سگ ولگرد (داستان کوتاه)

داستان کوتاهی از صادق هدایت
«سگ ولگرد»
Sage-velgard.jpg
جلد مجموعه‌داستان سگ ولگرد چاپ انتشارات امیرکبیر
نویسنده صادق هدایت
کشور ایران
زبان فارسی
از مجموعهٔ سگ ولگرد
سبک داستان کوتاه، داستان اگزیستانسیالیستی،[۱][۲] روان‌داستان واقع‌گرایانه[۳]
ناشر بازرگانی نجات
نوع رسانه کتاب
تاریخ انتشار ۱۳۲۱ خورشیدی[۴]
داستان کوتاه قبلی «پدران آدم»
داستان کوتاه بعدی «دن‌ژوان کرج»

«سگ ولگرد» داستان کوتاهی از صادق هدایت است که نخستین بار در سال ۱۳۲۱ خورشیدی همراه با هفت داستان دیگر در مجموعه‌داستان سگ ولگرد در تهران منتشر شد. داستان آن دربارهٔ سگ اصیل اسکاتلندی به نام پات است که پس از گم کردن صاحب خود، سرگردان شده و از سوی انسان‌ها مورد آزار و اذیت قرار می‌گیرد. پات سگی معمولی نیست، او در آرزوی بازگشت به دوران کودکی است و در ته چشم‌هایش، روحی انسانی دیده می‌شود.

صادق هدایت بیشتر داستان‌های مجموعهٔ سگ ولگرد را پیش از سال ۱۳۲۰ خورشیدی نوشته بود اما به دلیل ممنوع‌القلم بودن، امکان چاپ داستان‌ها وجود نداشت. پس از اشغال ایران در جنگ جهانی دوم در شهریور ۱۳۲۰، با از میان رفتن بساط سانسور دولتی، «سگ ولگرد» نیز امکان چاپ می‌یابد. «سگ ولگرد» داستانی کنایی و نمادین است که از زاویهٔ دید دانای کل روایت می‌شود. منتقدان «سگ ولگرد» را داستانی اگزیستانسیالیستی به‌شمار آورده و آن را در کنار برخی دیگر از داستان‌های کوتاه هدایت مانند «زنده‌به‌گور» و «تاریک‌خانه»، از آن دسته روان‌داستان‌های وی دانسته‌اند که با تکنیک‌های واقع‌گرایی نوشته شده‌اند. «سگ ولگرد» همچنین تاکنون از جنبه‌های روان‌شناسانه، اسطوره‌شناسانه، تطبیقی، اخلاقی، اجتماعی، و فلسفی نیز نقد شده است.

صادق چوبک و احمد شاملو از جمله نویسندگان و شاعرانی هستند که با تأثیر از «سگ ولگرد» به آفرینش آثاری پرداخته‌اند. «سگ ولگرد» تاکنون به زبان‌های انگلیسی، آلمانی، فرانسوی، ترکی استانبولی، ارمنی، بلغاری، و قزاقی ترجمه و منتشر شده است.

محتویات

تاریخچهویرایش

تاریخچهٔ نگارشویرایش

 
صادق هدایت (چپ) و مجتبی مینوی بر روی خط ریل «ماشین دودی» شاه عبدالعظیم، ۱۳۱۲ خورشیدی (۱۹۳۳ میلادی)[۵]
 
صادق هدایت در سال‌های ۱۳۲۴–۱۳۲۳، عکس از حسن شهیدنورائی[۶]

امروزه تاریخ نگارش داستان کوتاه «سگ ولگرد» و هفت داستان دیگرِ مجموعهٔ سگ ولگرد مشخص نیست، اگرچه به‌گفتهٔ محمد بهارلو، این داستان‌ها احتمالاً در خلال سال‌های ۱۳۱۴ تا ۱۳۲۰ خورشیدی نوشته شده‌اند.[۷][یادداشت ۱][۸][۹]

هدایت در دو نامه به مجتبی مینوی و پروفسور یان ریپکا که چند اثر او را به چکی ترجمه کرده است، تلویحاً به نوشتن این داستان‌ها اشاره می‌کند. او در نامه‌ای از بمبئی به لندن به تاریخ ۲۳ بهمن ۱۳۱۵ خورشیدی به مینوی نوشته است: «تقریباً ۲۰ نوول و یک تآتر و یک «بوف کور» و دو سه سفرنامهٔ حاضر چاپ دارم.» نوشتهٔ مشابهی در نامه‌ای که دو هفته قبل از آن در ۹ بهمن ۱۳۱۵ خورشیدی به یان ریپکا نوشته بوده به چشم می‌خورد: «چند سفرنامه و تقریباً ۲۰ نوول حاضر چاپ دارم اما هنوز وسایل چاپ آن‌ها میسر نیست.»[۷] به‌گفتهٔ برادران هدایت، عیسی و محمود، صادق هدایت از سال ۱۳۱۴ خورشیدی به مدت پنج تا شش سال ممنوع‌القلم بوده و وزارت معارف و ادارهٔ شهربانی از او تعهد کتبی گرفته بوده‌اند که در ایران اثری را منتشر نکند. اشارهٔ هدایت به میسر نبودن «وسایل چاپ» نیز به دلیل ممنوع‌القلم بودن او بوده است. با این وجود، کم‌تر از یک سال پس از شهریور ۱۳۲۰، با برچیده‌شدن بساط سانسور دولتی، مجموعه‌داستان سگ ولگرد امکان انتشار پیدا می‌کند.[۱۰]

هدایت در نامه‌های خود به مینوی و ریپکا از نوشتن علویه خانم، افسانهٔ آفرینش، «میهن‌پرست» و ترجمهٔ کارنامهٔ اردشیر پاپکان، شکند گمانیک ویچار، گجستهٔ ابالیش و زند وهومن یسن نام برده است. از این آثار، تنها «میهن‌پرست» در مجموعهٔ سگ ولگرد چاپ شده و بقیه به‌صورت مستقل یا در کنار دیگر آثار هدایت چاپ شده‌اند.[۷] به گفتهٔ محمد بهارلو مشخص نیست که آیا هشت داستان مجموعهٔ سگ ولگرد جزو بیست «نوول حاضر چاپ» بوده‌اند یا اینکه هدایت بعدها پاره‌ای از این هشت داستان را نوشته و در کتاب سگ ولگرد گنجانده است.[۱۰]

تاریخچهٔ چاپ و ترجمهویرایش

 
تقدیم‌نامهٔ سگ ولگرد به م. ف. فرزانه با امضا و خط صادق هدایت: «چون شخصی این کتاب را در شرط‌بندی برد سگ خور کرد»[یادداشت ۲][۱۱]

داستان کوتاه «سگ ولگرد» نخستین بار در سال ۱۳۲۱ خورشیدی (۱۹۴۲ میلادی) همراه با هفت داستان دیگر در مجموعهٔ سگ ولگرد توسط انتشارات بازرگانی نجات در تهران منتشر شد. بیشتر داستان‌های مجموعهٔ سگ ولگرد، پیش از ۱۳۲۰ خورشیدی نوشته شده بوده‌اند؛ ولی به دلیل وجود محدودیت، چاپ آن‌ها ممکن نبوده است.[۱۲][۱۳] سگ ولگرد آخرین مجموعه‌داستانی است که هدایت منتشر کرده است.[۷]

