باز کردن منو اصلی

عملیات خیبر عملیات تهاجمی نظامی نیروهای مسلح ایران، در خلال جنگ ایران و عراق بود، که به‌صورت مشترک توسط سپاه پاسداران (در منطقه هورالعظیم) و نیروی زمینی ارتش (در منطقه زید) و نیز با پشتیبانی هوانیروز ارتش و نیروی هوایی ارتش، اجرا گردید.[۳] این عملیات در تاریخ ۳ اسفند ۱۳۶۲ آغاز شد و پس از ۲۰ روز نبرد خونین، در ۲۲ اسفندماه ۱۳۶۲ با اشغال جزیره مجنون توسط نیروهای ایرانی و با بجا گذاشتن ۱۵ هزار نفر کشته و زخمی از نیروهای عراقی و ۳۰ هزار کشته و زخمی از نیروهای ایرانی، به‌پایان رسید.[۴] در این عملیات همچنین ۲ فرمانده ارشد سپاه پاسداران؛ محمد ابراهیم همت؛ فرمانده لشکر ۲۷ محمد رسول‌الله و حمید باکری؛ جانشین فرمانده لشکر ۳۱ عاشورا، کشته شدند.[۵] عملیات خیبر بخشی از تهاجم نیروهای مسلح ایران در جریان نبرد نیزارها محسوب می‌شود.[۶]

عملیات خیبر
Operation Kheibar map.svg
زمان ۳ اسفند ۱۳۶۲
تا
۲۲ اسفند ۱۳۶۲
مکان هورالعظیم
جزایر مجنون
نتیجه اشغال جزیره مجنون توسط ایران
تغییرات سرزمینی عراق
جنگندگان
 عراق  ایران
فرماندهان
صدام حسین
ماهر عبدالرشید
هشام صباح الفخری
صابر عبدالعزیز الدوری
محسن رضایی
علی صیاد شیرازی
غلامعلی رشید
علی شمخانی
محمد ابراهیم همت
حسین خرازی
حمید باکری
نیروها
۲۵۰٫۰۰۰ نفر ۲۵۰٫۰۰۰ نفر
تلفات
۱۵٫۰۰۰ نفر[۱] ۳۰٫۰۰۰ نفر[۲]

پیشینهویرایش

در پی انجام عملیات‌های والفجر ۴ و والفجر ۵ در جنوب عراق، نیروهای ایرانی توانستند، جبهه جدیدی را در نیزارهای هویزه باز نمایند، که از این محل، ۲۵۰ هزار نفر از نیروهای مسلح ایران با پشت سر گذاشتن هورالعظیم، به بیابان‌های سرزمینی عراق راه یافتند، ولی پس از عبور از نیزارها، نیروهای زرهی ارتش عراق مترصد رسیدن ایرانی‌ها به این محل بودند. در این برهه از جنگ، نیروی هوایی ارتش ایران (به علت تحریم‌های بین‌المللی و نبود قطعات یدکی) قادر به پشتیبانی هوایی از نیروهای پیاده نبود و این مسئله، نیروهای زمینی ایران را بسیار آسیب‌پذیر کرده بود.[۷]

طرح عملیاتویرایش

در طرح عملیات خیبر، دو قرارگاه کربلا و نجف مأموریت داشتند که ضمن تأمین اهداف محوله، روی پل دوعیجی در شمال نشوه (غرب نهر کتیبان) با یکدیگر الحاق نمایند، سپس به سوی بصره ادامه عملیات دهند. قرارگاه کربلا می‌بایست با عمل از منطقه زید و چسبیدن به نهر کتیبان، جهت مسدود کردن منطقه ورودی نیروهای عراقی، در منطقه دوعیجی اقدام می‌کرد. طراحی عملیات خیبر بگونه‌ای بود که قرارگاه نجف نیز پس از دستیابی به مناطق العزیر، القرنه و نیز تصرف جزایر مجنون و الحاق به طلاییه، باید جهت باز کردن جاده طلاییه-نشوه که تنها محل انتقال نیرو و مهمات برای نیروهای ایرانی بود، اقدام می‌نمود، سپس یگان‌های تحت امر این قرارگاه می‌بایست با عبور از منطقه طلاییه، به سمت نشوه و تأمین آن در پل دوعیجی، به قرارگاه کربلا (نیروی زمینی ارتش) ملحق می‌شدند. قرارگاه نجف برای تصرف اهداف خود در عملیات خیبر، اقدام به تشکیل ۵ قرارگاه فرعی بنام‌های؛ قرارگاه نصر، بدر، حنین، حدید و فتح نمود. در این عملیات، قرارگاه دیگری نیز با نام قرارگاه نوح، وظیفه ترابری دریایی و پشتیبانی از یگان‌های عمل‌کننده را برعهده داشت.[۸]

