مهدی فرخ

سیاست‌مدار ایرانی
(تغییرمسیر از سید مهدی فرخ)

سید مهدی فرخ (۱۲۶۵–۱۳۵۲) ملقب به مبین‌السلطنه و بعد معتصم‌السلطنه دولت‌مرد ایرانی اواخر دوره قاجار و دوره پهلوی بود. او نزدیک به نیم قرن مشاغل و مقامات مختلف حکومتی و سیاسی داشت: هفت مرتبه استاندار و پنج نوبت وزیر و سه دوره سناتور و دو دوره نماینده مجلس و دو دفعه سفیرکبیر شد. فرخ نخستین وزیر صنایع و نخستین وزیر خواروبار ایران است.

مهدی فرخ (معتصم‌السلطنه)
وزیر کشور ایران
مشغول به کار
تیر ۱۳۲۱ – امرداد ۱۳۲۱
در زمانِمحمدرضا شاه پهلوی
نخست‌وزیرعلی سهیلی
وزیر خواروبار
شروع به کار
امرداد ۱۳۲۱
نخست‌وزیراحمد قوام
وزیر صناعت
شروع به کار
۱۳۱۶
در زمانِرضا شاه پهلوی
پیش ازغلامعلی فریور
رئیس شهربانی کل کشور
مشغول به کار
۱۳۲۹ – ۱۳۲۹
در زمانِمحمدرضا شاه پهلوی
نخست‌وزیرعلی منصور
پیش ازسرتیپ دفتری
سفیر ایران در چین
مشغول به کار
آبان ۱۳۲۷ – ۲۳ مهر ۱۳۲۸
در زمانِمحمدرضا شاه پهلوی
نخست‌وزیرعبدالحسین هژیر
پس ازسید علی نصر
پیش از-
سناتور انتصابی
حوزه انتخاباتیتهران (دوره‌ پنجم)
مشغول به کار
۱۳۳۰ – ۱۳۳۲
حوزه انتخاباتیآذربایجان (دوره‌ اول)
نماینده مجلس شورای ملی
مشغول به کار
۶ اسفند ۱۳۲۲ – ۲۱ اسفند ۱۳۲۴
حوزه انتخاباتیزابل (دوره‌ چهاردهم)
مشغول به کار
۱۲۹۳ – ۱۲۹۴
حوزه انتخاباتیتربت حیدریه (دوره‌ سوم)
استاندار خراسان
شروع به کار
۱۳۳۵
در زمانِمحمدرضا شاه پهلوی
نخست‌وزیرحسین علاء
استاندار فارس
مشغول به کار
۱۳۳۴ – ۱۳۳۵
مشغول به کار
۱۳۱۹ – ۱۳۲۰
در زمانِرضا شاه پهلوی
استاندار کرمان
مشغول به کار
۱۳۲۰ – ۱۳۲۱
در زمانِمحمدرضا شاه پهلوی
نخست‌وزیرمحمدعلی فروغی
اطلاعات شخصی
زاده۱۲۶۵
،
درگذشت۱۳۵۲
،
ملیت ایران
شغلسیاستمدار
مذهباسلام شیعه دوازده امامی

زندگیویرایش

پدرش سیدمحمد سادات تهرانی بود. سیزده ساله بود که لقب مبین السلطنه و فرمان مستوفی‌گری از مظفرالدین شاه گرفت. پس از تحصیلات ابتدائی و متوسطه به مدرسه علوم سیاسی راه یافت و دوره آن مدرسه را قبل از مشروطیت پایان داد و در اداره تذکره و دفتر وزارتی وزارت امور خارجه مشغول کار شد. سپس مأموریت قفقاز گرفت و چندی در باطوم و گنجه نایب قنسول بود. در ۱۳۳۱ قمری (۱۲۹۲ خورشیدی) به عنوان کارگزار مأمور خدمت در تربت حیدریه شد و در انتخابات دوره سوم قانونگزاری از طرف مردم تربت حیدریه به مجلس رفت. او جزو جوانترین نمایندگان مجلس بود. این دوره با شروع جنگ اول و مهاجرت نمایندگان به کرمانشاه بیش از یک سال طوی نکشید. پس از تاجگذاری احمدشاه لقب معتصم‌السلطنه گرفت.

فرخ مجدداً به وزارت خارجه رفت و سرحددار سیستان و پس از مدتی کارگزار گیلان شد. پس از دو سال ریاست اداره تحریرات روس در وزارت خارجه به عهده او واگذار شد. با پایان جنگ جهانی اول تصمیم به بازگشایی مجلس گرفته و انتخاب برگزار شد. معتصم السلطنه از سیستان انتخاب شد اما با کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ دولت سید ضیاء‌الدین طباطبایی از تشکیل مجلس جلوگیری کرد و معتصم السلطنه با سمت کارگزاری کل وزارت خارجه عازم خراسان شد. در خراسان از دوستان و نزدیکان کلنل محمد تقی خان پسیان شد و در قیام او شرکت جست. با سقوط کابینه سیدضیاء و تشکیل مجلس در تابستان ۱۳۰۰ به اعتبارنامه معتصم‌السلطنه که متهم با همکاری با سیدضیاء بود اعتراض و رسیدگی آن به کمیسیون تحقیق سپرده شد. در این بین کلنل پسیان کشته شد و دولت برای بازداشت معتصم السلطنه که به دلیل نمایندگی دارای مصونیت بود از مجلس اجازه خواست اما معتصم السلطنه به قائنات گریخت و از آنجا به بیرجند نزد خانواده علم پناه برد. مجلس نیز به رد اعتبارنامه او رأی داد. در ۱۳۰۲ در کابینه مشیرالدوله به ریاست حسابداری وزارت امور خارجه رسید و سپس مدیرکل مالی آن وزارتخانه شد.