داستان کوتاه «سگ ولگرد» بارها توسط ناشران گوناگون در مجموعهٔ سگ ولگرد چاپ شده است که از جملهٔ این چاپ‌ها می‌توان به چاپ انتشارات امیرکبیر در ۱۳۳۸ خورشیدی و چاپ انتشارات جاویدان در ۱۳۵۶ خورشیدی اشاره کرد. داستان کوتاه «سگ ولگرد» چندین بار نیز خارج از مجموعهٔ اصلی چاپ شده است. به‌عنوان نمونه در کتاب‌های: داستان‌نویسان امروز ایران (به انتخاب تورج رهنما، نشر توس، ۱۳۶۳ خورشیدی) و مجموعه‌ای از آثار صادق هدایت (به‌اهتمام محمد بهارلو، نشر طرح نو، ۱۳۷۲ خورشیدی).[۸]

در سال ۱۳۸۳ خورشیدی مجموعه‌داستان سگ ولگرد با پی‌گیری حقوقی بازماندگان صادق هدایت، از بازار کتاب ایران جمع‌آوری شد. به‌گفتهٔ جهانگیر هدایت —برادرزادهٔ صادق هدایت— این کتاب‌ها در سال ۱۳۸۲ خورشیدی توسط «یکی از ناشرها» با بیش از ۲۰۰ تغییر و تحریف، چاپ شده بود.[۱۴] مجموعه‌داستان سگ ولگرد پیشتر در سال‌های ۱۳۷۸، ۱۳۷۹ و ۱۳۸۱ خورشیدی توسط انتشارات قطره، راضیه، قصه‌گو، آزادمهر، پندنامک، و جامه‌دران منتشر شده بوده است.[۹]

داستان کوتاه «سگ ولگرد» تاکنون به زبان‌های، انگلیسی، آلمانی،[۱۵] فرانسوی، ترکی استانبولی، ارمنی،[۴] بلغاری،[۱۶] و قزاقی[۱۷] ترجمه و منتشر شده است. جهانگیر هدایت، «سگ ولگرد» را اولین داستان صادق هدایت به شمار آورده که به چندین زبان ترجمه شده است.[۴]

خلاصهٔ داستانویرایش

پات[یادداشت ۳] سگ اسکاتلندی اصیل و نازپرورده‌ای است.[۱۸] تشابه زیادی میان چشم‌های او و چشم‌های انسان وجود دارد.[۱۹] پات همچون موجودی که «در ته چشم‌های او یک روح انسانی دیده می‌شود» توصیف شده است. او حتی به گوشت‌خواری اجدادش عادت نداشته و بوی شیربرنج و خاطرهٔ شیر مادرش را ترجیح می‌دهد.[۲۰] پات دلش برای گرما، آرامش، و امنیت دوران کودکی تنگ شده است.[۱۹]

روزی پات به همراه صاحبش برای کاری به شهر ورامین می‌رود. پس از این‌که او بوی سگی ماده را احساس می‌کند به دنبال این سگ ماده رفته و از صاحبش جدا می‌شود. در نهایت پس از ناتوانی در یافتن صاحبش و کتک‌خوردن و شکنجه‌های بسیاری که از جانب مردم به وی روا داشته شده بود، تا جان در بدن داشت به دنبال اتومبیل فردی که به وی کمی غذا داده بود، دویده و در نهایت از فرط خستگی و شکستگی روانش، و همچنین از فرط اذیت و آزار، از پای افتاده و جان می‌دهد.[۲۱] داستان، شرح امیدها و هراس‌های اوست در حالی که قساوت و ظلم بی‌رحمانه‌ای را تحمل می‌کند.[۱۹] در پایان، سه کلاغ برای درآوردن چشم‌های میشی پات بالای سر او پرواز می‌کنند.[۲۲]

سبکویرایش

«سگ ولگرد» داستان کوتاهی رمانتیک، کنایی، نمادین و به تعبیر جلال آل‌احمد، سیاسی است که از زاویهٔ دید دانای کل یا سوم شخص مفرد روایت می‌شود.[۲۳] روایت به‌شیوهٔ دانای کل، یعنی نویسنده یا راویِ داستان به‌عنوان شخصیت در آن نقشی را برعهده ندارد و همهٔ اعمال و افکار شخصیت‌ها را از بیرون، مشاهده و تشریح می‌کند.[۲۴] ساختار داستان «سگ ولگرد» ساده و روایی است.[۲۵] طرح و نقشه (پیرنگ) داستان به گونه‌ای است که پات، بیش از یک سگ معمولی به نظر می‌رسد.[۲۰] حضور «منِ» نویسنده در داستان و به‌ویژه در تشبیه‌هایی که با هدف برانگیختن حساسیت خواننده گنجانده شده است، محسوس است. این «من» در لحن کلام نویسنده (کیفیت روانی سبک او) منعکس است.[۲۵][یادداشت ۴][۲۶][۲۷]

صادق هدایت در داستان کوتاه «سگ ولگرد» مانند داستان‌های کوتاهی چون «زنده‌به‌گور»، «بن‌بست»، و «تاریک‌خانه» از تکنیک‌های واقع‌گرایی برای ارائهٔ یک روان‌داستان[یادداشت ۵] بهره برده است.[۳] به‌گفتهٔ کاتوزیان، مهم‌ترین ویژگی روان‌داستان‌های صادق هدایت (چه داستان‌هایی که در آن‌ها از تکنیک‌های واقع‌گرایانه و چه داستان‌هایی که در آن‌ها از تکنیک‌های فراواقع‌گرایانه استفاده شده است)، این است که در آن‌ها مسائل فلسفی، هستی‌شناختی، روان‌شناختی، و تا اندازهٔ کم‌تری جامعه‌شناختی جایگاهی عمده دارند.[۲۸] همچنین در روان‌داستان‌های هدایت، ارزش و اهمیتِ داستانی، نسبت به داستان‌های دیگر او کم‌تر است. موضوع آن‌ها (یا وجوه عمده‌ای از آن) جهان‌شمول بوده و از این روی به زمان و مکان ویژه‌ای مقید نیستند.[۲۸][یادداشت ۶][۲۹]

نقدها و دیدگاه‌هاویرایش

نقد اخلاقیویرایش

در داستان «سگ ولگرد» سه لایه تشخیص داده می‌شود: لایهٔ اول، حکایتی از رفتار انسان با حیوان است، از بی‌رحمی بشر نسبت به حیوانِ بی‌آزار — شاید چنان‌که سکویل وست می‌گوید — بیشتر به خاطر نادانی و ناآگاهی‌اش نسبت به درد و رنجی که می‌رساند. لایهٔ دوم، موضوعِ رنج مضاعف پات است از کتک خوردن و گرسنگی کشیدن و در عین حال روزگار امن و آسایش و عزتش را به‌خاطر آوردن. لایهٔ سوم اما نوستالژی بهشت گمشدهٔ کودکی و — از آن کامل‌تر — زهدان مادر است که در آن، نه نیاز وجود دارد نه ترس نه آگاهی و نه بیگانگی و این لایهٔ سوم است که آشکارا جنبهٔ تمثیلی یا الگوریک داستان را نشان می‌دهد؛ یعنی مشکلی روان‌شناختی و هستی‌شناختی که هم سگ هم انسان ممکن است با آن رو به رو باشند یا رو به رو شوند؛ مشکلِ از دیگران بیگانه بودن، حتی از خود بیگانه بودن

محمدعلی همایون کاتوزیان[۳۰]

