قاسم سلیمانی

نظامی ایرانی (۱۳۳۵–۱۳۹۸)

قاسم سلیمانی (۲۰ اسفند ۱۳۳۵ – ۱۳ دی ۱۳۹۸) نظامی ایرانی بود که از ۱۳۷۶ تا زمان مرگش در ۱۳۹۸ به‌عنوان دومین فرماندهٔ نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی فعالیت می‌کرد. وی در طی جنگ ایران و عراق فرماندهٔ نیروهای سپاه کرمان و از فرماندهان عملیات‌های والفجر هشت، کربلای چهار و پنج بود و چندین بار مجروح شد. سلیمانی پس از جنگ تا سال ۱۳۷۶، فرماندهٔ لشکر ۴۱ ثارالله کرمان بود و مسئولیت امنیت بخش‌های شرقی ایران را بر عهده داشت. او به‌عنوان فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران نقش مهمی در تقویت قدرت نظامی حزب‌الله لبنان و گروه‌های مسلح فلسطینی، جنگ افغانستان، جنگ اسرائیل و لبنان، تشکیل گروه‌های شبه‌نظامی در عراق پس از سرنگونی صدام حسین، سرکوب اعتراضات مردم سوریه[۱۷] و تغییر روند جنگ داخلی سوریه به نفع بشار اسد، همچنین مقابله با داعش در عراق و سوریه داشته‌است.

قاسم سلیمانی
سلیمانی در سال ۱۳۹۷ پس از دریافت نشان ذوالفقار[۱]
نام(های) مستعار
زاده۲۰ اسفند ۱۳۳۵
قنات ملک، کرمان، ایران
درگذشته۱۳ دی ۱۳۹۸ (۶۲ سال)
بغداد، عراق
مدفن
کرمان، ایران[۱۱]
وفاداریایران
شاخه نظامیسپاه پاسداران انقلاب اسلامی
سال‌های خدمت۱۳۹۸–۱۳۵۸
درجه سرلشکر پاسدار[الف]
یگاننیروی زمینی
نیروی قدس
فرماندهیلشکر ۴۱ ثارالله
قرارگاه قدس[۱۳]
نیروی قدس
جنگ‌ها و عملیات‌هاجنگ ایران و عراق (مجروح)
شورش ۱۳۵۹–۱۳۵۷ کردها در ایران
جنگ در افغانستان[۱۴]
جنگ ۲۰۰۶ اسرائیل و لبنان[۱۵][۱۶]
جنگ عراق
جنگ داخلی سوریه
جنگ داخلی عراق
بحران خلیج فارس 
نشان‌هافهرست کامل
فرزندان۶، شامل زینب

سلیمانی که خود را «سرباز صفر ولایت» می‌نامید، در گفتار و عمل نشان داده بود که کاملاً از سید علی خامنه‌ای و سیاست‌های کلان جمهوری اسلامی ایران پیروی می‌کند.[۱۸][۱۹][۲۰][۲۱][۲۲] او تا پیش از حضور آشکار در جنگ علیه داعش در عراق، معمولاً در انظار عمومی ظاهر نمی‌شد، اما حکومت ایران از زمان حضور او در عراق با انتشار تصاویر متعددش با نیروهای عراقی، شروع به شناساندن چهرهٔ وی کرد. جایگاه سلیمانی به‌تدریج به‌عنوان یکی از محبوب‌ترین شخصیت‌های نظام جمهوری اسلامی نزد برخی مردم در ایران اوج گرفت.[۲۳][۲۴][۲۵] این در حالی است که برخی از ایرانیان وی را یک «قاتل» می‌دانند[۲۶][۲۷] و گروهی از ایرانیان هم او را یک مهرهٔ مهم در ماشین سرکوب محسوب می‌کنند.[۲۸] سلیمانی به خاطر مشارکت در سرکوب مخالفان بشار اسد از سوی اتحادیه اروپا و به خاطر برنامه اتمی ایران از سوی سازمان ملل تحریم شده‌بود و دولت آمریکا هم از سال ۲۰۰۵ وی را به‌عنوان یک تروریست می‌شناخت.[۲۹][۳۰] سلیمانی در رسانه‌های بین‌المللی، به‌عنوان «فرمانده سایه» توصیف می‌شد. این رسانه‌ها از او به‌عنوان شخصیتی اثرگذار در شکل‌گیری جبهه نبرد علیه داعش و شکست آن یاد می‌کنند تاحدی که مرگ او را اشتباه ترامپ و خبر خوبی برای جهادی‌ها می‌دانند،[۳۱][۳۲][۳۳][۳۴][۳۵][۳۶][۳۷] هرچند برخی نقش وی در فروپاشی داعش را بی اساس و حتی باعث تقویت آن می‌داند.[۳۸]

