باز کردن منو اصلی

علم

مجموعه‌ای از آگاهیهای قابل اتکا می داند که از لحاظ منطقی و عقلانی قابل توضیح باشند
(تغییرمسیر از علمی)

علم مجموعه‌ای از آگاهیهای قابل اتکا می داند که از لحاظ منطقی و عقلانی قابل توضیح باشند به زبان‌های دیگر مطالعه کنید

پی‌گیری این صفحه ویرایش علم به معنی اقدام قاعده‌مند در جهت توسعه و سازماندهی هدفمند دانش با ارزش جهان. شمول است که در قالب تفسیرهای قابل آزمایش و پیش‌بینی‌هایی دربارهٔ جهان، صورت می‌گیرد.[۱][۲][۳][۴][۵]

همچنین، علم به معنای «مجموعه دانسته‌هایی است منسجم و روشمند در بارهٔ یک موضوع یا مطالعاتی است که در کار دستیابی به یک هدف معرفتی است؛ گزاره‌های یک علم، ممکن است که اعتباری، و موضوع آن، جزئی و مشخص باشد؛ مانند فیزیک (توصیفی)، بهداشت، علم اخلاق، منطق (هنجاری)، فقه و حقوق (هنجاری، توصیفی و اعتباری)، کلام (هدف‌محور) جغرافیا (موضوع جزئی)، و… فیلسوفان علم، علم را باور صادق موجه هم، توصیف می‌کنند» (برابر نهاد دانش).

یک معنای قدیمی‌تر و نزدیک که امروزه هنوز هم، به کار می‌رود، متعلق به ارسطو است و دانش علمی را مجموعه‌ای از آگاهی‌های قابل اتکا می‌داند که از لحاظ منطقی و عقلانی، قابل توضیح باشند. (بنگرید به بخش تاریخ و ریشه‌شناسی)[۶] همچنین گاه به مجموعه گزاره‌هایی اطلاق می‌شود که دانشمندان در کاوش‌های علمی حول یک موضوع یا برای تأمین یک هدف (در علوم کاربردی یا علوم بدون موضوع مانند علم کلام) گردآورده‌اند و بین آنان بر اساس زبان علوم مورد گفتگو قرار می‌گیرد. البته گاه به معنای عام شامل فلسفه هم می‌شود. به خاطر این که علم اهمیت بالایی دارد درسی به نام علوم تجربی و رشته علوم انسانی در مدارس ایران تدریس می‌شود.تفکیک علم از غیر علم یا به عبارتی آنچه که بعنوان شبه علم شناخته می شود، سرفصلی فوق العاده با اهمیت در « فلسفه علم» است. علم در فرهنگ ما در قبال معانی متفاوتی چون آگاهی، ادراک، شناخت، فهم و معرفت به کار می رود، و به دلیل وجود معانی مختلف ، ابهاماتی نیز در فهم این واژه وجود دارد. “علم” از واژه لاتین (science) مشتق شده است. علم در معنای اصطلاحی روشی است نظام مند درباره نگرش انسان به طبیعت که با روش های معین بدست می آید و هدف آن برقراری رابطه ثابت بین پدیدارهاست. امروزه شاید بتوان پنج تعریف از ماهیت « علم» ارائه داد:

۱- علم به مثابه کار دانشمند ۲- علم به مثابه تکنولوژی ۳- علم به مثابه خیر و خوبی ۴- علم به مثابه نهاد ۵- علم به مثابه کار آزمایشگاهی

تعریف نخست، علم را ذیل عنوان کار دانشمند تعریف می کند و به نوعی پاسخ به این پرسش است که « دانشمند کیست؟» واضح است که دانشمند کسی است که به کار علم مشغول است. این تعریف ارزش خاصی ندارد، چرا که برای ارائه تعریف علم، مفهوم دانشمند را پیش کشیده و برای تعریف دانشمند، مفهوم علم را. بنابراین، این تعریف دوری (circular) است و هیچ معرفت جدیدی به ما نمی دهد.

