علی‌آباد کتول

شهری طبری‌نشین در استان گلستان


علی‌آباد کَتول، شهری است در استان گلستان ایران. این شهر مرکز شهرستان علی‌آبادکتول این استان است.

علی‌آبادکَتول
علی‌آباد
Aliabad-e Katul City.jpg
کشور ایران
استانگلستان
شهرستانعلی‌آباد کتول
بخشمرکزی
نام(های) دیگرعلی‌آباد گرگان
سال شهرشدن۱۳۳۲
مردم
جمعیت۵۲٬۸۳۸ نفر (۱۳۹۵)
جغرافیای طبیعی
ارتفاع۱۴۰ متر
اطلاعات شهری
شهردارابوذر اسفندیاری
ره‌آوردلباس محلی، صنایع دستی چوبی، نان سنتی، دستمال و چادر ابریشمی
پیش‌شمارهٔ تلفن۰۱۷ - (۴۲۲) - (۴۲۳)
وبگاهhttp://www.akweb.ir
شناسهٔ ملی خودرو ایران س ۶۹

علی‌آبادکتول به‌طور میانگین معتدل‌ترین شهر در استان و یکی از معتدل‌ترین شهرهای ایران می‌باشد. به دلیل قرار گرفتن این شهر در منطقه پست و کم ارتفاع و قرار گرفتن در کنار چند تپه، جنگل و دو دهنه کوهستانی، آب و هوای این شهر منحصربه‌فرد شده‌است. آبشارکبودوال بلندترین آبشار تمام خزه جهان و تنها آبشار خزه‌ای ایران نیز در این شهر قرار دارد. این شهر یکی از بزرگترین ذخیره گاه‌های چوب سرخدار در جهان است. هرچند قطع بی‌رویه این درخت کم‌یاب و منحصربه‌فرد آن را به کمترین میزان در سالهای اخیر رسانده‌است. این شهر بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵[۱] با حدود ۱۰۰هزار نفر جمعیت به عنوان سومین شهر استان از نظر جمعیت می‌باشد. مساحت شهرستان علی‌آباد ۱۱۶۳ کیلومتر مربع است که محدوده شهری علی‌آباد حدود ۲۰ کیلومتر مربع را شامل می‌شود؛ که پس از گرگان با ۵۵ کیلومتر مربع و گنبدکاووس با ۲۵ کیلومتری مربع سومین ناحیه شهری استان و دهمین ناحیه شهری بزرگ در شمال ایران است.

تاریخچهویرایش

با انجام عملیات بررسی و شناسایی کارشناسان سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری استان گلستان تاریخ علی‌آباد کتول ۷۰۰۰ سال برآورد شده‌است. این تخمین بر اساس آثار شناسایی شده شامل محوطه، تپه و بناهای تاریخی است و بناهای شناسایی شده متعلق به دوران اسلامی است که شامل ۴ حمام، یک بنای مسکونی یک پل و یک آسیاب آبی است که بیشترین آثار شناسایی شده در بخش جلگه‌ای شهرستان کتول قرار دارد.[نیازمند منبع]

رابینوی انگلیسی در کتاب مازندران و استرآباد از نظر جغرافیائی این منطقه را بدین وصف آورده‌است: بلوک کتول در جنوب شرقی استرآباد و در جنوب استرآباد رستاق واقع است حدود آن از کوهستان تا صحرائی است که در دشت ترکمن‌ها است؛ و محدود است به رود کرک (KARK) و جلگه کمالان از شرق به نهر سرخ محله و از شمال به اراضی دوجی و از جنوب به میقان در بسطام طول آن از شرق به مغرب تقریباً ۱۰ مایل و از شمال به جنوب ۳۰ مایل است قسمت عمده آن پوشیده از جنگل است و صحرای علفزار نیز دارد.

