ضیا گوک آلپ

محمد ضیاء گوک‌آلپ (۲۳ مارس ۱۸۷۶ - ۲۵ اکتبر ۱۹۲۴) جامعه‌شناس، نویسنده، شاعر و سیاستمدار ترک بود. (به ترکی استانبولی: Mehmed Ziya Gökalp) ( گوک‌آلپ بمعنی "قهرمان آسمان") از اندیشمندان متأخر پان‌تورانیسم محسوب می‌شود و پدر پان‌ترکیسم لقب گرفته است.

ضیاء گوک‌آلپ
Ziya Bey Gökalp.jpg
زاده۲۳ مارس ۱۸۷۶
چرمیک، استان دیاربکر، امپراتوری عثمانی
درگذشته۲۵ اکتبر ۱۹۲۴ (۴۸ سال)
استانبول، ترکیه
سبک نوشتاریپان‌ترکیسم

از نظر وی میهن ترکان توران کشور جاودانی است.[۱] وی در نفی عناصر اسلام‌گرایی و ​​عثمانیسم به نفع پان‌ترکیسم برای تاسیس ترکیه تأثیرگذار بود.

اوایل زندگیویرایش

محمد ضیاء در ۲۳ مارس ۱۸۷۶ در دیاربکر از محمد توفیق‌بیگ و زلیخا خانم که هر دو ترک بودند به دنیا آمد. خانه‌ای که وی متولد شده‌است در سال ۱۹۵۶ به موزه تبدیل شد.

دیاربکر "یک مرز فرهنگی" بود که تا قرن شانزدهم توسط عرب‌ها و پارس ها اداره می‌شد ، "سنت‌های ملی متناقض" در میان جمعیت محلی ترک ، کرد و ارمنی وجود داشت.

گفته می‌شود که وی آگاهی هویتی خود را از این محیط کسب کرده‌است. بعدها هنگامی که بعضی وی را کرد خواندند پاسخ داد در حالی که از نژاد ترکی خود اطمینان دارد این امر مهم نیست: "من از طریق مطالعات جامعه‌شناسی خود فهمیدم که ملیت صرفاً بر اساس تربیت است."

پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی و متوسطه در دیاربکر، در سال ۱۸۹۵ به استانبول رفت. به دانشکدأ دامپزشکی رفت و درگیر سیاست شده ۱۰ ماه در زندان بود و به عضویت حزب اتحاد و ترقی (CUP) درآمد.

حرفهویرایش

عدم محبوبیت عبدالحمید دوم احساسات مختلف انقلابی را در قسطنطنیه بیدار کرده بود. وی اولین دفتر CUP را در ژوئیه ۱۹۰۸ در دیاربکر افتتاح کرد. در سپتامبر ۱۹۰۹ به سلانیک نقل مکان کرد و در آنجا در سال ۱۹۱۰ به عضویت کمیته مرکزی CUP درآمد. طلعت پاشا که در سالونیکا زندگی می کرد اغلب در خانه او میهمان بود و در آنجا به بحث‌های سیاسی می‌پرداخت. در سال ۱۹۱۲ دوباره به قسطنطنیه بازگشت.

پس از جنگ جهانی اول به دلیل مشارکت در حزب اتحاد و ترقی دستگیر شد و بین سال‌های ۱۹۱۹ تا ۱۹۲۱ به مالت تبعید شد.

در مالت به نوشتن و تحکیم عقاید خود ادامه داد. در بهار ۱۹۲۱ به ترکیه بازگشت، اما جای او را در دانشگاه استانبول پس ندادند. در زادگاه خود دیاربکر اقامت گزید و در یک مدرسۀ متوسطه و حوزۀ علمیه به تدریس جامعه‌شناسی و روان‌شناسی پرداخت. سپس شروع به انتشار یک خبرنامۀ هفتگی کوچک به نام Küçük Mecmua کرد که به آرامی تأثیر گذاشت و منجر به مشارکت در روزنامه‌های مهم روزانه استانبول و آنکارا شد.

در اواخر سال ۱۹۲۲ دعوت شد تا بخش انتشارات و ترجمه را در وزارت آموزش و پرورش اداره كند. تا زمان مرگ در سال ۱۹۲۴ به عنوان عضوی از شورای عالی آموزش ملی ترکیه بود و در کمیته آموزش و پرورش که سیستم مدرسه، برنامۀ درسی و کتب درسی را اصلاح میکرد خدمت کرد. به‌علاوه در تهیۀ پیش نویس قانون اساسی ۱۹۲۴ شرکت کرد.

وی صاحب ۵ روستا در شمال شرقی دیاربکر بود.

ایدئولوژیویرایش

وی معتقد بود که یک ملت برای زنده ماندن باید از "آگاهی مشترک" برخوردار باشد، "اینکه فرد فقط با تبدیل شدن به یک نمایندۀ اصیل از فرهنگ خود به شخصیتی اصیل تبدیل می‌شود".

