باز کردن منو اصلی

گویش فارسی کرمانشاهی گویشی از زبان فارسی است که ویژهٔ شهر کرمانشاه است.[۱][۲] خصوصیت بارز لهجه فارسی کرمانشاهی کاربرد تعدادی از واژگان و افعال کردی است که به صورت دگرگون شده و پرداخت شده در جمله‌های فارسی کرمانشاهی دیده می‌شود. قدمت فارسی کرمانشاهی به درستی مشخص نیست اما حداقل قدمتی نزدیک به ۲۰۰ سال دارد.[۳] تفاوت‌های آوایی، واژگانی و ساختواژی میان فارسی کرمانشاهی و فارسی معیار، به سبب تأثیر کردی کرمانشاهی پدید آمده‌است.[۴][۵] واژگان و افعال کردی با پرداخت‌ها و سایش‌هایی دگرگون شده و در جمله‌های فارسی کرمانشاهی جای می‌گیرد و به کار می‌رود.[۶]

تاریخچهویرایش

شهر کرمانشاه پس از آن که حکومت قاجار این شهر را به عنوان مرکز حکومت خویش در غرب کشور انتخاب نمود وارد مرحله ای جدید از تاریخ خود شد، هنگامی که شاهزاده محمدعلی میرزای دولتشاه کرمانشاه را به عنوان مقر حکومت خود انتخاب نمود تشکیلات دیوانی و نظامی قاجار را نیز با خود به همراه آورد، در اثر ارتباط میان دیوان‌سالاران حکومت قاجار با مردم محلی زبان‌های کردی و فارسی به‌صورت متقابل در یکدیگر تأثیر گذاشتند که در نتیجه آن شاهد ظهور دو لهجه کردی کرمانشاهی و فارسی کرمانشاهی هستیم. در اثر این ارتباط لهجه کردی کلهری تحت تأثیر زبان فارسی قرار گرفته و لهجه کردی کرمانشاهی را به وجود آورد که نزدیکترین لهجه کردی به فارسی محسوب می‌شود، البته کردی کلهری همچنان اصالت زبانی خود را حفظ کرد. به همین ترتیب لهجه فارسی کرمانشاهی نیز از زبان کردی کلهری تأثیر پذیرفت اما این تأثیرپذیری محدود به عاریت گرفتن چندین واژه از زبان کردی شد و از لحاظ ساختاری این زبان همچنان فارسی محسوب می‌شود. قرار گرفتن کرمانشاه در مسیر تجاری و زیارتی به کشور عراق و همچنین موقعیت جدیدی که کرمانشاه به عنوان مرکز حکومت قاجار در غرب کشور پیدا کرده بود باعث مهاجرت مردمانی فارس زبان از دیگر نقاط کشور به این شهر شد که این امر در شکل‌گیری لهجه فارسی کرمانشاهی کمک شایانی کرد. امروزه فارسی کرمانشاهی در غرب کشور لهجه معیار فارسی محسوب می‌شود به صورتی که کردزبانان این منطقه هنگام فارسی صحبت کردن خود را ملزم به تکلم به لهجه فارسی کرمانشاهی می‌بینند و استفاده از لهجه فارسی تهرانی نامطلوب تلقی می‌شود. لهجه فارسی کرمانشاهی به عنوان غربی‌ترین لهجه از زبان فارسی محسوب می‌شود[۷][۸][۹]

ویژگی تلفظویرایش

در لهجه‌های مرکزی ایران «ان» و «ام» به «اون» و «اوم» تبدیل می‌شوند در حالیکه همانند فارسی ادبی و فارسی معیار این امر در لهجه فارسی کرمانشاهی مجاز نمی‌باشد، به عنوان مثال:

  • نان (به جای نون)
  • خانه (به جای خونه)
  • پشت بام (به جای پشت بوم) * تانستن (به جای تونستن)

تنها استثنا در این مورد واژه‌های «اونجا» و «اونا» است که برخلاف قاعده «آنجا» و «آنها» تلفظ نمی‌شوند.

علامت‌های اسم معرفهویرایش

پسوندهای «-گه» برای حالت مفرد و «-آگه» برای حالت جمع اسم را بحالت معرفه درمی‌آورند:

  • مدادَگهَ (Medâdaga) = همان مداد
  • «مدادآگه» = همان مدادها

نشانهٔ رای مفعولیویرایش

نشانهٔ «را» پیش از واژگانی که با آوای صامت آغاز می‌شوند «-ه» و به صورت کلی «ره» تلفظ می‌شود.