نبردویرایش

عملیات خیبر
جنگایران و عراق
رمز عملیاتیا رسول‌الله
آغاز عملیات۳ اسفند ۱۳۶۲
پایان عملیات۲۲ اسفند ۱۳۶۲
جبههجنوبی
مکان عملیاتهورالهویزه - شمال بصره
نوع تکگسترده
فرماندهیمشترک ارتش و سپاه
 
کودک ایرانی در جبههٔ جنگ ایران و عراق. عراق، هوالهویزه، منطقهٔ عملیاتی خیبر

در تاریخ ۳ اسفند ۱۳۶۲ نیروهای ایرانی به سمت جزیره مجنون یورش بردند. عملیات خیبر نخستین عملیات استراتژیک تهاجمی نیروهای ایرانی در طول جنگ ایران و عراق به‌شمار می‌آید. در این زمان نیروی هوایی ارتش ایران زمین‌گیر بود و تنها می‌توانست در حدود ۱۰۰ سرتی عملیات انجام دهد. این موضوع دست نیروهای عراقی را در استفاده از بالگرد، برای هدف قرار دادن نیروهای زمینی ایران باز می‌گذاشت. با وجود تلفات بالای انسانی در عملیات خیبر، ایرانی‌ها توانستند نیروهای عراقی را از جزیرهٔ مجنون بیرون برانند و این جزایر را به تسخیر خود درآورند. در تاریخ ۵ اسفند ۱۳۶۲ ایرانی‌ها عملیات خیبر را آغاز کردند. نیروهای ایرانی پیشتر و از تاریخ ۲۶ بهمن، حملات خود را متوجه جبهه مرکزی کرده بودند،[۹]:۱۷۱ ;i که سپاه دوم نیروی زمینی ارتش عراق با استعداد ۲۵۰ هزار سرباز، در حال دفاع از مواضع خود در آن بخش بود. نفرات ایران نیز با استعداد برابر با نیروهای عراقی (در حدود ۲۵۰ هزار نفر) در حال تهاجم به این مواضع بودند. در ۵ اسفند نیروهای ایرانی در یک عملیات آبی خاکی، با استفاده از قایق‌های تندرو از نیزارهای هورالهویزه گذشتند و موفق شدند عراقی‌ها را غافلگیر نمایند. این نیزارها همچنین ضرب توپخانه عراق را نیز محدود می‌نمود. (بسیاری از مهمات در آب یا زمین‌های گلی منفجر نمی‌شوند)[۱۰][۱۱] ایرانی‌ها با استفاده از بالگرد نیروهای خود را در جزیره مجنون پیاده نمودند[۱۲] و پس از تثبیت نیروهای خود در این بخش از خاک عراق، حملات خود را متوجه شهر قرنه کردند.

از روز ۱۵ فوریه به نظر می‌رسید خطوط دفاعی عراق در آستانه شکست باشد، ولی استفاده از استراتژی دفاع عمقی چند لایه، مانع از سقوط مواضع آن‌ها شد. نیروهای ایرانی در هر یورش، حتی در صورت شکستن خط اول دفاعی ارتش عراق، به علت خستگی مفرط و از دست دادن نفرات زیاد، از شکستن خط دوم دفاعی بازمی‌ماندند.[۹]:۱۷۱ ایران همچنین از ضعف پشتیبانی هوایی به دلیل زمین‌گیر شدن نیروی هوایی ایران رنج می‌برد. در این عملیات گروه‌هایی از نیروهای سپاه پاسداران، اقدام به استفاده از تکنیک‌های جنگ چریکی نمودند و تلاش کردند با استفاده از موتورسیکلت، با سرعت در عمق خطوط دفاعی چندلایه ارتش عراق نفوذ نمایند.[۱۱] عدم پشتیبانی هوایی مناسب نیروی هوایی ارتش ایران، دست عراقی‌ها را در استفاده از هلی‌کوپتر برای سرکوب تهاجم زمینی ایرانی‌ها باز گذاشت. عراق با استفاده از هلی‌کوپترهای میل می-۲۴، اقدام به شکار بسیاری از نیروهای ایرانی در نیزارها نمود. با این حال در روز ۸ اسفند، ایران توانست جزیره مجنون (در داخل اروندرود) را به اشغال خود درآورد، ولی این اشغال به قیمت از بین بردن تعداد زیادی از بالگردهای متعلق به هوانیروز ارتش ایران تمام شد. بطوریکه ۴۹ فروند بالگرد از مجموع ۵۰ بالگرد متعلق هوانیروز ارتش ایران، توسط جنگنده‌های عراقی هدف قرار گرفتند.[۱۱] در این مرحله از عملیات خیبر، نبرد در آب‌هایی با عمق ۲ متر انجام می‌شد، که در این میان، عراقی‌ها با استفاده از کابل‌های برق نصب شده در برخی کانال‌ها، اقدام به جاری کردن جریان الکتریسیته در آب‌های نیزارها نمودند، که این اقدام به برق‌گرفتگی و مرگ بسیاری از نیروهای ایرانی انجامید و در همان ایام نیز تلویزیون دولتی عراق، اجساد سربازهای ایرانی را در این کانال‌ها به نمایش گذاشت.