سلیمانی در ۱۳ دی ۱۳۹۸، هنگام خروج از فرودگاه بین‌المللی بغداد طی عملیات آذرخش کبود به دستور دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور وقت ایالات متحده، مورد حملهٔ موشک پهپاد نظامی ارتش ایالات متحده قرار گرفت و به قتل رسید. از جمله پیامدهای مرگ او حمله به پایگاه هوایی عین الاسد که تحت شعار «انتقام سخت» اتفاق افتاد و سرنگونی پرواز شماره ۷۵۲ هواپیمایی بین‌المللی اوکراین توسط نیروهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بود.[۳۹][۴۰][۴۱][۴۲][۴۳][۴۴]
ساعاتی پس از انتشار خبر مرگ سلیمانی، گروهی از شهروندان عراقی در خیابان‌های بغداد و اپوزیسیون سوریه در ادلب به شادمانی و پخش شیرینی پرداختند.[۴۵][۴۶][۴۷][۴۸][۴۹] پس از درگذشت سلیمانی، گروهی از مردم ایران، هندوستان،[۵۰] پاکستان،[۵۱] برخی از گروه‌های اسلامی مالزی،[۵۲] فلسطین،[۵۳] ترکیه،[۵۴] حوثی‌های یمن،[۵۵] شیعیان کشمیر،[۵۶] طرفداران حزب‌الله در لبنان،[۵۷] طرفداران اسد در سوریه[۵۸] و مردم عراق[۵۹] تظاهراتی در محکومیت این اقدام آمریکا و همدردی با سلیمانی برگزار کردند.[۶۰] تشییع جنازه سلیمانی و سایر مقتولان عملیات آذرخش کبود در چند شهر عراق با حضور هزاران نفر از مردم انجام شد. سپس اجساد به ایران منتقل شدند و در چندین شهر با حضور گستردهٔ مردم تشییع شد، به طوری که در مراسم تشییع در تهران، جمعیت چند میلیونی از مردم گرد آمدند و چند رسانه آن را شلوغ‌ترین مراسم تشییع جنازه در ایران پس از تشییع سید روح‌الله خمینی دانستند[۶۱][۶۲][۶۳] و ۵۹ نفر در اثر آنچه «واکنش‌های حیوانی و غیرعمدی انسانی» یا «خفگی یا ازدحام جمعیت» عنوان شده بود[۶۴] کشته شدند.[۶۵] در پی سقوط و جان‌باختن مسافران هواپیمای مسافربری بوئینگ ۷۳۷ اوکراین و به‌دنبال تجمع‌های اعتراضی دانشجویان در تهران، تصاویر و بنرهای سلیمانی را پاره کردند یا به آتش کشیدند.[۶۶][۶۷][۶۸][۶۹] در دومین سالگرد کشته‌شدن او، مجسمه ۶ متری‌اش در شهرکرد به آتش کشیده‌شد.[۷۰][۷۱] روز ۳۰ شهریور شهروندان معترض در کرمان تصویر ۴۰ متری او را پاره کرده و به آتش کشیدند.[۷۲][۷۳] از آغاز خیزش ۱۴۰۱ ایران، معترضان در شهرهای مختلف، مجسمه‌ها و بنرهای قاسم سلیمانی را به آتش کشیده‌اند.[۷۴] معترضان ایرانی در سومین سالگرد کشته شدنش با دیوارنویسی، سوزاندن عکس‌ها، تخریب و پاشیدن رنگ خون به مجسمه‌های او واکنش نشان دادند.[۷۵]