  • پسراته --> پسرانت را
  • خانه ره --> خانه را

استفاده از واژگان کردیویرایش

اساس واژگان فارسی کرمانشاهی واژگان فارسی است که تعدادی از واژه‌های زبان کردی با تغییر و تحول به شکلی جدید به آن افزوده شده‌اند، تعداد این واژگان زیاد نیست اما مهاجرین کرد زبانی که به تازگی به این لهجه صحبت می‌کنند تعداد بیشتری از واژگان کردی را بکار می‌برند که این مسئله اصالت لهجه را مورد خطر قرار داده‌است.

فعلویرایش

در لهجه فارسی کرمانشاهی برخی افعال وجود دارند که در دیگر لهجه‌های فارسی دیده نمی‌شوند، اینها افعالی هستند که از زبان کردی به عاریت گرفته شده‌اند به این صورت که بن فعل از افعال کردی استخراج شده و در افعال فارسی به کار برده می‌شوند مانند:

  • توچاندن به معنی پخش کردن و متفرق کردن
  • شیواندن به معنی قاطی کردن و به هم زدن

ماضی بعیدویرایش

روش ساختن ماضی بعید در فارسی کرمانشاهی به این صورت است.[۱۰]

بن ماضی + اُوْد (Owd) + شناسه شخصی گذشته

  • رفتُوْدَم (Raftowdam) --> رفته بودم
  • دیدُوْدی (Didowdi) --> دیده بودی

تلفظ «و»ویرایش

در تمامی موارد حرف «و» به صورت (W) و با غنچه کردن لب‌ها ادا می‌شود؛ بر خلاف «و» پارسی (V) که با برخورد دندان‌های بالا به لب پایینی ادا می‌شود.

  • نود (Nawad)

نمونهویرایش

لهجه کرمانشاهی تلفظ فارسی معیار
دیه ایجا ویس نیسی deya ija veis neisi دیگر در این مکان نایستید
بشیوانش Beshiwânesh به همش بزن- به همش بریز
کُره ولمان بوکو Welemân Boko کُره (اصطلاح، مثال: نه کُره: نه بابا - بچو کُره: برو بینیم بابا - منظور از بابا، پدر نیست) بابا ولمون کن!
دَرزی و مَچیرَگَیهَ برام بیار مُخوام شَیوَگَیهَ بُدورانَم darzi va machiragaya baram biar mokham shaivagaya bodoranam سوزن و نخ برایم بیاور می‌خواهم پیراهنم را بدوزم
کِلِک بکو تو آوَگه بین قویله kelek boko to awaga bin ghovila انگشتت را داخل آب بکن ببین عمقش زیاد است
کُره گرفدیدمان بنِ قَن؟ Kora Gereftidemân Bana Qan ما را بند قند (نخ درون نبات) فرض کرده‌ای؟ (انگاشته‌ای؟)! (ما را دست انداخته‌ای؟)
هشته واشه hashta vasha گذاشته باشه

پانویسویرایش

  1. ناتل خانلری، پرویز. تاریخ زبان فارسی
  2. «مرگ لهجه‌ها». روزنامهٔ ابتکار. ۶ بهمن ۱۳۸۶. دریافت‌شده در ۲۷ سپتامبر ۲۰۱۰.
  3. لیمویی، علی (1389). واژه‌نامک (واژه نامهٔ فارسی کرمانشاهی). کرمانشاه: باغ نی.
  4. بهجو، زهره، فعل در فارسی کرمانشاهی در مجموعه مقالات نخستین هم‌اندیشی گویش‌شناسی ایران، 9 تا 11 اردیبهشت 1380، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نشر آثار، چاپ اول: 1381، ص61.
  5. بهجو، زهره، فعل در فارسی کرمانشاهی در مجموعه مقالات نخستین هم‌اندیشی گویش‌شناسی ایران، ۹ تا ۱۱ اردیبهشت ۱۳۸۰، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نشر آثار، چاپ اول: ۱۳۸۱، ص62.
  6. بهجو، زهره، فعل در فارسی کرمانشاهی در مجموعه مقالات نخستین هم‌اندیشی گویش‌شناسی ایران، 9 تا 11 اردیبهشت 1380، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نشر آثار، چاپ اول: 1381، ص63.
  7. http://www.kurdpa.net/farsi/idame/wituwej/13311
  8. http://kermanshah.isna.ir/Default.aspx?NSID=5&SSLID=46&NID=30831
  9. http://www.iranview.com/post/11048
  10. رنجبر چقاکبودی، وحید (۱۳۸۸). دستور زبان کردی کرمانشاهی. کرمانشاه: طاق‌بستان. ص. ۶۷. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۵۱۰-۱۴۷-۱. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)