شاه سلیمان دوم

از پادشاهان دودمان صفوی در ایران

شاه سلیمان دوم (۱۱۲۸–۶ ذیقعدهٔ ۱۱۷۶ ه‍.ق) با نام اصلی میرزا سید محمد حسینی مرعشی، کمتر از ۳ ماه پادشاه اسمی صفویان بود.

شاه سلیمان دوم
پادشاه اسمی سلسله صفوی
Suleiman II of Iran.jpg
سلطنت۲۰ محرم ۱۱۶۳–۱۱ ربیع‌الثانی ۱۱۶۳ ه‍. ق
۱۷۴۹–۱۷۵۰ میلادی
تاج‌گذاری۵ صفر ۱۱۶۳ ه‍.ق
پیشینشاهرخ افشار
جانشینشاهرخ افشار
زاده۵ جمادی الثانی ۱۱۲۶
اصفهان
درگذشته۶ ذیقعدهٔ ۱۱۷۶ ه‍.ق
مشهد
همسر(ان)جان‌آغا بیگم
فرزند(ان)سلطان داوود میرزا
سلطان علی میرزا
سلطان حسین میرزا
سلطان قاسم میرزا
سلطان هاشم میرزا
نام کامل
میرزا سید محمد مرعشی صفوی
دودمان مرعشی
صفوی
پدرنواب محمد داوود میرزا
مادرشهربانو بیگم صفوی
دین و مذهباسلام، شیعه دوازده‌امامی

تبارویرایش

پدر او میرزا محمد داوود حسینی مرعشی نام داشت و پسر عزشرف بیگم دختر جهان‌بانو بیگم دختر زبیده بیگم دختر شاه عباس یکم بود و مادرش شهربانو بیگم دختر شاه سلیمان یکم صفوی بود. او هم‌چنین عموی سید احمد شاه بود.

پیش از پادشاهیویرایش

سید محمد در شش سالگی پدرش را از دست داد و در کنار مادر و شاه سلطان حسین تربیت یافت، هنگام محاصره اصفهان به دستور شاه سلطان حسین او همراه با دو دختر شاه که یکی همسر میرزا سید مرتضی و دیگری همسر میرزا محمد مقیم خلیفه سلطانی بود مخفیانه از اصفهان خارج شد و به شاه تهماسب دوم پیوست در زمان شاه تهماسب دوم مورد توجه او قرار گرفت و در زمان نادرشاه نیز صاحب مقامات مهمی گردید. از آن جمله، مقام صدارت کل ممالک ایران و تولیت حرم امام رضا در مشهد بود. حتی گفته شده نادر درصدد برآمد تا وی را که نزد مردم شهرتی پیدا کرده بود. از میان بردارد اما به دلیل تضرع مادر شاهزاده از تصمیم خود منصرف شد. عادل‌شاه چون ماندن سید محمد را در مشهد به صلاح نمی‌دانست هنگامی که عازم جنگ با برادر خود ابراهیم‌شاه بود و برای جلب قلوب سید و مردم او را علاوه بر منصب تولیت صدارت خاصه و عامه کل ایران تعیین کرد و وی را همراه خود به مازندران برد. در این جنگ بعد از شکست عادلشاه این بار سید محمد وارد اردوی ابراهیم خان شد و به خاطر اهمیت نسب و نفوذش در بین مردم مورد احترام ابراهیم قرار گرفت و در مقام صدارت باقی ماند. سرانجام وی را با پنج هزار سپاه جهت تعمیر در رودخانه قم که هرسال باعث خرابی حرم فاطمه معصومه می‌شد و تجدید مقرنس‌کاری گنبد و ترمیم شهر و ارگ و حفاظت شهر و انجام محاسبات عمال عراق به قم فرستاد.

سید محمد میرزا، در زمان نادرشاه متولی حرم امام رضا گردید، از همین روی «میرزا سید محمد متولی» خوانده می‌شد. در بحران جانشینی نادرشاه، مأمور تعمیر و حفاظت از قم شد و سرانجام فرمانبردار شاهرخ‌شاه گردید و روانهٔ مشهد گشت. شاهرخ‌شاه اگر چه نوهٔ پسری نادرشاه افشار بود ولی نوهٔ دختری شاه سلطان حسین صفوی نیز به‌شمار می‌آمد. شاهرخ‌شاه که از او در بیم بود، دو بار قصد کشتن او کرد که هر دو بار ناکام ماند. این امر به تحصن میرزا سید محمد در خانه‌اش انجامید. سرانجام در ۲۰ محرم ۱۱۶۳ ه‍.ق گروهی از سرداران به سرکردگی امیر علم خان خزیمه، او را از خانه‌اش به ارگ بردند و شاهرخ‌شاه را دستگیر کردند.