وجه تسمیهویرایش

کتول Katul در گذشته یکی از نواحی هفتگانه استراباد و از نواحی شرقی طبرستان محسوب میشده است. شهر علی آباد که به آن کمال غریب نیز گفته میشد حاکم نشین بلوک کتول بوده که خوانین کتول از دوران صفوی بر ان حاکم بودند. [۲] کتول ها گروهی از اقوام طبری تبار بودند که در بلوک کتول که از نواحی هفتگانه استراباد و شرق طبرستان محسوب میشد مسکن داشتند و قدمت اطلاق نام کتول به این منطقه به عصر صفوی میرسد هرچند قدمت واژه کتول در استراباد و طبرستان به قرن ششم میرسد و ریشه واژه کرتوی Kartu به هزاران سال قبل می رسد. زبان کتول ها گویشی از زبان مازندرانی است که با زبان طبری باستان و گویش قدیم استراباد و گویش گرگان قدیم نزدیکی دارد.

نجف زاده بارفروش در کتاب واژه نامه مازندرانی معانی چندی را در ذیل واژه کتول katul بیان نموده است:

  • دامپروری
  • دامدار
  • کوه
  • کوهستان و ترانه کوهستان

علاوه بر این واژه کتول در زبان مازندرانی به معنی گاودار (گالش) - منطقه ازاد چرا - محلی - سرکش - محجوب است.

همچنین در ادبیات قدیم و برخی از اشعار کهنه و بومی مازندرانی از واژه کتول استفاده شده است که شعر زیر از نمونه ان است: [۳]

کتولی بخونم مه یار کتوله کتولی بخونم مه منزل دوره
کتولی بخونم بورم ولایت شه یار دس دارمه شیرین شکایت

ایرج افشار در مخابرات استراباد به استناد نامه ای که از اقای علی  اصغر معززی  چنین ادعا کرده اند که قوم کتول همان  کوتوال های (قلعه بان) سیستان هستند که به رهبری ملک محمود سیستانی  در سال 1139 با نادرشاه درگیر شدند و پس از شکست خوردن گروهی از انها به منطقه استراباد تبعید شدند و چنین ادعا میکردند که نام کتول ریشه در کوتوال دارد و از انجا که این مهاجران سیستانی قلعه بان بودند کوتوال نامیده میشدند ولی این نظریه به دلیل بی پایه بودن مورد قبول تاریخ نگاران قرار نگرفته است . [۴] زیرا واژه کوتوال در بسیاری از نقاط کشور وجود دارد که عینا بصورت کوتوال تلفظ می شوند که نشان از مهاجرت مردمی از سیستان به آن مناطق دارد  و هیچ  کدام دچار دگرگونی لفظی نشده اند و به واژه دیگر بدل نگشتند در حالی که این واژه در طول تاریخ هیچگاه به مردم منطقه کتول و بومی های آن اطلاق نشده است واژه بومی کتول در استراباد و مازندران سابقه طولانی دارد و دارای معنی غیر از قلعه بان است و تنها به گاوداران و دامپروران و مردمان بومی اطلاق میگشته است و از لحاظ تاریخی نام کتول پیشینه ای بسیار قدیمی تر از این رویداد در طبرستان و استراباد و منطقه کتول دارد و اینکه تمامی مهاجران و بومیان ولایت استراباد به زبان خود صحبت می کردند و کتول ها به عنوان قومی طبری تبار به زبان مازندرانی صحبت می کردند و خراسانی ها به زبان فارسی و قزلباش ها به زبان ترکی صحبت می کردند و هیچ اثری از گویش سیستانی که نشان دهنده حضور سیستانی ها تا قبل از زمان پهلوی باشد در این منطقه دیده نمی شود و حتی فراتر از آن هیچ سند تاریخی که ثابت کند گروهی از کوتوال های سیستانی به منطقه کتول یا استراباد مهاجرت کرده باشند در دسترس نمی باشد. [۵]