اوایل زندگی و خانواده

 
تصویر دوران کودکی قاسم سلیمانی (نفر اول سمت چپ) دهه ۱۳۴۰

قاسم سلیمانی در ۲۰ اسفند ۱۳۳۵ در قنات ملک که روستایی کوهستانی با ساختاری طایفه‌ای (طایفه سلیمانی کرمانی) بود، واقع در شهرستان رابر، از توابع کرمان زاده شد.[۷۶][۷۷] او اصالتی لر داشت.[۷۸][۷۹] نام پدرش حسن و نام مادرش فاطمه سلیمانی بود؛ یک خواهر و یک برادر بزرگتر و یک برادر کوچکتر داشت.[۸۰]

سلیمانی از ۱۲ سالگی روستای خود را برای کار در شهر کرمان ترک کرد. در نوجوانی به کار بنایی مشغول بود و در سال‌های ابتدای جوانی، از پیمانکاران سازمان آب کرمان به‌شمار می‌آمد.[۸۱][۸۲]

او در سنین جوانی ازدواج کرد و پنج فرزند به نام‌های نرجس، حسین، فاطمه، زینب و رضا دارد. یکی از فرزندانش از دنیا رفته‌است.[۸۳][۸۴][۸۱]

زینب، مدیر بنیاد قاسم سلیمانی است و در دانشگاه شهید بهشتی علوم سیاسی خوانده‌است. او رابط قاسم سلیمانی و خانواده نیروهای نظامی ایران بود که در جنگ با عراق یا در سال‌های اخیر در عراق و سوریه و دیگر کشورهای منطقه کشته شده‌اند و بارها همراه او به سوریه، عراق و لبنان نیز سفر کرده‌است.[۸۵] نرجس، عضو شورای اسلامی شهر تهران و ری و تجریش در دوره ششم است.[۸۶] سید ابوذر خضرائی افضلی همسر نرجس سلیمانی است که در زمان شهرداری محمدباقر قالیباف صاحب امتیازی روزنامه تهران امروز را بر عهده داشت.[۸۷]

سلیمانی در سال‌های آخر زندگی در شهرک «شهید دقایقی» در محله شیان در کنار پارک جنگلی لویزان در تهران زندگی می‌کرد.[۸۸] او در ۱۳۸۴ در رشتهٔ فقه و حکمت اسلامی مدرک کارشناسی ارشد خود را گرفت.[۸۹]

آغاز فعالیت‌های انقلابی و نظامی

 
قاسم سلیمانی با یونیفرم نظامی سوار بر اسب در خلال جنگ ایران و عراق

قاسم سلیمانی یک یا دو سال پیش از انقلاب ۱۳۵۷ از طریق سید رضا کامیاب که در ماه رمضان برای تبلیغ از مشهد به کرمان آمده بود و یکی از گردانندگان اصلی راهپیمایی‌ها و اعتصابات کرمان بود، جذب نهضت روح‌الله خمینی شد.[۹۰] کامیاب بعدها سلیمانی را با سیدعلی خامنه‌ای آشنا کرد و در ۷ مرداد ۱۳۶۰ توسط سازمان مجاهدین خلق ترور شد.[۸۱]

سلیمانی پس از انقلاب ۱۳۵۷ ابتدا در حین ادامه فعالیت در سازمان آب کرمان، به عضویتِ مجموعه‌ای بنام سپاه افتخاری درآمد[۹۱] و سپس با تشکیل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، به این نهاد پیوست. شورای فرماندهی سپاه در کرمان پیش از ۸ خرداد ۱۳۵۸ تشکیل شد و سلیمانی همزمان با کار در سازمان آب، به سپاه پیوست. به گفتهٔ اصغر محمدحسینی حداکثر دوره آموزش آن‌ها ۴۵ روز بوده‌است. وی، علی‌رغم آن‌که تا پیش از آن هیچ تجربهٔ نظامی نداشت، به علت عملکرد خوبش به‌عنوان مربی انتخاب شد. سپس، مدت کوتاهی بعد به همراه جمعی از سپاهیان برای کمک به اداره و حفاظت شهر مهاباد در برابر جدایی طلبان کرد به این شهر فرستاده شد. پس از بازگشت از مهاباد تا شروع جنگ ایران و عراق فرمانده پادگان قدس سپاه کرمان بود.[۹۰]