فرخ در سال ۱۳۰۵ با عنوان وزیر مختار به افغانستان رفت و مدت دو سال در آن کشور اقامت داشت. او در ششم آذر ۱۳۰۶ «عهد‌نامه ودادیه و تأمینیه» را با غلام صدیق‌خان کفیل وزارت خارجه افغانستان امضا شد که مبنائی بر روابط دو کشور شد. [۱]

شغل بعدی فرخ معاونت اعتمادالدوله قراگوزلو وزیر معارف بود که در تابستان ۱۳۰۸ به آن منصوب و در هفدهم امرداد به مجلس معرفی شد. سپس رئیس اداره کل صناعت شد که پس از انحلال وزارت اقتصاد و تشکیل سه اداره کل فلاحت و تجارت و صناعت، تازه تأسیس شده بود. روسای این ادارات در حکم وزیر بودند و در مجلس حضور می‌یافتند. پس از مدتی کوتاه، امور مربوط به اداره کل فلاحت هم به فرخ واگذار شد.

در ۱۳۱۴ فرخ به حکومت رضائیه منصوب شد و دو سال بعد دوباره رئیس اداره کل صناعت شد. پس از چند روز، اداره صناعت به وزارت صناعت تبدیل و فرخ نخستین وزیر صناعت ایران شد. مدت وزارتش زیاد به طول نینجامید و جای خود را ابتدا به فروهر و بعد به منصورالملک داد. در ۱۳۱۹ استاندار فارس و بنادر شد و در شهریور ۱۳۲۰ به استانداری کرمان و بلوچستان تغییر مأموریت یافت. در ۱۳۲۱ از کرمان احضار شد و در تیرماه ۱۳۲۱ در کابینه سهیلی به وزارت کشور رسید. هنوز یک ماه از وزارت کشور او نگذشته بود که کابینه سهیلی دچار بحران شد و کنار رفت. قوام‌السلطنه به جای سهیلی به زمامداری رسید و برای رسیدگی به وضع نابسامان غله کشور، لایحه تأسیس وزارت خواروبار را به مجلس برد و سید مهدی فرخ را به سمت وزیر این وزارتخانه به مجلس معرفی کرد.

در انتخابات دوره چهاردهم قانونگزاری، فرخ به نمایندگی از زابل و سیستان به مجلس رفت. در همین دوره چند بار سخن از نخست‌وزیری و ریاست مجلس وی پیش آمد. فرخ در این دوره علیه سهیلی و سید محمد تدین به علت دخالت در انتخابات اعلام جرم کرد که هر دو پس از محاکمه در دیوان کشور تبرئه شدند.

در اواخر دورهٔ چهاردهم حکیمی نخست‌وزیر فرخ را برای استانداری آذربایجان شرقی و غربی در نظر گرفت و فرمان او صادر شد ولی اوضاع سیاسی آذربایجان امکان این مأموریت را به فرخ نداد و دولت او را مجدداً به استانداری فارس فرستاد.

فرخ در ۱۳۲۷ در دولت هژیر به سمت سفیرکبیر ایران در چین تعیین شد. فکر اعزام سفیرکبیر به چین در دولت حکیم‌الملک پیش آمد و عبدالحسین هژیر نامزد این سمت بود. او یک هفته قبل از نخست‌وزیری خود قرار بود به این مأموریت اعزام شود که از طرف مجلس به نخست‌وزیری رسید و پست سفارت ایران به سید مهدی فرخ تعلق گرفت. او مدت یک سال در آن کشور اقامت داشت. در حکومت منصورالملک در ۱۳۲۹ فرخ به ریاست کل شهربانی منصوب شد. با زمامداری رزم‌آرا سرتیپ دفتری به جای او نشست و فرخ به عنوان سناتور انتصابی آذربایجان به مجلس سنا رفت.

در ۱۳۳۴ برای بار سوم به استانداری فارس رفت و یک سال بعد استاندار خراسان شد و مدتی در این سمت باقی بود تا به تهران احضار شد و دیگر از آن تاریخ شغلی به وی ارجاع نشد تا دوره پنجم مجلس سنا که سناتور انتصابی تهران شد.

مهدی فرخ در اواخر عمر به انتشار خاطرات زندگانی سیاسی خود در مجله سپید و سیاه پرداخت که بعداً به صورت کتابی منتشر شد.

آثارویرایش

  • تاریخ مختصر افغانستان
  • نظری به مشرق
  • تاریخ سیاسی افغانستان
  • یک سال در چین
  • خاطرات سیاسی فرخ
  • شجره خبیثه

منابعویرایش

  1. «مذاکرات جلسه ۲۴۹ دوره ششم مجلس شورای ملی هشتم خرداد ۱۳۰۷».