در نهایت تا تاریخ ۱۰ اسفند، نیروهای ایرانی از این نیزارها عبور کردند و فرماندهان ایرانی در حال تثبیت نیروهای خود در دروازه‌های شهر قرنه و برنامه‌ریزی برای تصرف بزرگراه بغداد به بصره بودند. از سوی دیگر، نیروهای ایرانی پس از عبور از پوشش حائل نیزارها، بطور مؤثر در تیررس نیروهای ارتش عراق قرار داشتند.[۱۱] از طرفی در اراضی مسطح بیرون نیزارها، عراق به‌طور مؤثری می‌توانست از گاز خردل استفاده نماید و تنها در پی انجام یکی از این پاتکها، بیش از ۱٫۲۰۰ نفر از نیروهای ایرانی کشته شدند. با استفاده از این روش عراقی‌ها توانستند نیروهای ایرانی را به درون نیزارها عقب برانند، که در نهایت در پایان این نبرد خونین پس از ۱۹ روز، ایرانی‌ها توانستند جزیره مجنون را تصرف کرده و تا حدود یک سال پس از این اجرای این عملیات نیز جزیره مجنون در اشغال نیروهای ایرانی باقی ماند.[۱۱]

استعداد نیروهاویرایش

در عملیات خیبر از نیروهای مسلح ایران، ۹ لشکر پیاده و ۶ تیپ مستقل پیاده و نیز ۲ لشکر زرهی و ۳ تیپ مستقل زرهی حضور داشتند و در مجموع ۲۸ گردان از ارتش ایران و ۲۴ گردان مانوری از سپاه پاسداران، در مقابل ۴۳ گردان پیاده، ۱۱ گردان تانک و ۷ گردان مکانیزه از ارتش عراق قرار داشتند.[۱۳]

نیروهای عراقویرایش

منطقه مورد نظر برای عملیات خیبر، در حوزه استحفاظی سپاه سوم ارتش عراق قرار داشت و در جریان این عملیات، یگان‌های زیر در این منطقه حضور داشتند:

  • یگان‌های پیاده: تیپ‌های ۳، ۵، ۱۱، ۱۸، ۶۰۵، ۷۰۲، ۷۰۴، ۹۳، ۹۵، ۹۶، ۷۰۱، ۵۰۱، ۳۵، ۴۱۹، ۱۰۸، ۱۱۳، ۴۲۷، ۳۶، ۲۲، ۲۳، ۲۸، ۴۱۸، ۴۲۲ و ۱۹ پیاده.
  • یگان‌های زرهی: تیپ‌های ۳۰، ۱۶، ۶، ۵۶، ۱۴، ۲۶ و ۳۷ زرهی و تیپ ۵۵ مختلط.
  • یگان‌های مکانیزه: تیپ‌های ۲۵، ۸، ۲۷، ۱۵ و ۲۰ مکانیزه.
  • گارد مرزی و گارد ریاست‌جمهوری: تیپ‌های ۵، ۸ و ۱۱ گارد مرزی و یک تیپ از گارد ریاست‌جمهوری عراق.
  • نیروی مخصوص: تیپ ۶۵.
  • جیش الشعبی: بیش از ۱۰ گردان کماندو.
  • توپخانه: ۳۰ گردان.[۱۴]