جنگ ایران و عراق

 
قاسم سلیمانی در لباس رزم در خلال جنگ ایران و عراق

سلیمانی در ابتدای جنگ ایران و عراق گردانی متشکل از نیروهای رزمی کرمان تشکیل داد که کمی بعد به تیپ زرهی و نهایتاً به لشکر ۴۱ ثارالله تبدیل شد. او از ابتدای تشکیل این لشکر در سال ۱۳۶۱ تا رفتن به نیروی قدس در سال ۱۳۷۶ فرمانده این لشکر بود و در بسیاری از عملیات‌های سپاه در جنگ نقش کلیدی داشت.[۹۲] لشکر ۴۱ ثارالله تحت فرماندهی او متشکل از نیروهای سه استان کرمان، سیستان و بلوچستان و هرمزگان بود، و به لشکر «خط شکن» معروف بود.[۸۲] این نیروی رزمی در ابتدا یک گردان بود که قبل از عملیات فتح‌المبین توسط حسن باقری به سطح تیپ ارتقا پیدا کرد و قاسم سلیمانی توانست وارد جلسات فرماندهان سپاه شود. با این حال تا عملیات رمضان، تیپ وی عمدتاً نقش پشتیبانی را برعهده داشت.[۹۳] سلیمانی از فرماندهان عملیات‌های والفجر هشت، کربلای چهار و کربلای پنج بود.[۹۴] سلیمانی چندین بار در جنگ مجروح شد از جمله در عملیات بستان از ناحیه شکم[۹۵] و در عملیات طریق القدس در اثر انفجار خمپاره از ناحیه دست و شکم مجروح شد.[۹۶]

فرماندهی لشکر ۴۱ ثارالله

با پایان یافتن جنگ ایران و عراق در ۱۳۶۷ ه‍. ش، لشکر ۴۱ ثارالله به فرماندهی سلیمانی به کرمان بازگشت و درگیر جنگ با اشخاص مسلح و قاچاقچیان مواد مخدر شد، که از مرزهای شرقی کشور هدایت می‌شدند. قاسم سلیمانی تا هنگام انتصاب به فرماندهی سپاه قدس، این سمت را عهده‌دار بود.[۹۱]

به گفتهٔ علی قاسمی، فرمانده سپاه انصار الرضا استان خراسان جنوبی، وی در برقراری امنیت در مرزهای شرقی از تایباد تا زابل و زاهدان کوشید. امنیت را در جاده بیرجند-قائن و بیرجند-زاهدان برقرار کرد. همچنین راه ارتباطی بیرجند به کرمان در کویر سوزان شهداد را از اشرار پاکسازی کرد.[۹۷]

فرماندهی نیروی قدس

قاسم سلیمانی در سال ۱۳۷۶، هم‌زمان با اوج‌گیری طالبان در افغانستان، به فرماندهی نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، یکی از نیروهای پنجگانه سپاه که مسئولیت فعالیت‌های نظامی برون‌مرزی را برعهده دارد، منصوب شد.[۹۱] او با تجربه‌ای که از سرکوب جنگ داخلی کردستان داشت، گزینه‌ای مناسب بود، چون بنا بود در افغانستانِ عصر طالبان که درگیر جنگ‌های داخلی بود، وارد عمل شود. از همه مهم‌تر این‌که سلیمانی در هشت سال جنگ با عراق و نیز مبارزه با باندهای مواد مخدر در مناطق مرزی ایران و افغانستان تا پیش از انتصابش به فرماندهی سپاه قدس، تجربهٔ زیادی اندوخته بود.[۹۱] وی تا پایان عمر در سال ۱۳۹۸ این سمت را عهده‌دار بود.[۸۲]

قاسم سلیمانی به‌عنوان فرمانده سپاه قدس در امور برخی از کشورهای خاورمیانه، زیر عنوان‌هایی مانند دفاع از جان مسلمانان، مداخله می‌کرد؛ ولی از دیدگاه برخی از تحلیل‌گران، این ادعای وی نیز همانند برخی از ادعاهای دیگرش دروغ بوده و بلکه با دفاع از برخی از حاکمان منطقه، باعث کشتار صدها هزار مسلمان (و غیر مسلمان) شده‌است. دستگاه تبلیغاتی حکومت جمهوری اسلامی مانند دستگاه تبلیغاتی رژیم سوریه (بشار اسد) با تمرکز بر جنایات داعش تلاش می‌کند تا مخاطبان، جنایات بشار اسد و همپیمانانش (جمهوری اسلامی ایران و نیز روسیه) را فراموش کنند.[۹۸]