معتقد بود که یک کشور مدرن باید از نظر فرهنگ، دین و هویت ملی یک‌دست شود. این تصور از هویت ملی با اعتقاد او به تقدم ترکی بودن به عنوان یک فضیلت وحدت‌بخش افزایش یافت.

در مقاله‌ای در سال ۱۹۱۱ اظهار داشت که ترک‌ها "ابرمردانی" هستند که نیچه فیلسوف آلمانی تصور می‌کرد.

مشغلۀ عمدۀ جامعه‌شناسی وی تمایز Avrupalılık ("اروپایی‌گرایی"، تقلید از جوامع غربی) و Modernlik ("مدرنیته"، ابتکار عمل) بود.

نگاه به ژاپن به‌عنوان الگوویرایش

او به ژاپن به عنوان الگویی در این زمینه علاقه‌مند بود، کشوری که معتقد بود بدون کنار گذاشتن هویت فرهنگی ذاتی خود مدرن شده است.

تعاریف فرهنگ و تمدنویرایش

گوكالپ اظهار می‌داشت كه تابع ساختن "فرهنگ" (غیر سودگرایی، نوع‌دوستی، روحیۀ عمومی) به "تمدن" (سودگرایی، خودخواهی، فردگرایی) به معنای نابودی یک كشور است: "تمدن همبستگی و اخلاق اجتماعی را از بین می‌برد".

گوكالپ با خوانش خود از امیل دوركیم به این نتیجه رسید كه لیبرالیسم غربی به عنوان یک سیستم اجتماعی فردگرایی را تشویق می‌كند كه از یكپارچگی دولت می‌كاهد.

دورکیم که گوكالپ اثر وی را به زبان تركی ترجمه كرد، دین را وسیله‌ای برای متحد كردن جمعیت از نظر اجتماعی و حتی "دین به عنوان پرستش جامعه از خود" تلقی كرد.

ادعای دورکیم مبنی بر اینکه زندگی گروه مهمتر از زندگی فرد است مفهومی بود که توسط گوکالپ پذیرفته شد.

گوكالپ ایدئولوگ اولیه حزب اتحاد و ترقی بود. دیدگاه‌های او دربارۀ "ملت" میراث بحث برانگیزی ایجاد کرده‌است.

بسیاری از مؤرخان و جامعه‌شناسان اظهار داشتند که ملی‌گرایی وی در نسل‌کشی ارامنه نقش داشته است. برداشت او از ملت "همبستگی اجتماعی" بود كه "وحدت فرهنگی" را ضروری می‌كرد.

"ناسیونالیسم جغرافیایی" که در آن هرکسی که تحت یک سیستم سیاسی زندگی می‌کرد بخشی از ملت بود، برای گوکالپ که یک ملت را از نظر زبانی و فرهنگی یکپارچه تصور می کرد قابل قبول نبود.

از نظر وی نمی‌توان عضویت در ملت را انتخاب كرد، زیرا عضویت در ملت غیرارادی است.

مبانی ترکیسمویرایش

کتاب "اصول تُرک" در سال ۱۹۲۳ و فقط یک سال قبل از مرگ وی منتشر شد، هویت ملی‌گرای گسترده‌ای را که مدت‌ها در تعالیم و شعرهای خود داشت را بیان می‌کند.

ملی‌گرایی که وی از آن حمایت می‌کند "ملت یک گروه نژادی یا قومی یا جغرافیایی یا سیاسی یا ارادی نیست بلکه متشکل از افرادی است که دارای یک زبان، دین، ​​اخلاق و زیبایی‌شناسی مشترک هستند، به عبارت دیگر کسانی که آموزه‌های فرهنگی یکسان دارند."

سه طبقۀ هویت پان‌ترکیستی:ویرایش

 ترک‌های جمهوری ترکیه:ویرایش

ملتی طبق معیارهای فرهنگی و سایر معیارها.

 ترک‌های اوغوز:ویرایش

همچنین به ترکمن‌های آذربایجان، ایران و خوارزم اشاره می‌کنند که ... اساساً یک فرهنگ مشترک دارند که همان فرهنگ ترک‌های ترکیه است - این چهار گروه اوغوزستان را تشکیل می‌دهند.

اقوام دورتر ترک زبان:ویرایش

مانند یاکوت‌ها، قرقیزها، ازبک‌ها، کیپچاک‌ها و تاتارها دارای یک وحدت زبانی و قومی سنتی هستند که با فرهنگ ترکی قرابت دارند اما هویت ترکی ندارند.

مرحلۀ دوم "اوغوزیسم" بود و مرحلۀ آخر "تورانیسم" بود که وی و دیگر شاعران ملی‌گرای قبل از جنگ جهانی اول آن را ترویج می‌کردند.

البته پان ترکیسم گاکالپ که به عنوان یک اشتراک قومی تصور می‌شود، برخلاف برخی از جانشینان پان‌ترکیست خود گروه‌های دیگر را تحقیر نکرد.

