرش جدا کردند.[۱۷] همچنین گزارش های متعددی از آمنه در روایت‌های مربوط به این نبرد، از جمله هنگام کشته شدن علی‌اکبر و شب عاشورا، آورده شده است.[۱۵][۱۴]

اسارتویرایش

پس از پایان نبرد کربلا، سربازان عمر بن سعد، بازماندگان کاروان حسین را اسیر کردند و نام آمنه نیز در بین اسیران ذکر شده است.[۱۸] بر اساس منابع در روز یازدهم محرم، سپاه عمر سعد پس از دفن کشته گان خود، اسیران را به سمت کوفه بردند.[۱۹]شیخ مفید در ارشاد تاریخ ورود اسیران به کوفه را دوازدهم محرم نقل می کند.[۲۰] مورخین گزارش کرده اند، ماموران اسیران را درحالیکه بر شترهای بی‌محمل سوار و با طناب بسته شده بودند پس از عبور دادن اسیران از بازار کوفه، آنها را وارد قصر عبیدالله بن زیاد کردند.[۲۱][۲۲]بلاذری در کتاب انساب الاشراف گزارش می کند، اسیران از کوفه به همراه شمر، به سمت شام حرکت داده شدند. مسیر دقیق حرکت کاروان از کوفه تا شام مشخص نیست. در روایت‌های مربوط به اسارت چند مرتبه به سکینه اشاره شده است. ابن فهد حلی در کتاب مثیر الأحزان، از سهل بن سعد ساعدی نقل میکند روز ورود اسیران به شام در باب‌الساعات دختر که بر شتری بی‌محمل سوار بود و خود را سکینه بنت حسین معرفی کرده بود از او خواست به آنها کمک کند تا نیزه داران سرهای کشته شدگان یاران حسین را از آنها دور کند تا نامحرم ها کمتر به آنها نگاه کنند. ساعدی با پرداخت مقداری دینار خواسته او را برآورده کرده است.[۲۳]شیخ صدوق در کتاب الأمالی (صدوق) و محمدباقر مجلسی در کتاب بحارالانوار از سکینه در مجلس یزید روایت کرده اند که در پاسخ به سخن مردم شام که اسيرانى نيكوتر از اينان نديده‌ايم، گفت: ما اسيران خاندان پيامبريم.[۲۴][۲۵]

ازدواج‌های سکینهویرایش

از مواردی که دربارهٔ سکینه بنت حسین بحث‌برانگیز بوده‌است، ازدواج‌های اوست. در میان نقل‌های گفته شده از ازدواج‌های او، نام افرادی به چشم می‌خورد که سابقه دشمنی با پدرانش را داشته و از دشمنان شیعیان محسوب می‌شدند. از جمله اینکه در روایات اهل سنت آمده که سکینه پس از واقعه عاشورا و بازگشت به مدینه با مصعب بن زبیر ازدواج کرد. اما از تاریخ نویسان شیعه نام هیچ همسر یا فرزندی برای او به ثبت نرسیده‌است.

تارنمای حوزه علمیه قم نیز به ازدواج‌های مکرر سکینه اشاره کرده و ازدواج سکینه با مصعب بن زبیر (قاتل مختار ثقفی) را از مسلمات تاریخ قلمداد می‌کند:

فقها شیعه از این ازدواج‌های سکینه استفاده فقهی کرده‌اند چون این ازدواج سکینه جزو مسلمات تاریخ است و اعتقادات مصعب نیز روشن که امامت را باور نداشته‌است. از این رو گفته‌اند: این نشان می‌دهد که ازدواج زنان شیعه با مردان غیر شیعه از مسلمانان جایز است و باطل نمی‌باشد.