افغانستان

در دوران اشغال افغانستان به دست شوروی، ایران از جنبش مقاومت اسلامی حمایت می‌کرد و افسران سپاه پاسداران از جمله سلیمانی مجاهدین افغان را که بعضی از آن‌ها بعداً به طالبان پیوستند آموزش و به آنها مستشاری می‌دادند. رابطه ایران و طالبان پس از قتل ۱۰ دیپلمات و یک خبرنگار ایرانی در سال ۱۹۹۸ افغانستان به کلی فروپاشید.[۹۹] یحیی رحیم صفوی اجازه مجازات طالبان را از رهبر جمهوری اسلامی ایران گرفت و ایران در حدود ۲۵۰ هزار سرباز در کنار مرز با افغانستان مستقر کرد. سلیمانی که تازه چند ماه بود به فرماندهی سپاه قدس رسیده بود پیشقدم شد و تنش‌ها را بدون توسل به خشونت بیشتر فروکاست. او به جای مواجهه مستقیم با طالبان افزایش حمایت از ائتلاف شمال را پی گرفت و شخصاً از یک پایگاهی در تاجیکستان در مجاورت مرز با افغانستان به هدایت عملیات این گروه کمک کرد. این نمونه ای از جنگ نیابتی بود که او بارها آن را تکرار کرد.[۱۰۰]

در روزهای پس از حملات ۱۱ سپتامبر، رایان کروکر که در آن زمان از مقامات ارشد وزارت امور خارجه آمریکا بود با گروهی از دیپلمات‌های ایرانی در ژنو دیدار کرد، که مشتاق بودند به آمریکا در نابود کردن دشمن مشترکشان، طالبان، کمک کنند. این دیپلمات‌ها به سلیمانی پاسخگو بودند. سلیمانی گاهی به کروکر پیام می‌داد ولی مواظب بود چیزی مکتوب نباشد. آمریکایی‌ها اطلاعاتی از جمله یک نقشه با جزئیات از موقعیت‌های طالبان و موقعیت یک تسهیل‌کننده القاعده را به ایران دادند که ایران او را بازداشت کرد. مذاکره کننده ایرانی به کروکر گفت «حاج قاسم از همکاری ما بسیار خرسند است.» با وجود این همکاری، جرج دابلیو بوش رئیس‌جمهور وقت آمریکا در ژانویه ۲۰۰۲ در سخنرانی معروف محور شرارت ایران را در کنار عراق و کره شمالی قرار داد که در عمل به این همکاری پایان داد. مذاکره کننده ایرانی در کابل به کروکر گفت سلیمانی خشمگین است و احساس می‌کند ضربه خورده. نهایتاً با ورود آمریکا به جنگ در عراق این رابطه خصمانه تر هم شد و سلیمانی دشمن آمریکا شد.[۱۰۱]

قاسم سلیمانی لشکر فاطمیون را به منظور دفاع از حکومت بشار اسد، رئیس‌جمهور سوریه، تأسیس کرد. به نوشته ایسنا این لشکر در بازپس‌گیری شهر قصیر نقش داشت.[۱۰۲][۱۰۰] لشکر فاطمیون یک نیروی شبه نظامی وابسته به سپاه قدس و متشکل از شیعیان افغانستان است، این لشکر متشکل از «داوطلبان» افغانستانی است که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی آن‌ها را برای اعزام به سوریه و جنگیدن در کنار نیروهای بشار اسد علیه مخالفانش بسیج کرده‌است.[۱۰۳]

سرکوب اقلیت شیعه هم روابط ایران و طالبان را تیره‌تر کرد. در سال ۲۰۱۵ با ظهور شاخه افغانستان دولت اسلامی، هیاتی از رهبران طالبان به تهران سفر کرد. در همان سال سلیمانی نیز از افغانستان دیدار کرد و به توافقات متعددی با رهبران طالبان رسید که از جمله آنها جلوگیری از ایجاد پایگاه‌های آمریکا در نزدیکی مرز ایران، توقف قاچاق مواد مخدر از طریق ایران و افزایش میزان حملات به نیروهای آمریکایی در افغانستان و توقف کامل حملات علیه شیعیان افغانستان بود. در مقابل ایران وعده حمایت نامحدود مالی و فنی از طالبان را داد. ایران قول داد لشکر فاطمیون از سوریه به افغانستان برنگردد.[۹۹]