به‌گفتهٔ محمد بهارلو، نویسنده و منتقد، هدایت در «سگ ولگرد» نیز مانند رسالهٔ «انسان و حیوان» و نخستین داستان کوتاهش، «زبانِ حالِ یک الاغِ در وقتِ مرگ»، به همان حقیقت «برابر دانستن ارزش وجودی انسان و حیوان، و محکوم کردن ظلم و شقاوتی که آدم‌ها نسبت به حیوان‌ها روا می‌دارند»، نظر داشته است.[۲۰] او می‌گوید، هدایت نه‌تنها کسانی که پات را آزار می‌دهند، بلکه همهٔ افراد جامعه را به حیوان‌آزاری متهم کرده و آن‌ها را شریک جرم می‌داند.[۲۵] به‌گفتهٔ بهارلو، نقطهٔ پایان «سگ ولگرد»، مانند بیشتر داستان‌های هدایت، مرگ است.[۲۳]

محمد علی همایون کاتوزیان، منتقد ادبی و استاد دانشگاه آکسفورد می‌نویسد:[۳۱]

هدایت سال‌ها پیش از نوشتن «سگ ولگرد»، زمانی که حدوداً بیست و دو ساله بوده است، در رسالهٔ «انسان و حیوان» نیز ضمن دفاع از حقوق جانوران به استبداد و رفتار بدون ضابطهٔ انسان‌ها با جانوران پرداخته بوده است.

کاتوزیان، داستان «سگ ولگرد» را تنها روایتی از رفتار بی‌رحمانه با جانواران ندانسته[۳۲] و دو لایهٔ دیگرِ به‌یاد آوردن روزگار آسایش، و نوستالژیِ دورانِ خوشِ کودکی را نیز مورد بررسی قرار داده است.[۳۰]

نقد روان‌شناسانهویرایش

به‌گفتهٔ شریفی ولدانی، استاد دانشگاه اصفهان، و چهارمحالی، دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، بازتاب کهن‌الگوها و به‌ویژه آنیما در روان‌شناسی یونگ، در چند صحنه از داستان به‌چشم می‌خورد. به‌عنوان نمونه در توجه پات به جفت مادهٔ خود در آن بخش از داستان که او به‌پیروی از رفتارهای غریزی‌اش، صاحب خود را رها می‌کند. به‌باور شریفی ولدانی و چهارمحالی، هدایت در «سگ ولگرد» مانند بوف کور به جنبهٔ منفی آنیما توجه داشته است.[۳۳]

به‌گفتهٔ کاتوزیان، آرزوی بازگشت به کودکی که در بوف کور و داستان کوتاه «زنده‌به‌گور» وجود دارد، در «سگ ولگرد» به حد اعلای خود رسیده و به مرحلهٔ شیرخوارگی کشیده می‌شود.[۳۴] از دیدگاه کاتوزیان، بازگشت به دوران شیرخوارگی یا حتی بازگشت به درون رحم که به دلیل نبود خاطره، درد و رنجی هم نمی‌توان برایش متصور بود، دورهٔ پیش از آگاهی و مرحلهٔ پیش از به‌وجودآمدن عقدهٔ ادیپ است که در داستان‌های کوتاه «سگ ولگرد» و «تاریک‌خانه» پدیدار می‌گردد.[۳۵] شریفی ولدانی و چهارمحالی نیز احساسات پات به مادرش که با بوی شیربرنج تداعی می‌شود را بازتابی از عقدهٔ ادیپ می‌دانند.[۳۶] هرچند که به‌گفتهٔ آنان، اگرچه در این داستان خبری از حسادت به پدر نیست، ولی بازتابِ بخش عمده‌ای از عقدهٔ ادیپ یعنی «کشش به مادر» را می‌توان در افکار پات یافت.[۳۷]

نقد تطبیقیویرایش

کرم نایب‌پور، استاد دانشگاه آزاد اسلامی واحد کلیبر، و نغمه ورقائیان، دانشجوی دکتری دانشگاه فنی کارادنیز، به بررسی تطبیقی «سگ ولگرد» و دو رمان تیمبوکتو (۱۹۹۹) (از پل استر) و روسلان وفادار (۱۹۷۵) (از گئورگی ولادیموف) و مضمون‌های مشترک آن‌ها شامل: تقابل جامعه و سگ، وظیفه‌شناسی و مسئولیت‌پذیری، تنهایی و یتیمانگی و تجسم روح انسانی در شخصیت‌ها پرداخته‌اند.[۳۸] به‌گفتهٔ آن‌ها، در هر سه داستان، نوعی تقابل میان شخصیت‌ها و جامعه وجود دارد و هر سه سگ (پات، مستر بونز، و روسلان) گرفتار و زندانی جامعه‌ای هستند که آن‌ها را به بندگی واداشته و زندگی‌شان را تا لحظهٔ آخر تحت تأثیر قرار می‌دهد.[۳۹] همچنین در خدمتِ صاحب بودن و مطابق خواستهٔ او رفتار کردن، ویژگی مشترک هر سه سگ دانسته شده است. به‌گفتهٔ نایب‌پور و ورقائیان، این حسِ وظیفه‌شناسی، چنان در جسم و روح سگ‌ها جای گرفته که انگار بخشی از وجود آن‌هاست.[۴۰] تنهایی و یتیمانگی، ویژگیِ مشترکِ دیگرِ این سه سگ دانسته شده است؛ چرا که هر سه سگِ این داستان‌ها به‌گونهٔ یتیمانه‌ای تنها هستند.[۴۱] تجسم روح انسانی آخرین ویژگی مشترک سه سگ است که توسط نایب‌پور و ورقائیان بررسی شده است. به‌گفتهٔ آن‌ها، پات، مستر بونز و روسلان، هر سه تمثیلی از انسانِ تنها و آواره‌ای هستند که حاکمیت اقتداری (هژمونیک) نظام سیاسی، صورت‌بندی اجتماعی–اقتصادی سرمایه‌داری، و به‌ویژه دستگاه ایدئولوژیگ طبقهٔ حاکم، فردیت آن‌ها را گرفته و پس از استثمار دورشان انداخته است.[۴۲]

 
رمان سپید دندان از جمله کارهایی است که منتقدان به بررسی شباهت‌های آن با «سگ ولگرد» پرداخته‌اند

مصطفی صداقت‌رستمی، منتقد ادبی، دو داستان «سگ ولگرد» و سپیددندان را در چهار زمینهٔ آغاز داستان، زاویهٔ دید، کشمکش، و درون‌مایه و محتوا به یکدیگر شبیه دانسته است. برپایهٔ نوشتهٔ صداقت‌رستمی، هر دو داستان با توصیف مکان وقوع رویدادها آغاز می‌شوند؛[۴۳] هر دو از زاویهٔ دیدِ بیرونی و شخصی (سوم شخص مفرد) بیان می‌شوند؛ در هر دو داستان کشمکش‌هایی میان حیوان با انسان و حیوان با حیوان (تنازع برای بقا) وجود دارد؛[۲۴] همچنین، بی‌رحمی و شقاوت انسان‌ها، اولویت نیاز جنسی به نیازهای طبیعی و انسانی، کمبود محبت در جامعه، مرگ و مرگ‌اندیشی، رابطهٔ نیاز جنسی با مرگ و مهر و عاطفه نسبت به جانوران، برخی از جنبه‌های مشترکِ دو داستان دانسته شده‌اند.[۴۴]