پادشاهیویرایش

او به حرمت ماه محرم، در ۵[پانویس ۱] یا ۹[پانویس ۲] صفر ۱۱۶۳ ه‍.ق تاج‌گذاری نمود و بلند پایگان حکومت خود را برگماشت و امیر علم خان خزیمه را به عنوان وکیل‌الدوله (نخست‌وزیر) برگزید.[پانویس ۳] در دورهٔ کوتاه پادشاهی‌اش توانست هرات را از احمد شاه درانی بازپس بگیرد. هنگامی که از مشهد خارج شده بود، امیر علم خان بی‌اطلاع او شاهرخ را کور نمود. این اقدام سبب شد که امیر علم خان برکنار شود و امیر اصلان خان قِرِقلو به مقام وکالت گماشته شود، ولی با فروکش کردن خشم شاه، پس از یک هفته دوباره امیر علم خان به مقام وکالت گمارده شد.

شاه سلیمان دوم مالیات ۳ سال را بر مردم بخشید. این اقدام سبب نارضایتی شماری از سرداران گردید. همسر شاهرخ به‌دروغ به‌شماری از سرداران خبر رساند که شاهرخ کور نشده‌است. یوسفعلی خان جلایر و شماری دیگر از سرداران در ۱۱ ربیع‌الثانی ۱۱۶۳ ه‍.ق بر ضد شاه سلیمان دوم شوریده، او را دستگیر و کور نمودند، ولی هنگامی که شاهرخ را از بند آزاد کردند دریافتند که او به‌راستی کور شده‌است. امیر علم خان در آغاز از مشهد گریخت ولی سپس توانست مشهد را تصرف کند، اما سلیمان (میر سید محمد) دیگر مقام پادشاهی را نپذیرفت. یوسفعلی خان جلایر که گریخته بود، دستگیر و کشته شد.

کمتر از ۴ ماه پس از برکناری شاه سلیمان دوم در مشهد، در ۲۵ رجب ۱۱۶۳ ه‍.ق اتحادی سه‌گانه از سرداران (علیمردان خان بختیاری، ابوالفتح‌خان بختیاری و کریم‌خان زند) یکی دیگر از نوه‌های دختری شاهان پیشین صفوی یعنی شاه اسماعیل سوم را در اصفهان به تخت نشاندند.

فرزندانویرایش

پس از برکناری، او پسران بزرگش یعنی سلطان داوود میرزا و سلطان علی میرزا را به عتبات فرستاد و بعد به بنگاله هند رفتند ولی سلطان حسین میرزا، سلطان قاسم میرزا و محمد هاشم میرزا را نزد خود در مشهد نگاه داشت. سلطان علی میرزا و سلطان حسین میرزا فرزندان جان آغا بیگم دختر شاه سلطان حسین می باشند.

  • سلطان داوود میرزا (زاده ۱۱۴۱ _ وفات ۱۲۰۴)
  • سلطان علی میرزا (زاده ۱۱۴۹ _ وفات ۱۱۸۸) از جان آغا بیگم
  • سلطان حسین میرزا (زاده ۱۱۵۰ _ وفات ۱۲۲۶) از جان آغا بیگم
  • سلطان قاسم میرزا (زاده ۱۱۵۴ _ وفات ۱۲۰۷)
  • سلطان هاشم میرزا (زاده ۱۱۶۵ _ وفات بعد از ۱۲۳۶)


سکه‌هاویرایش

روی بیشتر سکه‌های او این شعر دیده می‌شود:

زد از لطفِ حق سکهٔ کامرانیشهِ عدل‌گستر سلیمانِ ثانی

پشت سکه‌ها نیز شعار شیعه و نام دوازده امام حک شده‌است.[۱]

تبارنامهویرایش

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. مطابق نوشتهٔ زبور آل داود
  2. مطابق نوشتهٔ مجمع‌التواریخ
  3. اگر چه دوران کوتاه پادشاهی شاه سلیمان دوم، اجازه نمی‌دهد که بتوان فهمید گماشتگانش، از او اطاعت کرده‌اند یا نه، ولی انتصابات او از جهت درک ادعای فرمانروایی یکی از بازماندگان صفوی و نیز آشنایی با مقامات و دیوان‌سالاری آن روزگار اهمیت دارد. همچنین برخی از این افراد در رخدادهای بعدیِ صحنهٔ آشوب‌زدهٔ ایرانِ آن روزگار منشأ اثر شدند. گماشتگان او از این قرار بودند:

منابعویرایش