لبنان

به گفتهٔ سید حسن نصرالله، رهبر گروه حزب‌الله لبنان، قاسم سلیمانی از زمان انتصاب به فرماندهی سپاه قدس ارتباط نزدیکی با نیروهای حزب‌الله لبنان داشت. وی علاوه بر مشارکت در تجهیز و طراحی بخش نظامی، در حوزه برنامه‌ریزی سیاسی این حزب نیز مشارکت داشت.[۱۰۴] خود قاسم سلیمانی در یک مصاحبهٔ تلویزیونی گفته بود که اندکی پس از شروع جنگ اسرائیل با لبنان در سال ۲۰۰۶، وی از ایران به بیروت می‌رود. پس از یک هفته به ایران بازمی‌گردد و در جلسه‌ای در مشهد با حضور سید علی خامنه‌ای، سران قوا، اعضای شورایعالی امنیت ملی و برخی فرماندهان نظامی گزارشی از وضعیت جنگ را بیان می‌کند. سپس بلافاصله به لبنان بازمی‌گردد تا پیام روحیه بخش رهبر جمهوری اسلامی را به رهبران حزب‌الله برساند.[۱۰۵]

عراق

به گفتهٔ بی‌بی‌سی نیروی قدس به فرماندهی سلیمانی نقش اثرگذاری در روند جنگ عراق داشته‌است. به گفته بی‌بی‌سی، سلیمانی از آغاز حضور نیروهای آمریکا در عراق در ۲۰۰۳، برای انجام عملیات علیه نیروهای آمریکایی، به تأسیس و پشتیبانی گروه‌های شبه نظامی مسلح پرداخت و آن‌ها را پرورش داده و تجهیز کرد که این عملیات‌ها غالباً همراه با تلفات وسیعی در بین نیروهای امنیتی عراقی و شهروندان عادی همراه بود. این گروه‌های شبه نظامی، زیر نظر قاسم سلیمانی و با پشتیبانی سپاه قدس به شکل سریع و قارچ گونه رشد کردند و به چالشی جدی برای ثبات دولت عراق تبدیل شدند. در سال ۲۰۱۴، در پی حمله داعش به غرب عراق، قاسم سلیمانی با استفاده از نفوذش بر نخست‌وزیر وقت عراق نوری المالکی، به سازماندهی این گروه‌ها در قالب حشدِ شعبی پرداخت و به آن چتر قانونی بخشید.[۱۰۶]

با شدت گرفتن جنگهای قبیله‌ای بین شیعه و سنی، جمعیت شیعه [عراقی] به ایران به‌عنوان یک پشتیبان روی آورد. وقتی داعش کنترل شهرها و مناطق را به‌دست گرفت، آسیب‌پذیری شیعه و عدم موفقیت آمریکا در محافظت از آنها باعث تقویت تلاشهای سپاه پاسداران و ژنرال سلیمانی در به‌کارگیری و بسیج نمودن شبه نظامیان شیعه وفادار به ایران گردید.[۱۰۷]