فهرست نام شوهران سکینه بر پایه تارنمای حوزه علمیه قم:

  1. قاسم بن حسن که در کربلا کشته شد
  2. مصعب بن زبیر
  3. عبداللّه بن عثمان حزامی
  4. زید بن عمرو بن عثمان بن عفان
  5. اصبغ بن عبدالعزیز بن مروان

۶.ابراهیم بن عبدالرحمن بن ابی عوف که گویا با وی همبستر نشد.[۲۶]

مکارم شیرازی نیز به ازدواج‌های مکرر سکینه اشاره کرده و آن‌ها را تکذیب نمی‌کند.[۲۷]


قاضی نعمان در جلد سوم کتاب شرح الأخبار في فضائل الأئمة الأطهار[۲۸]، محمد حسن شُرَّاب در کتاب نور الأبصار في مناقب آل بيت النبي المختار[۲۹]، مزینانی در نقش زنان در حماسه عاشورا[۳۰]، علی محمد علی دخیل در کتاب سکینه دختر امام حسین[۳۱] و ابوالفرج اصفهانی در کتاب الاغانی[۳۲] و برخی منابع دیگر نقل مشهور را اینگونه دانسته‌اند که او بعد از عاشورا دیگر ازدواج نکرد.

درگذشتویرایش

سکینه پس از اسارت همراه با کاروان اسیران پس از عبور از کربلا، به مدینه بازگشت. در منابع تاریخی از زندگی او در مدینه تا هنگام مرگ گزارش های زیادی به جز ذکر برخی مناظرات و مجالس علمی در دسترس نیست.[۳۳] در چگونگی وفات و محل دفن آمنه بین مورخان اختلاف وجود دارد. نقل مشهور، تاریخ درگذشت او را ۵ ربیع‌الاول سال ۱۱۷ قمری در مدینه ذکر کرده اند. بر اساس این منابع محل دفن او در قبرستان بقیع است.[۳۴][۳۵] قبری در قبرستان باب‌الصغیر در دمشق[۳۶] و قبری در قاهره نیز در بعضی منابع به وی منسوب دانسته‌اند.[۳۷]

آرامگاهویرایش

آرامگاهی منتسب به سکینه در قبرستان باب‌الصغیر ابتدای در اصلی و دارای گنبدی بزرگ به رنگ سبز است که دو گنبد دیگر نیز اطراف آن هستند. بر فراز این مرقد مناره‌ای نیز برنگ سبز دیده می‌شود. مقبره سکینه و ام کلثوم زینب صغری (دختر علی بن ابیطالب) هر دو داخل یک حجره و شبستان بزرگی است. نمای این مرقد از قبل از دوران عثمانی است که به احتمال زیاد در آن دوران تجدید بنا شده و بر اساس تابلویی که بر در ورودی نصب گردیده در سال ۱۳۳۰ ه‍.ق نیز مرمت شده‌است.[۳۸] برخی کتب این آرامگاه را متعلق به سکینه دختر یکی از پادشاهان[۳۹] یا سکینه دختر حسین ذی‌الدمعه دانسته‌اند.[۴۰] آرامگاه دیگری در قاهره، مصر و آرامگاهی در طبریه، فلسطین نیز به سکینه منتسب است.[۴۱]

انتساب این آرامگاه ها به سکینه به دلیل درگذشت وی در مدینه مورد تردید است.[۳۹][۴۱]

موسیقیویرایش

در کتاب برگزیده اغانی نوشته ابولفرج اصفهانی بارها نام سکینه در ارتباط با موسیقیدانان و خنیاگران و نوحه سرایان معروف زمان خودش ذکر شده‌است