جان الله کریمی مطهر، استاد دانشگاه تهران، با بررسی تطبیقی «کاشتانکا»، نوشتهٔ آنتون چخوف و «سگ ولگرد»، آن‌ها را بسیار شبیه ولی با جهان‌بینی‌های متفاوتی دانسته است.[۴۵] گم کردن صاحب در آغاز، از شباهت‌ها و چگونگی پایان یافتن داستان از تفاوت‌های دو داستان است که کریمی مطهر به آن‌ها اشاره کرده است.[۴۶]

روح‌الله روزبه کوهشاهی، استاد دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان، با تکیه بر روش توصیفی–تحلیلی مکتب ادبیات تطبیقی، به بررسی دو داستان «سگ ولگرد» و مسخ نوشتهٔ فرانتس کافکا، از زاویهٔ دید اگزیستانسیالیسم پرداخته است.[۴۷][۴۸] کوهشاهی، «تنهایی»، «پوچی»، «مرگ»، «ناامیدی»، و «شکست» را از شباهت‌های بنیادی این دو داستان دانسته است.[۱] به‌باور روزبه کوهشاهی، هدایت در «سگ ولگرد» همانند کافکا، قهرمان خود را از میان جانوران انتخاب می‌کند. این سگ همانند سوسکِ داستانِ مسخِ کافکا نمادین است و هدایت، انسانی را در پوستین سگ به تصویر کشیده است. به‌گفتهٔ روزبه کوهشاهی، این گزینشِ قهرمان از میان جانوران، بهترین راه برای نشان دادن تنهایی و انزوای سوژهٔ انسانی می‌باشد که هر دو نویسنده هم از آن آگاه هستند.[۴۹] روزبه کوهشاهی بدبینی کافکا را به‌مراتب بیشتر و جدی‌تر از بدبینی هدایت دانسته است؛ چرا که در مسخ، نزدیکان گرگور زامزا (پدر، مادر، و خواهرش) هستند که به او ظلم و ستم روا می‌دارند، در حالی که در «سگ ولگرد» افراد دیگری در حق پات، ستمگری می‌کنند.[۵۰]

بررسی اسطوره‌شناسانهویرایش

به‌باور شریفی ولدانی و چهارمحالی، صادق هدایت با موضوع قرار دادن سگ، به پیشینهٔ اسطوره‌ای آن در آیین‌های کهن ایرانی نظر داشته است. آن‌ها دو دلیل را در این زمینه ارائه کرده‌اند. دلیل نخست، بازتاب رسم کهن «سگ–دید» در داستان کوتاه «تخت ابونصر» در مجموعهٔ سگ ولگرد است. آن‌ها بازتاب این آیین را که در اوستا هم به آن اشاره شده است، نشانه‌ای از ذهنیت هدایت نسبت به پیشینهٔ سگ در اسطوره‌ها و ادیان باستانی ایرانی دانسته‌اند.[۵۱]

دلیل دیگرِ ارائه شده توسط شریفی ولدانی و چهارمحالی، عنوان داستان است. به‌باور آن‌ها، به‌نظر می‌آید که هدایت، نخست عبارت «سگ ولگرد» را به‌عنوان صفتی منفی و منفور از زبان مردم کوچه و بازار گرفته است و سپس در ذهن خود به پیشینهٔ سگ ولگرد در اوستا و نوشته‌های دینی زرتشتی و اساطیر ایران توجه داشته است.[۵۲] شریفی ولدانی و چهارمحالی در این زمینه به پیشینهٔ آشنایی صادق هدایت با اوستا و نوشته‌های پهلوی استناد کرده‌اند و معتقدند که نباید به جنبهٔ اسطوره‌ای عنوان داستان بی‌توجه بود.[۵۳] آن‌ها پس از اشاره به آنچه دربارهٔ رفتار با سگ ولگرد در فرگرد سیزدهم وندیداد اوستا آمده است،[یادداشت ۷] چنین نتیجه گرفته‌اند که با توجه به پیشینهٔ سگ در اساطیر و حرمتی که پات به عنوان سگی اسکاتلندی در کشور خود داشته است، شاید انتظار داشته که در ایران نیز جامعه به‌جای آزار و اذیت، با او به نیکی رفتار کند؛[۵۴] بنابراین هدایت با توصیف احوال پات در پی جلب ترحمی است که جامعه باید به او ابراز کند.[۵۲]

نقدهای اجتماعیویرایش

به‌گفتهٔ طاهری و اسمعیلی‌نیا، در داستان «سگ ولگرد»، اجتماعی تهی از احساسات و عواطف انسانی و سرشار از خشونت و بی‌رحمی تصویر شده است؛ اجتماعی که آزار و اذیت و تنهایی موجودات در آن امری طبیعی است.[۵۵]

احسان طبری از دوستان و هم‌عصران نویسنده، در اشاره‌ای گذرا بیان می‌کند که هدایت در نویسندگی به دنبال شناخت و پرداخت نمونه‌های انسانی اصیل ایرانی رفت اما همیشه این کارش از روی عشق نبوده؛ گاه به قصد نشان دادن زشتی‌ها و ابتذال روحیِ این نمونه‌ها بود. انسان‌ها در نوشته‌های هدایت، معمولاً نازیبا و مسخ شده‌اند. در «سگ ولگرد» محبت هدایت به سگ، گاه بیش از محبت او به برخی انسان‌ها است.[۵۶]

به‌گفتهٔ جلال آل احمد، «سگ ولگرد» استعاره‌ای سمبلیک و کنایه‌ای از خودِ هدایت است.[یادداشت ۸][۵۷] آل احمد همچنین «سگ ولگرد» را داستانی سیاسی دانسته است.[۲۳] او در کتاب در خدمت و خیانت روشنفکران چنین می‌نویسد:[۲۳]

و به این دلیل عالی‌ترین کار هدایت همان «سگ ولگرد» می‌ماند که متعلق به عالم دیگری است و ارباب دیگری داشته و در این عالم واقعِ ما، غریبه افتاده و محکوم به لطمه خوردن و کنار جاده‌ای از نفس افتادن است؛ و این خود بزرگ‌ترین استعاره است در تأیید آنچه در باب روشنفکران غرب‌زده می‌توان گفت؛ که در این محیط بومی نشسته‌اند اما از آن بیگانه‌اند؛ و مدام هوای جای دیگر –و ارباب دیگری– را به‌سر دارند. عین خیام که فقط هوای ملکوت را بسر داشت.

— جلال آل احمد، در خدمت و خیانت روشنفکران، جلد اول، صفحه‌های ۱۵۶ و ۱۵۷

کاتوزیان برخلاف آنچه آل احمد نوشته است، پات را نمونه‌ای از روشنفکران غرب‌زده ندانسته است و بیگانگی هدایت را نه بیگانگی خواسته‌شده، که بیگانگی تحمیل‌شده نامیده است.[۲۱] کاتوزیان، پات را نمادی از خود هدایت خوانده و داستان را زندگی‌نامهٔ هدایت به قلم خود او دانسته است. از دیدگاه کاتوزیان، هدایت خود را در دید مذهبیان همچون سگی نجس تصور کرده که آنقدر باید کتک خورده و خود را در خویش حبس کند تا طرد شده و بمیرد. کاتوزیان همچنین سه کلاغی را که در انتهای داستان در انتظار درآوردن چشم‌های میشی پات هستند، به‌ترتیب نماد شاه و سیاستمداران، روشنفکران، و مذهبی‌ها و مردم عامی دانسته است که برای مرگ هدایت لحظه‌شماری می‌کردند.[۲۱]

اسد نصیری، منتقد، نقطهٔ اوج داستان را زمانی توصیف می‌کند که پات به فرض یافتن صاحبی جدید به دنبال اتومبیل فردی که به او غذا داده بود، می‌دود و در نتیجه همین تعقیب جان می‌دهد. وی پات را دارای روحی بلند و انسانی توصیف کرده که به جبر سرنوشت دچار گردیده است.[۵۸] جهانگیر هدایت، برادرزادهٔ صادق هدایت، برداشت خود را از این داستان این‌گونه ارائه می‌دهد:[۴] «در این داستان، ایران چون سگی شده‌است که امنیت و آسایشش را از دست داده است. ایران تبدیل به سگ ولگردی شده‌است که با چشم‌‌های میشی التماس می‌‌کرد‌، کتک می‌‌خورد و در انتها، سه کلاغ نیز در انتظار این بودند که چشم‌‌هایش را درآورند.»