در ۱۱ ژانویهٔ ۲۰۰۷، استنلی مک‌کریستال ژنرال آمریکایی مطلع شد محمدعلی جعفری فرمانده سپاه و قاسم سلیمانی از طریق چند خودرو در حال حرکت به مرز ایران و عراق هستند. در عراق آمریکایی‌ها در حال تعقیب آن‌ها بودند. کاروان خودروها وارد ساختمان ناشناخته‌ای در شهر اربیل کردستان عراق شدند که روی آن فقط نوشته بود «کنسولگری»، که نشان می‌داد افراد داخل ساختمان تحت پوشش دیپلماتیک عملیات انجام می‌دهند. نظامیان آمریکایی وارد ساختمان شدند و ۵ ایرانی که همگی پاسپورت دیپلماتیک داشتند را دستگیر کردند، اما اثری از محمدعلی جعفری و قاسم سلیمانی نبود. به گفتهٔ مک‌کریستال، هر پنج نفر از اعضای سپاه قدس بودند. ۹ روز بعد از این واقعه، ۹ تا ۱۲ شبه نظامی به رهبری گروه شبه نظامی شیعهٔ عصائب اهل الحق طی حمله‌ای به مقر فرماندهی نظامیان آمریکا در کربلا که در بین مراکز فرماندهی پلیس عراق واقع است، سوار بر تعدادی خودروی نظامی با گذشتن از چندین لایهٔ امنیتی، به ساختمان اصلی فرماندهی که در آن ۳۰ آمریکایی مستقر بود نفوذ کردند و ۴ نظامی آمریکایی را اسیر گرفتند و از منطقه خارج شدند و به نزدیکی رود فرات رفتند، در نهایت با تعقیب هلیکوپترهای آمریکایی شبه نظامیان فرار کردند و در مجموع پنج نظامی آمریکایی کشته شدند. این عملیات «برجسته‌ترین و پیچیده‌ترین عملیات در طول چهار سال جنگ» در عراق توصیف شده و افسران آمریکایی و مقامات عراق ادعا کرده‌اند، ایران در آن نقش داشته و پاسخی به اسارت ۵ ایرانی در اربیل بوده‌است. این نخستین بار بود که آمریکایی‌ها مستقیماً به قاسم سلیمانی و نقش او در عراق اشاره کردند.[۶]

در سال ۲۰۰۹، گزارشی افشا شد که ریموند تی. اودیرنو و کریستوفر آر. هیل (بالاترین مقامات آمریکا در بغداد در آن هنگام) در دفتر جلال طالبانی (که از دهه‌ها پیش با سلیمانی ارتباط داشته‌است) با قاسم سلیمانی ملاقات کرده‌اند. هیل و اودیرنو بعداً این خبر را رد کردند.[۱۰۸]

در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۰، جیمز جفری (سفیر آمریکا در عراق) و لوید آستین (فرمانده ارشد نظامیان آمریکا در عراق)، در بیانیه‌ای تشکیل دولت جدید عراق به رهبری نوری المالکی را تبریک گفتند. به گفتهٔ سران عراقی، هنگام انتشار این بیانیه، آمریکایی‌ها خودشان می‌دانستند که در واقع سلیمانی آن‌ها را از عراق بیرون کرده‌است. حزب ایاد علاوی، سیاستمدار سکولار طرف‌دار آمریکا، اکثریت اعضای پارلمان را داشت ولی در نهایت به قدرت نرسید چون آمریکا او را به نفع نوری المالکی کنار زد. به گفتهٔ خود علاوی، اگر او نخست‌وزیر می‌شد نیازمند حمایت آمریکا بود، اما آمریکا مایل بود عراق را ترک کند، و «عراق را به ایران داد». در نهایت جلال طالبانی و نوری المالکی که هر دو از نزدیکان و کاندیداهای مورد ترجیح سلیمانی بودند، به قدرت رسیدند. رهبر سابق عراق می‌گوید «ما به آمریکایی‌ها می‌خندیدیم … سلیمانی کاملاً آن‌ها را ضربه‌فنی کرد، و آمریکایی‌ها در ظاهر تشکیل دولت جدید را به یکدیگر تبریک می‌گفتند.»[۶]

گفته شده‌است سلیمانی پیامکی را از طریق جلال طالبانی برای دیوید پترائوس ژنرال آمریکایی و رئیس سازمان سیا فرستاده‌است با این محتوا که: «پترائوس عزیز، شما باید بدانید که من سیاست‌های ایران در قبال عراق، لبنان، غزه و افغانستان را کنترل می‌کنم. در واقع سفیری که در بغداد است از اعضای نیروی قدس است. شخصی که قرار است جایگزین او شود هم از اعضای نیروی قدس است.»[۶]

در سال ۲۰۱۱ موفق الربیعی سیاستمدار و وزیر سابق امنیت ملی عراق در مصاحبه‌ای با روزنامه الشرق الاوسط، سلیمانی را «بدون شک قدرتمندترین مرد در عراق» خوانده‌بود.[۱۰۹] به گفتهٔ او سپاه قدس به فرماندهی سلیمانی در تمامی زمینه‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی و به ویژه در منطقه سبز بغداد (که سفارت‌خانه‌های غربی و عربی و ادارات و خانه‌های مقامات دولتی و اعضای پارلمان عراق در آن قرار دارد) نفوذ دارد.[۱۱۰][۱۱۱]