تصوفویرایش

آلپ ارن توپال از دانشگاه بیلکنت از تأثیر تصوف در وی صحبت می‌کند:

وی اشعار نظامی را می‌ستود و همبستگی موجود در دستورات صوفیان " به‌ویژه نقشبندیه" را تحسین می‌کرد. از متافیزیک ابن عربی تمجید می‌کرد و بیش از جورج برکلی یا امانوئل کانت آرمان‌گرا بود.

ایده‌های او معاصر بود و با اندیشه‌های مدرن افرادی چون آلفرد فوئله، ژان‌ماری گویا، نیچه و ویلیام جیمز همسنگ بود.

آثار شعریویرایش

کارهای شاعرانه وی در خدمت دیدگاه‌های جامعه‌شناختی و ملی‌گرایانۀ او بود. در سبک و محتوا حس هویت ترکی قبل از اسلام را زنده می‌کرد.

در گل‌افشان می‌گوید:

"مردم مانند باغ هستند، / ما قرار است باغبان آن باشیم! / ابتدا شاخه‌های بد باید بریده شوند / و سپس پیوندک به پیوند زده می‌شود. "

او بشارت Yeni Hayat ("زندگی جدید") می‌دهد، جایی که آرمان‌های شرقی و غربی با یکدیگر دیدار می‌کنند و "جهان جدید ترکیه" را تشکیل می‌دهند.

بعضی اوقات شعر او از کارهای جامعه‌شناختی دور می‌شود:

"بدو، استاندارد را بردار و بگذارید بار دیگر در پلونا کاشته شود / شب و روز، بگذارید آب‌های دانوب از خون سرخ شود ... ".

مشهورترین شعر او توران ۱۹۱۱:

"از نظر ترکان، وطن به معنای نه ترکیه، نه ترکستان است؛ سرزمین مادری کشوری بزرگ و ابدی است - توران!"

در طول جنگ جهانی اول، Kızıl Destan ("حماسۀ سرخ") وی خواستار نابودی روسیه به نفع پان‌ترکیسم شد.

میراثویرایش

گوکالپ به عنوان "پدر ناسیونالیسم ترک" و حتی "استاد اعظم ترک‌گرایی" توصیف شده‌است.

تأثیر او از طرق مختلف طنین‌انداز شد. به عنوان مثال تأکید وی بر اصالت موسیقی ترکی منجر به این شد که دولت موسیقی کلاسیک عثمانی را مدتی از رادیو در دهه ۱۹۳۰ ممنوع کند. به باور او موسیقی محلی ترکی به تنهایی "نمایندۀ نبوغ ملت" بود.

به خاطر رواج پان‌ترکیسم و ​​تورانیسم، به گوکالپ متناوباً به عنوان فردی نژادپرست و توسعه‌طلب و نیز ضدنژادپرست و ضدتوسعه‌طلب نگاه شده است.

این خوانش‌های متفاوت به راحتی به طرفداران و منفیان قابل تقسیم نیست، زیرا عناصر ناسیونالیست در ترکیه (مانند "حزب اقدام ملی‌گرایان") کار وی را به این ادعا که او از تحقق جسمانی تورانیسم حمایت می‌کند و نه صرفاً ایدئولوژیک تفسیر کرده‌اند.

تورانیسم و ​​پان ترکیسم وی الگوهای زبانی و فرهنگی هستند که هویت پساعثمانی از آن‌ها می‌تواند بزاید نه لزوماً گسترش فیزیکی جمهوری ترکیه.

گرچه او اغلب ایده‌های کاملاً متفاوتی داشت، اما ملی‌گرای عربی ساتی الحصری عمیقاً تحت تأثیر گوکالپ قرار گرفت.

مصطفی کمال آتاتورک گفته بود: "پدر گوشت و استخوان من علی رضا افندی است و پدر فکر من ضیاء گوکالپ است.

نظر گوکالپ در مورد نسل‌کشی ارامنهویرایش

"قتل عام ارامنه اتفاق نیفتاد، بلکه یک درگیری ترکی-ارمنی بود. آن‌ها از پشت به ما خنجر زدند، ما آن‌ها را عقب زدیم".

این دیدگاه در بین ترکان جوان بسیار معمول شد.

آثارویرایش

  • اصول تورکیزم
  • تاریخ تمدن ترکیه
  • گل آذین (شعرها)
  • ترک‌گرایی، اسلام‌گرایی و مدرنیسم
  • تاریخ قبایل کرد

پانویسویرایش

منابعویرایش

  • ویکیپدیای انگلیسی https://en.wikipedia.org/wiki/Ziya_G%C3%B6kalp
  • Whitehorn, Alan (2015). The Armenian Genocide: The Essential Reference Guide. Santa Barabara, California: ABC-CLIO, LLC. p. 143-44. ISBN 978-1-61069-687-6.