در نظرگاه دوم، هیچ تمایزی میان علم و تکنولوژی وجود ندارد. علم، پل ها، قرص های ویتامین، سفرهای فضایی و بمب های هسته ای است. به واقع ابهتی که علم داراست، آمیزه ای است از تحسین رفاه و آسایشی که دانش علمی به ارمغان آورده و دلهره از آن سنخ ویرانگری که ممکن است همین دانش پدید آورد. حقیقتی که در این تصور از دانش نهفته، این است که به علم بعنوان ناجی بشریت یا ویرانگری محتمل می توان نگاه کرد. علم سیطره و درک بی سابقه ای از طبیعت را به انسان داده است. بین علم و تکنولوژی تمایزات مهمی وجود دارد. تکنولوژی نمایانگر کاربرد داشن علمی در صنعت، هنر و همه گونه مسائل علمی است. در واقع با داشتن حداقل دانش علمی، برخورداری از تکنولوژی کاملا ممکن است. اما علم و تکنولوژی الزاما دو روی سکه نیستند و بخش بزرگی از علم هیچ گونه کاربرد عملی یا تکنولوژی عاجلی ندارد. نه فقط بین دانش علمی و تکنولوژی بلکه میان نظریه علمی از یک سو و دانش علمی از سوی دیگر باید تمایز قائل شد.

science

در تعریف سوم علم به مثابه هر آنچه درست و نیکوست، هر آنچه خیر است و صحیح مطرح می شود. در نزد عامه هم این تعریف بسیار معمول است. بارها شنیده ام که حتی افراد دور از دانش نیز برای تایید پندارها و اعتقادات خودشان بر علمی بودن آنها تاکید می کنند و اصرار دارند که اخبار و گفته ها و محصولاتشان علمی است. آنها نمی خواهند گفته هایشان غیر علمی باشد چرا که در نظر عامه مردم واژه غیر علمی واژه نادرستی است. از همین رو که حتی فروشنده مهره مار یا فروشندگان سنگ ماه تولد هم اصرار دارند که محصولاتشان مورد تایید علم است. بیشتر مجریان برنامه های فریب عمومی این معنای ضمنی را در نظر دارند که وقتی می گویند فلان چیز علمی است، صرفا مرادشان اسن است که آن چیز خوبی است. بارها شنیده ام که باورمندان به توانایی های فرا طبیعی، اصرار دارند که کارشان علمی است و علم هم اعمال و باورهای آنان را تایید می کند.

چهارمین تعریف، علم را همچون نهاد می داند. علم حمایت دولت ها، منابع مالی سازمان های اقتصادی و تسهیلات دانشگاه های بزرگ و سازمان های آموزشی دیگر را بدست آورده است. به واقع این نتیجه نهادی شدن علم در فرهنگ جوامع انسانی است. معنای نهادی شدن علمی بسیار فراتر از اینهاست. این به آن معناست که پژوهش علمی، کاری مشترک شده که حمایت دانشمندان بسیاری را لازم دارد. معیارهای مشترک در جامعه علمی، پیامدهای تکنولوژیکی احتمالی، به ویژه از نظر بودجه عمومی علم، همه و همه سبب شده که یک تعریف از علم مبتنی بر علم به مثابه نهاد در نظر گرفته شود.

طبق آخرین تعریف، آنچه که علم را از دیگر فعالیت ها متمایز می کند این است که علم در آزمایشگاه دنبال می شود. حتی جایی که آن آزمایشگاه ممکن است لبه آتشفشان ، ژرفای اقیانوس، یا فضای بیرون زمین باشد. دانشمندان در شرایط کنترل شده ای در آزمایشگاه ها کار می کنند و امور واقع طبیعت را بررسی می کنند. شاید گمراه کننده ترین بینش به علم، از همین درآمیختگی علم با آزمایشگاه ناشی می شود، ولی با تمام این تفاسیر این مدل هم به نوعی تعریفی از علم ارائه می دهد، هرچند که این تعریف اساسا نیازمند شرح و بسطی به مراتب بیش از اینهاست.