نام کتول در منابع قدیمی محلی استراباد و طبرستان در فاصله سال های 623 و 628 و  992 و 996 و 1132 مکرر دیده می شود. واژه کتول و کتولی در اسنادی که به گونه وقف نامه های مختلف در کتاب تاریخ کتول سید ضیا میر دیلمی امده است. می توان یافت در زیر بخش هایی از یک سند را که در ان از کلمه کتول و کتولی یاد شده است. می اید (( وقف موید و حبس مخلد اسلامی نمود اشرف الاعیان و الخیار الحاج اسفندیار کتولی من طایفه پلنگ... چه از طبقات ذکور و چه اناث  و بعد انقراضها به دو نفر اعلم و اصلح و اتقی از اهل بلوک کتول باشد... و کان وقوع ذلک فی شهر رجب فی سنه 1132)) طبق این اسناد فردی از طایفه پلنگ قوم کتول اموال خود را در سال 1132 وقف نموده است که این تاریخ چند سال قبل از نبرد بین ملک محمود کوتوالی و نادرشاه است که نشان میدهد قبل از ان قوم کتول در منطقه کتول فعلی ساکن بودند و ارتباطی با کوتوال های سیستانی نداشتند. [۶] همچنین واژه کتول در کتاب های قدیمی همچون  تاریخ مازندران و روضه الصفا و ناسخ التواریخ و جهانگشا انوار و ... وجود دارد. در تاریخ مفصل ایران امده است : از وقایع بالنسیه مهم سلطنت شاه سلیمان صفوی هجوم ترکمنان است که در سال 1086 به حدود استراباد حمله نموده و به قتل و غارت پرداختند و در سال 1087 کلبعلی خان شاملو  با سپاهی از قاجار و افشار و استراباد و کتول و مینودشت و تفنگچیان مازندران ادینه سلطان رهبر ترکمنان را در استراباد شکست داد. طبق این اسناد کتول ها یکی از اقوام استراباد و بومی منطقه کتول بودند که در سال 1087 همراه با سپاه قاجار و افشار و استراباد و مینودشت و تفنگچیان مازندران با ترکمن ها به پیکار پرداختند و در نبرد بر ترکمن ها چیره گشتند بنابراین طبق این سند کتول ها پنجاه سال قبل از نبرد ملک محمود کوتوالی با نادرشاه  در منطقه کتول به عنوان قومی بومی  سکونت داشتند. [۷] همچنین طبق کتابچه وقایع کتول  گروهی به نام کتول در حدود سال 996 از ناحیه مرکزی طبرستان (امل و بابل) به ناحیه شرقی طبرستان (بلوک شرقی استراباد) کتول فعلی در روستای پیچک محله مهاجرت نمودند و از این دوره نام کتول به این منطقه اطلاق گشته است و در دوران قبل از ان این منطقه بخشی از کبودجامه بوده است که از ولایت های شرقی طبرستان محسوب میشده است . طبق این اسناد قومی به نام کتول 150 سال قبل از نبرد ملک محمود کوتوالی با نادرشاه در منطقه کتول فعلی سکونت داشتند و با نام کتول در منطقه شناخته میشدند. [۸] براساس تمام منابع تاریخی کتول به گروهی از مردم طبری تبار گفته می شود که منطقه مرکزی طبرستان به مناطق شرقی طبرستان (شرق استراباد) مهاجرت نمودند و با مهاجرت انها ان مناطق به کتول شهره شدند و خوانین کتول قرن ها بر ان مناطق به حکومت پرداختند و هیچ ارتباطی با کوتوال های سیستان ندارند. طبق تاریخ اساطیری ایران در عصر کیکاووس ولایت شرقی طبرستان کرتوی kartu نامیده میشده که در نزدیکی ان گرگان قدیم قرار داشت که مسکن اسپهبدان و مرزبانان تپورستان بوده است. [۹]

در کتاب سیاسی، اجتماعی کتول (نوشته محمد ابراهیم نظری)، واژه کتول از دو واژه اوستایی کته (kate) و اول (eul) تشکیل شده‌است. «کته» به معنای جا ومکان و «اول» به معنای شیب و دره و گودال است وکتول به مجموعه آبادی‌هایی گفته می‌شود که در درون دره و کوه قرار دارند.

کتول همچنین در زبان مازندرانی به معنای «کسی که رسم چوپانی را نداند»، «کشاورز و زارع»، «گاو شیرده» و «غریب یا کسی که از وطن به دور افتاده» می‌باشد.[۱۰]

هنرویرایش

فعالیت‌های هنری از جمله چادر شب بافی، صنایع دستی و نمد بافی و ساخت ابزار موسیقی از قبیل: تار، دوتار، سه تار، کمانچه و… و خود موسیقی محلی را می‌توان نام برد.