ماهنامهٔ ایرانیان ادمونتون این اثر را این‌گونه نقد می‌کند که هدف و موضوع اصلی هدایت در این داستان، نه پات، بلکه اعتراض به این موضوع است که میل برای آزادی تنها برای انسان‌ها شایسته و محترم شمرده می‌شود و برای حیوانات تنها نتیجه‌ای تراژیک در بردارد.[۵۹]

نقد فلسفیویرایش

حسین فتحی، استاد دانشگاه ولی عصر رفسنجان، به نقد «سگ ولگرد» در چارچوب نظریهٔ نشانه‌شناسی و از زاویهٔ دید مرکززداییِ سوژه که از مفاهیم پایه‌ای فلسفهٔ پساساختارگرایی می‌باشد، پرداخته است.[۶۰] به‌گفتهٔ فتحی، هدایت، خود در پیام کافکا به‌روشنی به مرکززدایی و انزوای سوژه اشاره کرده و آن را این‌چنین به‌تصویر کشیده است:[۶۱]

انسان یکه و تنها است و بی‌پشت و پناه است و در سرزمین ناسازگاری زیست می‌کند که زاد و بوم او نیست. با هیچ‌کس نمی‌تواند پیوند و دلبستگی داشته باشد؛ خودش هم می‌داند چون از نگاه و وجناتش پیداست. می‌خواهد چیزی را لاپوشانی بکند، خودش را به‌زور جابزند، گیرم مچش باز می‌شود. می‌داند که زیادی است. حتی در اندیشه و کردار و رفتار هم آزاد نیست... می‌خواهد خودش را تبرئه بکند، از دلیلی به دلیل دیگر می‌گریزد، اما اسیر دلیل خودش است.

— هدایت، پیام کافکا، ۱۳۴۲: ۱۳–۱۲

به‌باور فتحی، دلیل انزوای پات در داستان «سگ ولگرد»، از دست‌دادن خدا-صاحب یا از نظر نشانه‌شناختی، منشأِ معنا و هویت است.[۶۲] فتحی می‌نویسد، پات با ورود به دنیای جدید، از جایگاه سوژه‌ای خود جدا شده و وارد جایگاه سوژه‌ای کاملاً متفاوتی می‌شود. او سپس، تلاش برای رمزگذاری نمادین دنیای جدیدش و یافتن صاحبش را آغاز می‌کند؛ اما نه‌تنها در این‌کار به توفیقی دست نمی‌یابد، بلکه از کشف رمزگان‌های دنیای جدید نیز ناتوان است و از نداشتنِ مرکز رنج می‌برد. فتحی این مسائل را دلیل انزوای بیش از پیش پات، و جابه‌جایی از یک جایگاه سوژه به جایگاهی دیگر را دلیل مرگ سوژه-سگ در پایان داستان می‌داند.[۶۲]

سید کاظم موسوی، استاد دانشگاه شهرکرد، و فاطمه همایون، کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی، به بررسی تأثیر اندیشه‌های اگزیستانسیالیستی و معنای نوستالژی از دید سارتر در «سگ ولگرد» پرداخته‌اند.[۶۳] به‌گفتهٔ آن‌ها، هدایت موقعیتی را که سارتر برای انسان در این جهان ترسیم می‌کند، به‌طور کامل در «سگ ولگرد» به‌تصویر کشیده است.[۶۴] موسوی و همایون، مسائلی مانند «آزادی و سرگردانی»،[۶۵] «وانهادگی، تنهایی و دلهره»،[۶۶] «بیچارگی»،[۶۷] و «نوستالژی»[۶۸] را از میان بنیان‌های اندیشهٔ اگزیستانسیالیسم سارتر، در «سگ ولگرد» مورد بررسی قرار داده‌اند.[۶۹] روح‌الله روزبه کوهشاهی نیز به بررسی مسخ فرانتس کافکا و «سگ ولگرد» از دیدگاه اگزیستانسیالیسم پرداخته است. او این دیدگاه را مانند پلی می‌داند که هدایت را به کافکا وصل می‌کند.[۴۷] روزبه کوهشاهی انتخاب قهرمانان از میان جانوران را دلیلی برای به‌تصویر کشیدن تنهایی و بی‌کسی انسان می‌داند. به‌باور او، هر دو قهرمان این داستان‌ها نمادین بوده و مظهر آفرینندگانشان هستند.[۷۰] روزبه کوهشاهی این قهرمانان را مرکززادیی‌شده می‌داند که به‌گفتهٔ او، نشان‌دهندهٔ این نکته است که رفتاری که جهانیان با آن‌ها می‌کنند همانند حیوانات است و آنان هویت و مرکزیت خود را در گیرودار زندگی و در تعامل و تبادل با افراد از دست داده‌اند و به حیوان تنزل یافته‌اند.[۷۱]

تأثیرها و تأثرهاویرایش

تأثیرهای «سگ ولگرد»ویرایش

به‌گفتهٔ غلامحسین شریفی ولدانی و محمد چهارمحالی، به‌نظر می‌رسد که «انتری که لوطی‌اش مرده بود» نوشتهٔ صادق چوبک، در واقع تقلیدی هنری از «سگ ولگرد» هدایت است.[۷۲] به‌گفتهٔ شریفی ولدانی و چهارمحالی، مهدی اخوان ثالث در شعر «جادهٔ نمناک» که در سوگ صادق هدایت سروده است، از «سگ ولگرد» هم یاد می‌کند:

«... زنی گم کرده بویی آشنا و آزار دلخواهی؟
سگی ناگاه دیگر بار
وزیده بر تنش گمگشته عهدی مهربان با او
چنانچون پار یا پیرار؟...»[یادداشت ۹][۷۲]

همچنین شعر «هنوز در فکر آن کلاغم»، سرودهٔ احمد شاملو نیز تقلیدی از پایان داستان «سگ ولگرد» دانسته شده است.[یادداشت ۱۰][۷۲]

تأثیرها بر «سگ ولگرد»ویرایش

جلال آل احمد «سگ ولگرد» را تأثیرپذیرفته از «کاشتانکا» ی آنتون چخوف دانسته است.[۷۲] به‌گفتهٔ کریمی مطهر نیز شباهت این دو داستان بسیار زیاد است و این احتمال وجود دارد که «کاشتانکا» موجب پیدایش «سگ ولگرد» شده باشد، هرچند که هدایت، «سگ ولگرد» را با جهان‌بینی دیگری نوشته است. چرا که برخلاف «سگ ولگرد»، «کاشتانکا» دارای پایانی خوش است.[۷۳] به‌گفتهٔ او اگرچه ترجمهٔ فارسی «کاشتانکا» نخستین بار در سال ۱۳۳۷ خورشیدی یعنی پانزده سال پس از انتشار «سگ ولگرد» منتشر شده است، ولی به‌نظر می‌آید هدایت ترجمهٔ فرانسوی یا آلمانی «کاشتانکا» را پیش‌تر خوانده بوده است.[۷۴]