نیروهای ایرانویرایش

در عملیات خیبر، هدایت و فرماندهی عملیات برعهده قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیاء بود و ۲ قرارگاه اصلی؛ بنام‌های قرارگاه کربلا و قرارگاه نجف، به همراه ۵ قرارگاه فرعی (قرارگاه‌های نصر، حنین، بدر، حدید و فتح، که قرارگاه نجف فرماندهی قرارگاه‌های فرعی را برعهده داشت) تحت امر قرارگاه مرکزی قرار داشتند. یگان‌های عملیاتی نیروهای مسلح ایران شامل:

پل خیبرویرایش

در سال ۱۳۶۳ یگان مهندسی رزمی سپاه پاسداران، با مشارکت جهاد سازندگی و وزارت صنایع سنگین، در طرحی ابتکاری، برای وصل کردن ساحل شرقی هورالهویزه به جزایر مجنون، در مدت ۷۵ روز، پل شناوری به طول ۱۳ کیلومتر را طراحی و احداث کردند. پل خیبر طولانی‌ترین پل شناور در تاریخ نظامی جهان است،[۱۶] که پایداری زیادی در مقابل بمباران داشت و برای شناورسازی آن نیز از مواد پلیمری در سازه آن استفاده شده بود و در فواصل معینی از طول پل، پارکینگ و محل نصب توپ‌های ضدهوایی، همچنین اتصالاتی برای قطعات یدکی در طول مسیر پل تعبیه شده بود، تا در صورت نیاز، قسمت‌های مختلف آن، به سرعت قابل تعمیر و تعویض باشند.[۱۷]

نتیجه عملیاتویرایش

در عملیات خیبر نیروهای ایرانی، منطقه‌ای به وسعت ۱٫۰۰۰ کیلومتر مربع در هورالعظیم، ۱۴۰ کیلومتر مربع در جزایر مجنون و ۴۰ کیلومتر مربع در طلائیه را تصرف کردند.[۱۸]

تلفات انسانیویرایش

عملیات خیبر در مجموع ۲۰ روز به طول انجامید، که در خلال آن بیش از ۳۰ هزار نفر از نیروهای ایرانی کشته و زخمی شدند. از نیروهای سپاه پاسداران و بسیج در این عملیات حدود ۱٫۸۰۰ نفر کشته، حدود ۵٫۰۰۰ نفر مفقود و بیش از ۱۵٫۰۰۰ نفر مجروح شدند. در این عملیات محمد ابراهیم همت؛ فرمانده لشکر ۲۷ محمد رسول‌الله و حمید باکری جانشین فرمانده لشکر ۳۱ عاشورا، همچنین اکبر زجاجی و مرتضی یاغچیان از فرماندهان میانی سپاه پاسداران کشته شدند. همچنین حسین خرازی فرمانده لشکر ۱۴ امام حسین نیز در عملیات خیبر به شدت مجروح شد و یک دستش قطع گردید.[۱۹] تلفات نیروهای عراقی در این عملیات بیش از ۱۵ هزار نفر (کشته و زخمی) اعلام شد.[۲۰]

جنگ‌افزارهای شیمیاییویرایش

در عملیات خیبر ارتش عراق برای نخستین بار بصورت گسترده و در حجم زیاد از سلاح‌های شیمیایی استفاده کرد.[۲۱][۲۲] گرچه این اولین باری نبود که عراق از سلاح‌های شیمیایی برعلیه نیروهای ایرانی استفاده می‌کرد. در خلال عملیات خیبر، ارتش عراق از تاریخ ۶ اسفند ۱۳۶۲ با به کارگیری ۳۳ فروند بمب‌افکن، حدود ۱۰۰ قبضه توپ و نیز با استفاده از هواپیماهای تک‌موتوره و بالگردها، اقدام به بمب‌باران شیمیایی گسترده مناطق عملیاتی، خطوط مقدم، مواضع توپ‌ها، عقبه و واحدهای پشتیبانی نیروهای ایرانی نمود.[۲۳] نقاط مورد هدف حملات شیمیایی در عملیات خیبر شامل: هورالهویزه تا طلائیه، جزایر مجنون شمالی و جنوبی، پاسگاه‌های شط‌علی، کیان‌دشت و جفیر تا پادگان حمید، شهر هویزه و سه‌راهی جفیر تا آب‌تیمور، همچنین قرارگاه‌های خاتم، نصرت، کربلا، نجف، حنین، حدید، فتح و نصر بود.[۲۴] ارتش عراق در عملیات خیبر با اجرای حدود یکصد حمله‌ شیمیایی، نزدیک به یک‌هزار بمب و راکتِ حامل عوامل شیمیایی و بیش از ۳ هزار گلوله‌ توپ شیمیایی شلیک کرد، که وزن تقریبی هر بمب شیمیایی (راکت) ۲۵۰ کیلوگرمی؛ حاوی بیش از ۲۵ لیتر، هر گلوله توپ؛ حاوی ۳ لیتر و هر خمپاره؛ حاوی یک لیتر از عوامل شیمیایی بود.[۲۵]