مردمویرایش

 
پراکندگی مردم تبری در استان‌های ایران

اکثریت مردم علی‌آبادکتول از قومیت کتولی که قومی تپوری‌تبار(طبری) می‌باشد هستند و به گویش کتولی که گویشی از زبان طبری است سخن می‌گویند. همچنین اقلیتی از اقوام شاهرودی، آذربایجانی، سیستانی، نیشابوری، کاشمری، سبزواری و فندرسکی در این شهر ساکن هستند. کتولی گویشی از زبان مازندرانی است و گویش فندرسکی برگرفته از بخش فندرسک است.[۱۱]

مذهب اکثریت مردم شهر شیعه هست و حدود ۱۰ تا ۲۰ خانوار ارمنی که ازروس‌ها مهاجر هستند و به مالقان مشهورند در این شهرستان زندگی می‌کنند.

 
نقشهٔ زبانی استان گلستان

شهرداری علی‌آبادویرایش

شهرداری علی‌آباد با ساختمانی مدرن و طراحی شده مناسب برای کاربری اداری با هدف بهینه‌سازی فضای اداری و صرفه جویی انرژی درخیابان امام رضا (ع) مقابل مصلی نماز جمعه قرار دارد. برخی از سازمان‌های تابع شهرداری در زیر نوشته شده‌است.

 
روستای بالاچلی - علی‌آباد کتول

روستاها و ییلاقاتویرایش

روستاهای برفتان، عباس آباد، پیچک محله، الازمن،قوش کرپی، سعد آباد، شیرین آباد، امیرآباد فندرسک، چینو، مایان (ماهیان)، نرسو، ریگ چشمه، چلی، بالا چلی، گنو، غریب آباد، طاویر، چه جا، لنگو، سیاه مرز کوه، نرسو، افرا تخته، الستان، وسیع سر، زرین گل، کردآباد، حسین‌آباد و اسلام‌آباد، زیر مجموعه علی‌آباد کتول قرار دارند.

گردشگریویرایش

 
آبشار کبودوال

آبشار تمام خزه‌ای کبودوال، سد علی‌آباد کتول - دو دهنه زیبا و بکر زرین گل و محمدآباد با ییلاقات زیبا ی آن: روستاهای شیرین آباد افرا تخته، چینو، خولیندره، مایان، نرسو، ریگ چشمه، چلی، بالا چلی، گنو، غریب آباد، چه جا، لنگو، سیاه مرز کوه، نرسو، الستان، وسیع سر و منطقه کوهستانی چلی، بالاچلی، شاهوار، جنگل ابر، موزه تاریخ طبیعی، جنگل زرین گل و آسیاب قدیمی[۱۲] از مهمترین مناطق گردشگری این شهرستان می‌باشد.

زیرساختویرایش

واحدهای علمی و آموزش عالیویرایش

در علی‌آباد حدود ۱۲۰۰۰ دانشجو در ۶ واحد آموزش عالی مشغول به تحصیل هستند. دانشگاه آزاد واحد علی‌آباد کتول بزرگترین واحد دانشگاهی آزاد در استان نقش مهمی در تولید علم شهرستان داراست.

شبکه بهداشتی درمانیویرایش

  • بیمارستان قائم
  • بیمارستان بقیةالله العظم
  • درمانگاه شهیدمطهری تأمین اجتماعی
  • درمانگاه شفا
  • درمانگاه امام رضا سپاه پاسداران
  • درمانگاه تخصصی قائم
  • درمانگاه خاتم
  • درمانگاه شهید کرامتی
  • درمانگاه امام علی
  • درمانگاه شهری شماره ۱
  • درمانگاه شهری شماره ۲
  • درمانگاه شهری شماره ۳

منابعویرایش

  • «نتایج سرشماری ایران در سال ۱۳۸۵». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ آبان ۱۳۹۲.