روح‌الله روزبه کوهشاهی پس از بررسی شباهت‌های «سگ ولگرد» و مسخِ فرانتس کافکا، تأثیرپذیری هدایت از این نویسنده را محتمل دانسته است.[۴۹] مصطفی صداقت‌رسمی نیز پس از بررسی شباهت‌های «سگ ولگرد» و رمان سپید دندانِ جک لندن، معتقد است که، اگرچه «سگ ولگرد» در سال ۱۳۲۱ خورشیدی منتشر شده و سپیددندان نخستین بار در سال ۱۳۳۱ خورشیدی از فرانسه به فارسی ترجمه شده است، ولی به‌نظر می‌رسد هدایت پیش از انتشار ترجمهٔ فارسیِ سپید دندان، متن انگلیسی آن را خوانده است.[۴۳]

سید کاظم موسوی و فاطمه همایون، فرضیه تأثیرپذیری هدایت در «سگ ولگرد» از اگزیستانسیالیسم ژان پل سارتر را طرح کرده‌اند.[۶۳] به‌گفتهٔ آن‌ها، اگزیستانسیالیسم از جمله مکتب‌هایی است که مورد توجه هدایت بوده است.[۷۵] موسوی و همایون، «پات» را نمادی از رنج و بیچارگی انسان‌ها و نشان‌دهندهٔ نگاه اگزیستانسیالیستی هدایت و تأیید مبانی اندیشگی سارتر، که در آن نوستالژی مهم‌ترین عامل نابودکنندهٔ زندگی و وجود آدمی تعریف شده است، دانسته‌اند.[۶۳]

اهمیت ادبیویرایش

کاتوزیان، «سگ ولگرد» را یکی از بهترین داستان‌های هدایت و یکی از بهترین روان‌داستان‌هایش به‌شمار آورده است.[۷۶] او ارزش این داستان را در تحلیل افکار پات، سگی که نه تنها از کسی محبت نمی‌بیند، بلکه به‌طور پیوسته در معرض ظلم و بی‌رحمی است، دانسته است.[۳۱]

به‌گفتهٔ محمد بهارلو، داستان کوتاه «سگ ولگرد» و هفت داستان دیگر مجموعهٔ سگ ولگرد که از آخرین داستان‌های صادق هدایت بوده و در فاصلهٔ سی تا چهل‌سالگی او نوشته شده‌اند، محصول زندگی خلّاق هدایت هستند و توانایی ذوق‌ورزی و آفرینندگی او را نشان می‌دهند. بهارلو همچنین راوی این داستان‌ها را راویِ عمیقی نامیده است که در زیر پوستهٔ واقعیت‌ها و در عمق وجود آدم‌ها کاوش می‌کند.[۱۰][۷۷]

منبع‌شناسیویرایش

داستان کوتاه «سگ ولگرد» از دیرباز تاکنون مورد توجه منتقدان و نویسندگان بوده است.[۷۸] در کتاب‌شناسی صادق هدایت، نوشتهٔ محمد گلبن، تنها یک نوشته از بزرگ علوی در این‌باره آورده شده است.[یادداشت ۱۱][۷۸][۷۲][۷۹] در جلد نخست کتاب‌شناسی نقد و بررسی ادبیات داستانی معاصر نوشتهٔ فاطمه فرهودی‌پور، ۹ مقاله در موضوع سگ ولگرد معرفی شده است.[یادداشت ۱۲][۸۰] چهار نمونه از مقاله‌های دربارهٔ داستان کوتاه «سگ ولگرد» عبارتند از:

  • «نگاه جامعه شناختی به داستان سگ ولگرد و بن‌بست»، محمدعلی همایون کاتوزیان، ایران‌شناسی، بهار ۱۳۸۲، شمارهٔ ۵۷، صص ۷۴–۸۴:
این مقاله یکی از مهم‌ترین و ارزشمندترین مقاله‌های نوشته‌شده دربارهٔ «سگ ولگرد» دانسته شده است که نویسندهٔ آن، داستان را به‌عنوان یک روان‌داستان مورد نقد و بررسی قرار داده است.[۷۸]
  • «سگ ولگرد از ولگردی تا رهایی»، اسد نصیری، حافظ، آبان ۱۳۸۴، شمارهٔ ۲۰، ص ۲:
نوشتهٔ کوتاهی است که در آن، پات نماد انسان مرفهی معرفی می‌شود که از زندگی تجملی‌اش جدا شده است.[۷۸]
  • «اگزیستانسیالیسم هدایت و بن‌بست نوستالژی در سگ ولگرد»، سیدکاظم موسوی و فاطمه همایون، ادب‌پژوهی، زمستان ۱۳۸۸، شمارهٔ ۱۰، صص ۱۵۶–۱۳۷:
این مقاله، داستانِ «سگ ولگرد» را شرح زندگی انسانی می‌داند که مشکل‌ها، اندیشه‌ها، و نگرانی‌های او در شکل یک سگ تصویر شده است و در آن از آزادی، که موجب سرگردانی او می‌شود و همچنین از احساس دلهره، وانهادگی، نوستالژی، بیچارگی، و تنهایی او سخن به‌میان رفته است.[۸۱]
در این مقاله، داستان از دید پساساختارگرایی و زبان‌شناسی سوسوری مورد بررسی قرار گرفته است و مرگ سوژه (سگ یا پات) ناشی از عدم شناخت نشانه‌ها و رمزهای ارتباطی با صاحبش دانسته شده است.[۸۱]

به‌گفتهٔ شریفی ولدانی و چهارمحالی، می‌توان مقاله‌های دیگری را دربارهٔ «سگ ولگرد»، از نوع علمی–پژوهشی تا روزنامه‌ای، در وب‌گاه‌های معتبر علمی یافت.[۷۸]