نویسنده:ارشیا مینائی- دانشگاه کاسل آلمان

محتویات

واژه‌شناسیویرایش

واژهٔ علم از زبان عربی، وارد زبان فارسی شده‌است. برخی واژه دانش را به‌جای علم به‌کار می‌گیرند؛ ولی باید توجه داشت علم و دانش، دارای دو تعریف متفاوت هستند. در زبان انگلیسی، واژه لاتین science برای علم به‌کار گرفته می‌شود، و واژه knowledge، برای دانش. در زبان پهلوی واژه‌های هم ارز علم اینهاست: داناگیْه، هوداناگیْه، فْرهَنگ، فَرزَنیه.[۱] ویدا و چیستا[۲] هم برابرهایی هستند که از زبان اوستایی برگرفته شده‌اند.

 
انیمیشن نشان دادن حرکت قاره‌ها: از جدایی پانگه آ تا به امروز

تاریخ علومویرایش

از عصر کلاسیک علوم به عنوان یک نوع دانش با فلسفه ارتباط نزدیکی داشتند. در اوایل عصر مدرن دو کلمهٔ علم و فلسفه در زبان انگلیسی به جای هم به کار برده می‌شدند. در سدهٔ ۱۷ میلادی فلسفهٔ طبیعی (که امروز علوم طبیعی نامیده می‌شود) به تدریج از فلسفه جدا شد.[۳][۴] با این حال علم همچنان کاربردی وسیع برای توضیح آگاهی‌های مطمئن در مورد یک موضوع داشت. به همین ترتیب هم امروزه نیز در عصر مدرن همچنان علم برای موضوعاتی همچون علم کتابداری یا علوم سیاسی کاربرد دارد.

در عصر مدرن، علم معادل علوم طبیعی و فیزیکی به کار می‌رود، لذا محدود به شاخه‌هایی از آموختن است که به پدیده‌های دنیای مادی و قوانین آن‌ها می‌پردازد. این هم‌اکنون معنای غالب علم در کاربرد روزمره‌است.[۵] این معنای محدودتر از علم که خود بخشی از علم شده‌است، تبدیل به مجموعه‌ای از تعریف‌های قوانین طبیعت شده که بر مبنای مثال‌های اولیه‌ای همچون قانون کپلر، قوانین گالیله و قوانین حرکت نیوتن بنا شده‌اند. در این دوره رایج‌تر شد که به جای فلسفه طبیعی علوم طبیعی به کار رود. در طی سدهٔ نوزدهم میلادی کلمهٔ علم بیش از پیش مرتبط ب مطالعهٔ منظم دنیای طبیعت شد، شامل فیزیک، شیمی، زمین‌شناسی و زیست‌شناسی. این منجر به قرارگیری مطالعات تفکر انسان و جامعه در یک برزخ زبان‌شناسی شد؛ که در نهایت منجر به قرارگیری این مطالعات دانشگاهی در زیر عنوان علوم اجتماعی شد. به همین ترتیب هم امروز قلمروهای بزرگی از مطالعات منظم و دانش وجود دارند که زیر سرفصل کلی علم قرار دارند، همچون علوم کاربردی و علوم صوری.[۶]

به‌طور کلی اطلاعات مجموعه‌ای از داده‌های خام و پردازش نشده‌است. پردازش اطلاعات علم را خلق می‌کند، و علمی که روشش تجربی و نتایجش آزمون پذیر و موضوعش جهان خارج باشد، علم تجربی نامیده می‌شود.

تعریف علمی سیستماتیک دارد
با روش علمی با آن برخورد می‌شود
علمی می‌نماید
خرافه شبه‌علم علم حاشیه‌ای علم اولیه علم (جریان رایج)

مفهوم دیگر علم در زبان فارسیویرایش

علم در زبان فارسی به معنایی متفاوت و عام تر از معادل انگلیسی‌اش (science) به کار می‌رود. در این مفهوم علم معادل هر نوعی از دانش (knowledge) است. واژه علم در این مفهوم کلی شامل هر نوع آگاهی نسبت به اشیاء، پدیده‌ها، روابط و غیره‌است، اعم از اینکه مربوط به حوزه مادی و طبیعی باشد یا مربوط به علوم معنا و ماوراءالطبیعه. در این تعریف قواعد روش علمی برای دستیابی به آن دانش الزامی نیست و علم شامل مجموعه‌ای از آگاهی‌ها، دانش‌ها و معلوماتی است که انسان توانسته از طریق روش‌های گوناگون تا به امروز به آن‌ها آگاهی پیدا کند. اصطلاحاتی چون علم اخلاق، علم حدیث و علم ریاضیات نشان دهنده کاربرد این معنا از علم هستند.

