غائله آذربایجان

غائلهٔ آذربایجان[۳][۴][۵] که در منابع غربی بحران سال ۱۹۴۶ ایران نامیده شده،[۶] اشاره به وقایعی دارد که در خلال سال‌های ۱۳۲۵ و ۱۳۲۶ خورشیدی در ایران پیش آمد و منجر به تشکیل و سقوط حکومت خودمختار آذربایجان و جمهوری مهاباد شد. این بحران یکی از نخستین بحران‌های پس از جنگ جهانی دوم بود.

غائلهٔ آذربایجان
Salgard nejat azarbayjan 1950-1.jpg
تمبر پستی ایران برای چهارمین سالگرد بازپس‌گیری آذربایجان
تاریخنوامبر ۱۹۴۵ – ۱۵ دسامبر ۱۹۴۶ (۲۴ آذر ۱۳۲۵)
موقعیت
نتایج
  • پیروزی شاهنشاهی ایران
  • سقوط جمهوری خودمختار آذربایجان
  • سقوط جمهوری مهاباد
  • شکست شوروی در تجزیه آذربایجان
طرف‌های درگیر

ایران کشور شاهنشاهی ایران
پشتیبانی:

ایالات متحده آمریکا ایالات متحده آمریکا

Flag of the Republic of Mahabad.svg جمهوری مهاباد
Azerbaijan people's government flag.svg حکومت خودمختار آذربایجان

پشتیبانی:
Flag of the Soviet Union.svg اتحاد جماهیر شوروی
فرماندهان و رهبران
ایران محمدرضا پهلوی
ایران علی رزم آرا[۱]

Azerbaijan people's government flag.svgجعفر پیشه وری
Azerbaijan people's government flag.svgاحمد کرداری (اسیر)
قاضی محمد اعدام‌شده
مصطفی بارزانی[۱]
احمد بارزانی


اتحاد جماهیر شوروی صلاح الدین کاظیموف[۱]
قوا
ارتش شاهنشاهی ایران

شبه نظامیان آذری
۱۲٬۷۵۰ پیشمرگه پیاده نظام و سواره‌نظام [۱]

  • قبایل کرد[۱]
تلفات و ضایعات

نامعلوم

صدها کشته (گزارش کردها)[۱]
نامعلوم
در مجموع: ۲٬۰۰۰ کشته [۲]

در پایان جنگ جهانی دوم قرار بر این بود که پس از تسلیم آلمان اشغال ایران توسط شوروی و بریتانیا پایان پذیرد ولی در عمل شوروی ارتش سرخ را از شمال ایران خارج نکرد و دست به تشکیل حکومت خلق آذربایجان و جمهوری مهاباد زد.

قوام السلطنه، نخست‌وزیر وقت ایران به کمک آمریکایی‌ها عملاً دست به فریب استالین زد و با پیش کشیدن امتیاز نفت شمال که به قرارداد قوام-سادچیکف معروف بود و همچنین همزمانی با فشار و تهدید آمریکا، شوروی از خاک ایران عقب نشست و هر دو حکومت با ورود ارتش شاهنشاهی ایران به سرعت سقوط کردند. بعد از خروج نیروهای شوروی از ایران قوام از نخست‌وزیری استعفا نمود و روس‌ها را از تمامی قول‌هایی که به ایشان داده بود بی‌نصیب گذاشت. این بحران از نخستین رخدادهای جنگ سرد به‌شمار می‌رود.

تصویر صفحۀ یکم از متن اصلی فرمان استالین (زبان روسی) به میرجعفر باقرف دربارهٔ اقدام به تشکیل یک حرکت تجزیه‌طلبانه در آذربایجان و دیگر استان‌های ایران شمالی

اقدام به تشکیل حرکت‌های تجزیه‌طلبانه در ایرانویرایش

بر اساس اسنادِ محرمانه که پس از سقوط اتحادیهٔ جماهیر شوروی منتشر شدند، یکی از مهم‌ترین اسناد حزب کمونیست شوروی با برچسب «فوق العاده سرّی» در روز ششم ژوئیهٔ ۱۹۴۵ میلادی، برابر با پانزدهم تیر سال ۱۳۲۴ خورشیدی، در کمیتهٔ مرکزی این حزب برای ایجاد جنبش‌های تجزیه‌طلبانه در آذربایجان ایران و جنوب دریای خزر تصویب شد. همهٔ این اسناد امضای استالین را داشت و او مستقیماً در این موضوع نقش داشته است. در این سند آشکارا گفته شده که برای توسعهٔ حرکت تجزیه‌طلبانه در آذربایجان، حزبی ملی تشکیل شود و به باقروف، تیمور قلی‌اوف و میرزا ابراهیموف وزیر فرهنگ آذربایجان شوروی سپرده شده بود که اقدام‌های لازم در این زمینه را انجام دهند. در این سند حتی نام حزب نیز، یعنی «فرقهٔ دموکرات آذربایجان» پیشنهاد و ذکر شده‌است. از این رو، در میانه تابستان سال ۱۳۲۴ خورشیدی، سران جمهوری آذربایجان به دستور شخص استالین ملزم شدند که خیلی زود دست به کار شوند و در ایران، کسانی را پیدا کنند تا برایشان حزبی با نام «فرقهٔ دموکرات آذربایجان» تأسیس کنند و جدایی‌طلبی را تبلیغ کنند. همچنین در بندی فرمان اقدامات برای جلب کُردهای شمال ایران جنبش جدایی‌طلبانه شده‌است.[۷][۸]

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام kurdishwarrior وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  2. "Archived copy". Archived from the original on January 21, 2014. Retrieved 2013-11-14.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:عنوان آرشیو به جای عنوان (link)
  3. قانون عفو عمومی مجرمان غائلهٔ آذربایجان و زنجان مصوب ۲۶ مرداد ماه ۱۳۲۷ مجلس شورای ملی ایران
  4. «رفع غائله آذربایجان». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ اکتبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۶ ژوئن ۲۰۱۷.
  5. مروری بر غائلهٔ آذربایجان
  6. 1946 in Iran: Iran Crisis of 1946, United Nations Security Council Resolution 3, United Nations Security Council Resolution 5 (به انگلیسی), General Books LLC, 2010
  7. «فرمان استالین: 'فرقهٔ دموکرات آذربایجان' ایجاد شود». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۰.
  8. «مقاله ای از عباس جوادی». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۰.