جستارهای وابستهویرایش

یادداشت‌هاویرایش

  1. در چاپ داستان کوتاه «سگ ولگرد» در کتاب داستان‌نویسان امروز ایران (به انتخاب تورج رهنما) و چاپ مجموعه‌داستان سگ ولگرد توسط انتشارات آرش در استکهلم، سال نگارش داستان کوتاه «سگ ولگرد»، ۱۳۱۹ خورشیدی نوشته شده است.
  2. شرط‌بندی آن‌ها بر سر ماجرای تیراندازی ورلن به رمبو بوده است که در نهایت فرزانه شرط را می‌برد و از هدایت می‌خواهد که نسخهٔ پشت‌نویسی‌شده‌ای از کتاب سگ ولگرد را که در آن روزها در تهران نایاب بوده است، به وی دهد. فرزانه شرح این ماجرا را در فصل بیست‌وششم کتاب آشنایی با صادق هدایت آورده است.
  3. به‌گفتهٔ کاتوزیان، Pat مخفف Patrick است.
  4. منظور از «من»، ادغام فرد (نویسنده به‌عنوان یک انسان) و نویسنده (خالق اثر، جدای از ویژگی‌های فردی‌اش) است. به‌گفتهٔ لویی مارتن شوفیه، «منِ» نویسندهٔ خاطره‌نویس، شخصیتی دوگانه دارد و آن کسی که می‌نویسد و آن کسی که ما شرح حالش را می‌خوانیم از نظر زمانی متمایزند. هرچند که ذره ذره به هم می‌رسند. نویسندهٔ خاطره‌نویس به گذشته بازمی‌گردد و هرگونه اثری از خودش را در نوشته‌اش محو و آشفته می‌کند. اما تمام آنچه که برای نویسندهٔ خاطرات دردسرآفرین شده، برای نویسندهٔ داستان‌سرا به امکان و فرصت تبدیل می‌شود. چرا که «منِ» او کاری به حافظه و گذشته ندارد و او هیچ تعهدی به نوشتن حقایق نداشته و می‌تواند هر چیزی را در جای چیزی دیگر بگذارد.
  5. psycho-fiction
  6. اگرچه روان‌داستان‌های هدایت با بوف کور به اوج می‌رسند، اما با آن پایان نمی‌یابند. «بن‌بست»، «کاتیا» و «تجلی» برخی دیگر از روان‌داستان‌های صادق هدایت هستند که پس از بوف کور نوشته شده‌اند.
  7. «ای دادار جهان استومند! ای اشون! کسی که به سگی ولگرد خوراک بد بدهد، گناه او چه اندازه است؟ اهوره مزدا پاسخ داد: «گناه او، همچند گناه کسی است که به آتریانی اشون که به خانه‌اش بیاید، خوراک بد بدهد.» (اوستا، وندیدا، فرگرد سیزدهم، بند ۲۲)
  8. مقالهٔ هدایت بوف کور، چاپ‌شده در شمارهٔ اول مجلهٔ علم و زندگی، دی ماه ۱۳۳۰
  9. اخوان ثالث، از این اوستا، ۱۳۴۹، ۵۰
  10. شاملو، دفتر یکم: شعرها، ۱۳۸۰، ۷۸۳–۷۸۴
  11. علوی، بزرگ. «سگ ولگرد صادق هدایت». نافه، ش. ۴ (فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۲): ۲۴. : بزرگ علوی در این مقالهٔ ستایش‌آمیز، مرد مهربانی که به پات غذا می‌دهد را خودِ صادق هدایت دانسته است.
  12. در صفحه‌های ۶۱، ۷۱، ۹۷، ۱۰۹، ۱۲۹، ۱۳۱، ۱۳۲، ۱۴۸، ۱۵۷.

پانویسویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ روزبه کوهشاهی، نگاهی اگزیستانسیالیستی به مسخ، ۴.
  2. مصطفی بیان. نگاهی به داستان کوتاه «سگ ولگرد» نوشتهٔ “صادق هدایت». روزنامه ابتکار. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۹ آوریل ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ‌۵ نوامبر ۲۰۱۵. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ Homa Katouzian and EIr. “HEDAYAT, SADEQ i. LIFE AND WORK”. Encyclopædia Iranica, 20 March 2012. Archived from the original on 9 April 2016. Retrieved 22 November 2015. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ "سگ ولگرد" هدایت در ۴ زبان منتشر شد. صادق هدایت داستان را با قطره قطره خونش می‌‌نوشت. اخبار روز، ۵ خرداد ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۵ فوریه ۲۰۱۵. بازبینی‌شده در ۴ فوریهٔ ۲۰۱۵. 
  5. طلوعی، نابغه یا دیوانه، ۶۰۵.
  6. هدایت، هشتاد و دو نامه به حسن شهیدنورائی، ۳.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ هدایت و بهارلو، سگ ولگرد صادق هدایت با مقدمهٔ محمد بهارلو، ۱.
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ حبیبی آزاد، کتابشناسی صادق هدایت، ۴۷.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ حبیبی آزاد، کتابشناسی صادق هدایت، ۲۷.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ هدایت و بهارلو، سگ ولگرد صادق هدایت با مقدمهٔ محمد بهارلو، ۲.
  11. فرزانه، آشنایی با صادق هدایت، ۱۲۷.
  12. بهارلوییان و اسماعیلی، شناخت‌نامهٔ صادق هدایت، ۳۴.
  13. حبیبی آزاد، کتابشناسی صادق هدایت، ۱۷.
  14. دیده‌ور، در وادی ادبیات داستانی، ۳.
  15. «زیگرید لطفی، مترجم "کلیدر" به زبان آلمانی درگذشت». دویچه‌وله، ۲ اوت ۲۰۱۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۹ آوریل ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ۲۷ فوریه ۲۰۱۶. 
  16. جواد طالعی. «قلب این بلغاری برای ایران می‌تپد». دویچه‌وله، ۱۷ اکتبر ۲۰۱۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۹ آوریل ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ۲۷ فوریه ۲۰۱۶. 
  17. جهانگیر هدایت. «صادق هدایت زنده است». روزنامه شرق، ۲۸ مهر ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۷ فوریه ۲۰۱۶. 
  18. کاتوزیان، «سگ ولگرد» هدایت، ۷۹.
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ ۱۹٫۲ کاتوزیان، صادق هدایت از افسانه تا واقعیت، ۱۹۳.
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ ۲۰٫۲ هدایت و بهارلو، سگ ولگرد صادق هدایت با مقدمهٔ محمد بهارلو، ۵.
  21. ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ ۲۱٫۲ محمدعلی‌همایون کاتوزیان. نگاه جامعه شناختی به دو داستان «سگ ولگرد» و «بن‌بست» اثر صادق هدایت. آفتاب، ۱۳ اردیبهشت ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۵ فوریه ۲۰۱۵. بازبینی‌شده در ۴ فوریهٔ ۲۰۱۵. 
  22. اصلاح‌پذیر، بازخوانی سگ ولگرد به مناسبت ۵۸ سال نبود او، ۹۰.
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ ۲۳٫۲ ۲۳٫۳ هدایت و بهارلو، سگ ولگرد صادق هدایت با مقدمهٔ محمد بهارلو، ۶.
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ صداقت‌رستمی، سگ ولگرد/سپید دندان آیا صادق هدایت سگ ولگرد را با تأثیر از سپید دندان جک لندن نوشته؟، ۸۸.
  25. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ ۲۵٫۲ هدایت و بهارلو، سگ ولگرد صادق هدایت با مقدمهٔ محمد بهارلو، ۷.
  26. پروست، در جستجوی زمان ازدست‌رفته، کتاب چهارم: طرف گرمانت ۲، ۱۲.
  27. پروست، در جستجوی زمان ازدست‌رفته، کتاب چهارم: طرف گرمانت ۲، ۹.
  28. ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ کاتوزیان، صادق هدایت و مرگ نویسنده، ۸۳.
  29. کاتوزیان، صادق هدایت و مرگ نویسنده، ۸۶.
  30. ۳۰٫۰ ۳۰٫۱ کاتوزیان، «سگ ولگرد» هدایت، ۸۲.
  31. ۳۱٫۰ ۳۱٫۱ کاتوزیان، «سگ ولگرد» هدایت، ۷۷.
  32. کاتوزیان، «سگ ولگرد» هدایت، ۸۰.
  33. چهارمحالی و شریفی ولدانی، بازتاب اسطوره در سگ ولگرد هدایت، ۲۴۶.
  34. طلوعی، نابغه یا دیوانه، ۱۴۰.
  35. کاتوزیان، صادق هدایت و مرگ نویسنده، ۸۵.
  36. چهارمحالی و شریفی ولدانی، بازتاب اسطوره در سگ ولگرد هدایت، ۲۴۹.
  37. چهارمحالی و شریفی ولدانی، بازتاب اسطوره در سگ ولگرد هدایت، ۲۵۱.
  38. نایب‌پور و ورقائیان، خوانش تطبیقی روسلان وفادار، تیمبوکتو و سگ ولگرد، ۱۶۱.
  39. نایب‌پور و ورقائیان، خوانش تطبیقی روسلان وفادار، تیمبوکتو و سگ ولگرد، ۱۶۷.
  40. نایب‌پور و ورقائیان، خوانش تطبیقی روسلان وفادار، تیمبوکتو و سگ ولگرد، ۱۶۹.
  41. نایب‌پور و ورقائیان، خوانش تطبیقی روسلان وفادار، تیمبوکتو و سگ ولگرد، ۱۷۳.
  42. نایب‌پور و ورقائیان، خوانش تطبیقی روسلان وفادار، تیمبوکتو و سگ ولگرد، ۱۷۴.
  43. ۴۳٫۰ ۴۳٫۱ صداقت‌رستمی، سگ ولگرد/سپید دندان آیا صادق هدایت سگ ولگرد را با تأثیر از سپید دندان جک لندن نوشته؟، ۸۷.
  44. صداقت‌رستمی، سگ ولگرد/سپید دندان آیا صادق هدایت سگ ولگرد را با تأثیر از سپید دندان جک لندن نوشته؟، ۸۹.
  45. کریمی مطهر، تأثیر آنتون چخوف بر ادبیات معاصر ایران، ۱۴۷.
  46. کریمی مطهر، تأثیر آنتون چخوف بر ادبیات معاصر ایران، ۱۵۳.
  47. ۴۷٫۰ ۴۷٫۱ روزبه کوهشاهی، نگاهی اگزیستانسیالیستی به مسخ، ۱.
  48. روزبه کوهشاهی، نگاهی اگزیستانسیالیستی به مسخ، ۷.
  49. ۴۹٫۰ ۴۹٫۱ روزبه کوهشاهی، نگاهی اگزیستانسیالیستی به مسخ، ۱۱.
  50. روزبه کوهشاهی، نگاهی اگزیستانسیالیستی به مسخ، ۱۶.
  51. چهارمحالی و شریفی ولدانی، بازتاب اسطوره در سگ ولگرد هدایت، ۲۴۰.
  52. ۵۲٫۰ ۵۲٫۱ چهارمحالی و شریفی ولدانی، بازتاب اسطوره در سگ ولگرد هدایت، ۲۵۰.
  53. چهارمحالی و شریفی ولدانی، بازتاب اسطوره در سگ ولگرد هدایت، ۲۴۱.
  54. چهارمحالی و شریفی ولدانی، بازتاب اسطوره در سگ ولگرد هدایت، ۲۴۲.
  55. طاهری و اسمعیلی‌نیا، بازتاب جلوه‌های معناباختگی در آثار صادق هدایت، ۱۰۱.
  56. «احسان طبری ـ دیدارها و گفتگوهای من با صادق هدایت». راه توده. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۸ مارس ۲۰۱۵. بازبینی‌شده در ۱۶ آوریل ۲۰۱۵. 
  57. طلوعی، نابغه یا دیوانه، ۳۵۰.
  58. نصیری، اسد. «سگ ولگرد از ولگردی تا رهایی». حافظ (تهران)، ش. ۲۰ (۱۳۸۴). بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۵ فوریه ۲۰۱۵. بازبینی‌شده در ۴ فوریهٔ ۲۰۱۵. 
  59. محمدعلی همایون کاتوزیان. نقدی بر "سگ ولگرد" صادق هدایت. ۱۳ آذر ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۵ فوریه ۲۰۱۵. بازبینی‌شده در ۴ فوریهٔ ۲۰۱۵. 
  60. فتحی، نشانه‌شناسی مرکززدایی و انزوای سوژه در داستان سگ ولگرد، ۸۴.
  61. فتحی، نشانه‌شناسی مرکززدایی و انزوای سوژه در داستان سگ ولگرد، ۸۷.
  62. ۶۲٫۰ ۶۲٫۱ فتحی، نشانه‌شناسی مرکززدایی و انزوای سوژه در داستان سگ ولگرد، ۹۴.
  63. ۶۳٫۰ ۶۳٫۱ ۶۳٫۲ موسوی و همایون، اگزیستانسیالیسم هدایت و بن‌بستِ نوستالژی در سگ ولگرد هدایت، ۱۳۷.
  64. موسوی و همایون، اگزیستانسیالیسم هدایت و بن‌بستِ نوستالژی در سگ ولگرد هدایت، ۱۴۰.
  65. موسوی و همایون، اگزیستانسیالیسم هدایت و بن‌بستِ نوستالژی در سگ ولگرد هدایت، ۱۴۲.
  66. موسوی و همایون، اگزیستانسیالیسم هدایت و بن‌بستِ نوستالژی در سگ ولگرد هدایت، ۱۴۴.
  67. موسوی و همایون، اگزیستانسیالیسم هدایت و بن‌بستِ نوستالژی در سگ ولگرد هدایت، ۱۴۶.
  68. موسوی و همایون، اگزیستانسیالیسم هدایت و بن‌بستِ نوستالژی در سگ ولگرد هدایت، ۱۵۰.
  69. موسوی و همایون، اگزیستانسیالیسم هدایت و بن‌بستِ نوستالژی در سگ ولگرد هدایت، ۱۴۱.
  70. روزبه کوهشاهی، نگاهی اگزیستانسیالیستی به مسخ، ۱۹.
  71. روزبه کوهشاهی، نگاهی اگزیستانسیالیستی به مسخ، ۲۰.
  72. ۷۲٫۰ ۷۲٫۱ ۷۲٫۲ ۷۲٫۳ ۷۲٫۴ چهارمحالی و شریفی ولدانی، بازتاب اسطوره در سگ ولگرد هدایت، ۲۳۴.
  73. کریمی مطهر، تأثیر آنتون چخوف بر ادبیات معاصر ایران، ۱۵۴.
  74. کریمی مطهر، تأثیر آنتون چخوف بر ادبیات معاصر ایران، ۱۴۹.
  75. موسوی و همایون، اگزیستانسیالیسم هدایت و بن‌بستِ نوستالژی در سگ ولگرد هدایت، ۱۳۸.
  76. کاتوزیان، «سگ ولگرد» هدایت، ۷۴.
  77. هدایت و بهارلو، سگ ولگرد صادق هدایت با مقدمهٔ محمد بهارلو، ۳.
  78. ۷۸٫۰ ۷۸٫۱ ۷۸٫۲ ۷۸٫۳ ۷۸٫۴ چهارمحالی و شریفی ولدانی، بازتاب اسطوره در سگ ولگرد هدایت، ۲۳۶.
  79. گلبن، کتاب‌شناسی ولگرد هدایت، ۱۴۳.[ارجاع دست‌دوم]
  80. فرهودی‌پور، کتاب‌شناسی نقد و بررسی ادبیات داستانی معاصر، ۶۱.
  81. ۸۱٫۰ ۸۱٫۱ چهارمحالی و شریفی ولدانی، بازتاب اسطوره در سگ ولگرد هدایت، ۲۳۷.

منابعویرایش

کتاب‌ها
مقاله‌ها

پیوند به بیرونویرایش