در مقابل مفهوم علم به‌طور خاص وجود دارد که معادل واژه انگلیسی (science) است که از ریشه لاتینی «ساینتیا» به معنای دانستن گرفته شده‌است و متناظر با آن بخشی از دانش بشری است که از طریق روش‌های تجربی حاصل شده‌است و قواعد علوم تجربی بر آن حاکم است.[۷]

تولید علمویرایش

تولید علم یک واژه اشتباه (غلط مصطلح) است؛ و بجای تولید علمی بکار رفته‌است. وقتی در موتورهای جستجوگر معادل انگلیسی و فرانسه این واژه را جستجو می‌کنیم نتیجه ای نمی‌یابیم[۸] از این واژه فقط در ایران استفاده شده‌است.[۹] باید توجه داشت. واژه‌ها ابزار تفکر‌اند. کاربرد اشتباه آن‌ها باعث ایجاد اغتشاش فکری می‌شود باعت انحراف فکری می‌شود.[۱۰] در یکی دو دهه اخیر این واژه ابداعی و واژه‌های مشابه مثل تولید اندیشه[۱۱]،تولید فرهنگ [۱۲] تولید معرفت، تولید عالم، با عث آلوده سازی محیط‌های علمی به مفهوم‌های اشتباه و ایجاد مسایل بسیار برای گسترش واقعی علم شده‌است. یکی از مشکلات به وجود آمده شده این است که پیشرفت علم با تولید محصولات علمی مثل مقاله و پایان‌نامه اشتباه می‌شود علم تولید کردنی نیسب[۱۳] علم را می‌توان فراگرفت یا توسعه داد و یا کشف کرد[۱۴] بحای تولید علم می‌توان از واژه توسعه علم یا گسترش علم یا فراگیری علم و یا کشف علم استفاده کرد.

علم از دیدگاه صوفیهویرایش

  • جواد نوربخش (پیر سلسله نعمت‌اللهی و روانپزشک): صوفیه به علوم ظاهری و رسمی که شرط اصلی آن‌ها تقلید و تکرار است توجهی ندارند، و علومی را اصیل می‌خوانند که از طریق صفای نفس و تهذیب اخلاق و گشاده‌دل حاصل می‌شود.

آنان معتقدند که علم ظاهری موجب شک و تردید می‌گردد و خود حجاب اکبر است، تنها علمی مفید فایده است که انسان را به حق نزدیک سازد، و لذا علم مورد نظر آنها، علم عشق و حال است، نه دانش قیل و قال.[۱۵]

علم که از قلم آید از آنچه خیزد، علم آن است که حق بر دل ریزد.[۱۷]

علم آلت صید بنده است، زیرا به وسیله علم است که انسان به دام بندگی خدا کشیده می‌شود.[۱۹]

علم چیست از ذره قافی کردنست تا ابد گردش طوافی کردنست
علم و مال و منصب و جاه و قران فتنه آرد در کف بد گوهران
  • شاه نعمت‌الله ولی: علم در بدایت علم شرعی است حاصل به استفاده و تواثر، و در نهایت شهود حق ذاته بذاته، این را عین الیقین می‌خوانند و کمال مقام احسان می‌گویند.[۲۲]

منابعویرایش

  • فرهنگستان زبان و ادب فارسی
  • مصیبت نامه، عطار نیشابوری، به کوشش دکتر واصل نورانی
  • عبدالکریم سروش. علم چیست، فلسفه چیست.. حکمت، ۱۳۷۵.