پانویسویرایش

  1. سکینه دختر امام حسین علیه السلام (تارنمای رشد)
  2. أبو الفرج الإصفهاني‌، الأغاني، ۱۶:‎ ۱۴۶.
  3. ابن خلکان، وفیات الأعیان، ۱:‎ ۳۸۷.
  4. حاج منوچهری، «حسین (ع)، امام»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۶۷۸.
  5. دانشنامه امام حسين عليه السلام بر پايه قرآن، حديث و تاریخ نویسنده : محمدی ری‌شهری، محمد، جلد : 1 صفحه : 285.
  6. قمى، در کربلا چه گذشت: ترجمۀ نفس المهموم.
  7. کاشانی، تذکرة الشهدا، ۱:‎ ۴۶۹.
  8. وکیلی، «رقیه بنت الحسین»، دانشنامه جهان اسلام، ۲۰:‎ ۲۴۴–۲۴۵.
  9. بیضون، موسوعة کربلاء، ۲:‎ ۳۵۹.
  10. Madelung, “Ḥosayn b. ʿAli i. Life”, Iranica.
  11. حاج منوچهری، «حسین (ع)، امام»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۶۷۸.
  12. موسوی مقرم، السيدة سكينة ابنة الإمام الشهيد أبي عبدالله الحسين عليه السلام، ۱۴۱.
  13. ابن شهرآشوب‌، مناقب آل أبي طالب، ۴:‎ ۱۰۹-۱۱۰.
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ محلاتی، ریاحین الشریعة، ۳:‎ ۲۷۰.
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ طریحی، المنتخب للطريحي، ۴۱۱.
  16. ابن شهرآشوب‌، مناقب آل أبي طالب، ۴:‎ ۱۰۹-۱۱۰.
  17. ابن‌طاووس، لهوف، ۱۳۴.
  18. ابن شداد، الاعلاق الخطیره، ۴۸-۵۰.
  19. طبری، تاریخ الطبري، ۵:‎ ۴۵۵-۴۵۶.
  20. شیخ مفید، ارشاد، ۲:‎ ۱۱۴.
  21. طبری، تاریخ الطبري، ۵:‎ ۴۵۷.
  22. شیخ مفید، ارشاد، ۲:‎ ۱۱۵-۱۱۶.
  23. ابن‌فهد حلی، مثیر الأحزان، ۱۰۵-۱۰۶.
  24. شیخ صدوق، أمالی، ۲۳۰.
  25. مجلسی، بحارالانوار، ۴۵:‎ ۱۵۵و۱۶۹.
  26. [۱] تارنمای حوزه علمیه قم
  27. [۲] تارنمای مکارم شیرازی
  28. قاضی نعمان، شرح الأخبار في فضائل الأئمة الأطهار، ٣:‎ ۱۸۰-۱۸۱.
  29. شراب‌، نور الأبصار، ۳۵۹.
  30. مزینانی، نقش زنان در حماسه عاشورا، ۲۵۱-۲۲۴.
  31. دخیل، سکینه (ع) دختر امام حسین (ع)، ۲۰-۲۲.
  32. أبو الفرج الإصفهاني‌، الأغاني، ۱۶:‎ ۳۶۲.
  33. أبو الفرج الإصفهاني‌، الأغاني، ۱۶.
  34. ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ۶۹:‎ ۲۱۸.
  35. بلاذری، انساب الاشراف، ۲:‎ ۱۹۷.
  36. ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ۶۹:‎ ۴۲۱.
  37. خسروشاهی، اهل البیت فی مصر، ۲۱۶.
  38. Bab al-Saghir
  39. ۳۹٫۰ ۳۹٫۱ سید امین، اعیان الشیعة، ٣:‎ ۴٩٢.
  40. سابقی، مرقد عقیله بنی‌هاشم، ٧٣.
  41. ۴۱٫۰ ۴۱٫۱ خامه‌یار، آثار پیامبر (ص) و زیارتگاه‌های اهل بیت (ع) در سوریه، ٣:‎ ۲۵۶و۲۵۵.

منابعویرایش

انگلیسی

  • Madelung, Wilfred (2004). "Ḥosayn b. ʿAli i. Life and Significance in Shiʿism". In Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica. Fasc. 5. XII. New York: Bibliotheca Persica Press. pp. 493–498.