منابعویرایش

  1. «آنچه باید درباره عملیات «خیبر» بدانیم+عکس و نقشه». وب‌گاه محسن رضایی. ۲۳ آبان ۱۳۹۴.
  2. «عملیات خیبر». پایگاه اطلاع‌رسانی جهاد.
  3. حسین علایی. «نقش ارتش در عملیات خیبر». موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
  4. «عملیات خیبر نخستین تجربه آبی-خاکی». روزنامه ایران.
  5. ««عملیات خیبر» در کجا انجام شد». خبرگزاری فارس. ۱۲ اسفند ۱۳۹۲.
  6. «جایگاه عملیات خیبر در جنگ ایران و عراق». خبرآنلاین. ۶ اسفند ۱۳۹۰.
  7. «عمليات خيبر ابتكار جديد رزمندگان اسلام در جزاير مجنون». ایرنا. ۳ اسفند ۱۳۹۶.
  8. «چیزهایی از «عملیات خیبر» که شاید ندانید + عکس و نقشه». رجانیوز. ۵ اسفند ۱۳۹۷.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ Bulloch, John; Morris, Harvey (1989). The Gulf War: Its Origins, History and Consequences (1st published ed.). London: Methuen. ISBN 978-0-413-61370-7.
  10. Karsh, Efraim (25 April 2002). The Iran–Iraq War: 1980–1988. Osprey Publishing. pp. 1–8, 12–16, 19–82. ISBN 978-1-84176-371-2.
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ ۱۱٫۳ ۱۱٫۴ Farrokh, Kaveh (2011). Iran at War: 1500-1988. Osprey Publishing.
  12. Cooper, Thomas; Bishop, Farzad (9 September 2003). "Persian Gulf War, 1980–1988: The Mother of All Build-Ups". Arabian Peninsula and Persian Gulf Database. Air Combat Information Group.
  13. «خیبر آغازگر تحولی مهم در جبهه‌های جنگ بود». روزنامه جوان. ۴ اسفند ۱۳۹۷.
  14. «طراحی و ساخت پل خیبر به عنوان طولانی‌ترین پل شناور نظامی جهان/ استفاده گستـرده عراق برای اولین بار از سلاح‌های شیمیایی». خبرگزاری دفاع مقدس. ۴ اسفند ۱۳۹۴.
  15. «سالروز آغاز عملیات خیبر». ایسنا. ۳ اسفند ۱۳۹۷.
  16. «طراح طولانی‌ترین پل شناور نظامی جهان چه کسی بود؟». جهان نیوز. ۲۸ دی ۱۳۹۳.
  17. «پل شناور خیبر اوج خلاقیت مهندسی کشور در دفاع مقدس». صداوسیمای استان مرکزی.
  18. «عملیات خیبر در یک نگاه». نوید شاهد. ۵ اسفند ۱۳۹۶.
  19. «عملیات خیبر». خبرگزاری دفاع. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ اوت ۲۰۱۹.
  20. «خاطرات عملیات «خیبر»». خبرگزاری حوزه. ۵ اسفند ۱۳۹۷.
  21. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۶ دسامبر ۲۰۱۲.
  22. http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=6341&mid=12551[پیوند مرده]
  23. «جنگ شیمیایی عراق در عملیات خیبر». خبرگزاری فارس. ۵ اسفند ۱۳۹۵.
  24. «آثار کاربرد سلاحهای شیمیایی توسط عراق در جنگ تحمیلی». خبرگزاری بصیرت. ۸ آبان ۱۳۸۷.
  25. «جنگ شیمیایی عراق در عملیات خیبر». خبرگزاری دفاع مقدس. ۶ اسفند ۱۳۹۵.
  • محسن رشید، گزارشی کوتاه از مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ویرایش: مهدی انصاری، تهران: ۱۳۷۸، شابک: ۹۶۴-۶۳۱۵-۳۳-x