Max Born (1949, 1965) Natural Philosophy of Cause and Chance points out that all knowledge, including natural or social science, is also subjective. Page 162: "Thus it dawned upon me that fundamentally everything is subjective, everything without exception. That was a shock." See: intersubjective verifiability

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. «فرهنگ واژه‌های پهلوی از آ تا ی - تاریخ فا - مرجع تخصصی تاریخ ایران و جهان». www.tarikhfa.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۳. کاراکتر line feed character در |عنوان= در موقعیت 33 (کمک)
  2. Saleminejad, Hossein. "جست‌وجوی چیستا". www.vajehyab.com. Retrieved 2018-07-23.
  3. Consider, for example, Isaac Newton (۱۶۸۷) Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica
  4. Andrew Janiak (13 October 2006). "Newton's Philosophy". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Retrieved 19 March 2011. Fully understanding Newton means avoiding anachronistically substituting our conception of philosophy in the twenty-first century for what the early moderns called 'natural philosophy'. To be sure, the latter includes much that we now call 'science', and yet it clearly includes much else besides...Newton may have provided physics with its paradigm...Newton's scientific achievement was in part to have vanquished both Cartesian and Leibnizian physics; in the eighteenth century, and indeed much of the nineteenth, physics was largely a Newtonian enterprise.
  5. Oxford English Dictionary
  6. Max Born (1949, 1965) Natural Philosophy of Cause and Chance points out that all knowledge, including natural or social science, is also subjective. Page 162: "Thus it dawned upon me that fundamentally everything is subjective, everything without exception. That was a shock." See: intersubjective verifiability.
  7. عبدالکریم سروش (۱۳۷۵علم چیست، فلسفه چیست.، حکمت، ص. ۳
  8. [http://www.isee.ir/fa/AnnouncementDetails.aspx?AnnouncementId=51 علم چیست کالاست یا معرفت؟, حسن بلورچی,پنجمین همایش بین المللی آموزش مهندسی ایران، ۳۰ آبان تا ۲ آذر۱۳۹۶ ،دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی، تهران، ایران]
  9. <«تولید علم»، مفهومی ابداع ایرانیان!, دکتر رضا منصوری
  10. ملاک‌ها و موازین (شاخص‌های) پیشرفت علم دکتر رضا داوری اردکانی، تولید علم یا توسعه علم؟
  11. نقد-الگوی-پایه-در-حوزهٔ-علم،-فناوری
  12. نقد-الگوی-پایه-در-حوزهٔ-علم،-فناوری
  13. رسول جعفریان: علم تولید کردنی نیست، کشف کردنی استشفقنا (پایگاه بین‌المللی همکاری‌های خبری شیعه
  14. پذیرش واقعیت‌های دنیای امروز حسن بلورچی ضمیمه اجتماعی روزنامه اطلاعات
  15. فرهنگ نوربخش، اصطلاحات تصوف، دکتر جواد نوربخش، جلد ۵، تهران ۱۳۷۸، ص ۱۲۷،
  16. به نقل از: فرهنگ نوربخش، اصطلاحات تصوف، دکتر جواد نوربخش، جلد ۵، تهران ۱۳۷۸، ص ۱۲۷،
  17. رسائل خواجه عبدالله انصاری، به کوشش محمد شیروانی، ص ۲۹
  18. به نقل از: فرهنگ نوربخش، اصطلاحات تصوف، دکتر جواد نوربخش، جلد ۵، تهران ۱۳۷۸، ص ۱۲۸،
  19. شرح و ترجمه کلمات قصار باباطاهر، به اهتمام دکتر جواد مقصود، ص ۳۴۸
  20. به نقل از: فرهنگ نوربخش، اصطلاحات تصوف، دکتر جواد نوربخش، جلد ۵، تهران ۱۳۷۸، ص ۱۲۸
  21. مصیبت نامه، عطار نیشابوری، به کوشش دکتر واصل نورانی، ص ۴۵
  22. رسائل شاه نعمت‌الله ولی، به کوشش دکتر جواد نوربخش، خانقاه نعمت‌اللهی تهران، ج ۴، ص ۱۷۷

پیوند به بیرونویرایش