سلیمانی خود در نشست مقدماتی «کنفرانس جوانان و بیداری اسلامی» گفت: «ایران در جنوب لبنان و عراق نیز حضور دارد. در واقع این مناطق به نوعی تحت تأثیر عملکرد و تفکر جمهوری اسلامی ایران هستند.» اما تعدادی از نمایندگان پارلمان عراق در بیانیه‌ای سخنان سلیمانی را محکوم کرده و وی را دچار توهم خواندند.[۱۱۲]

پس از یورش پیکارجویان دولت اسلامی عراق و شام (داعش) در ژوئن ۲۰۱۴ (خرداد ۱۳۹۳) به شمال عراق و تصرف برخی از شهرهای این کشور از جمله موصل و تکریت و از هم پاشیدن ارتش عراق و ناتوانی نیروهای مسلح این کشور در نبرد با داعش و پس از جدی شدن خطر تصرف بغداد (پایتخت عراق) توسط این گروه، روزنامه ساندی تایمز انگلیس، وال‌استریت ژورنال و نیویورک تایمز مدعی شدند ایران فرماندهی ارتش از هم فروپاشیده عراق را برعهده گرفته تا با نیروهای گروه تروریستی داعش مقابله کند. قاسم سلیمانی فرمانده سپاه قدس ایران، عملیات دفاع از بغداد پایتخت عراق را در مقابل حملات نیروهای گروه تروریستی داعش، فرماندهی می‌کرد. یک منبع عراقی مدعی شد: سلیمانی با ۶۷ مشاور ارشد خود به عراق سفر کرد و فرماندهی عملیات‌ها را برعهده گرفت و بر استقرار نیروهای عراقی و برنامه‌ریزی برای عملیات، نظارت داشته‌است.[۱۱۳][۱۱۴][۱۱۵][۱۱۶][۱۱۷] سید حسن نصرالله بعداً اعلام کرد که قاسم سلیمانی از وی خواسته‌است تا ۱۲۰ نفر از فرماندهان میدانی حزب‌الله را برای جنگ با داعش در عراق، در اسرع وقت در اختیار وی قرار دهد.[۱۱۸]

اعتراضات ۲۰۱۹ عراق

در جریان اعتراضات پاییز ۲۰۱۹، اعتراض راهپیمایی‌کنندگان به ضعف استقلال عراق در منطقه و هر نوع دخالتی از جانب آمریکا، عربستان یا دیگر کشورهای منطقه بود، اما این مخالفت‌ها بیش از همه به ایران اشاره داشت.[۱۱۹] این اعتراض‌ها با شعارهایی (گاه تند و تحقیرآمیز) علیه قاسم سلیمانی و علی خامنه‌ای همراه بود.[۱۲۰][۱۲۱] سلیمانی در مهندسی این سرکوب به مقامات ارشد عراقی کمک کرد و در جریان بازدید از بغداد هنگام آغاز تظاهرات به آن‌ها گفت: «ما در ایران می‌دانیم چه رفتاری با معترضان بکنیم. این اتفاق در ایران هم افتاد و ما توانستیم آن را کنترل کنیم».[۱۲۲][۱۲۳] طی رخدادهای پاییز ۲۰۱۹ معترضان عراقی شبه نظامیان و سیاستمداران همسو با ایران را به توسل به اقدامات بی‌رحمانه همچون آدم‌ربایی، شکنجه و ترور برای سرکوب تظاهرات مردم عراق متهم کردند.[۱۲۲] نیروهای امنیتی عراق هم، گروه‌های تحت حمایت ایران مانند عصائب اهل حق، کتائب حزب‌الله، النجباء، بدر و کتائب خراسانی را به کشتن معترضان در راه‌پیمایی‌ها و هدف قرار دادن مردم متهم کردند.[۱۱۹] با گسترش اعتراضات، سلیمانی با رهبران ارشد شبه‌نظامیان در بغداد ملاقات کرد و به آن‌ها دستور داد تا حمله‌ها به اهداف ایالات متحده را افزایش دهند. هدف او تحریک احساسات ضدآمریکایی، برای منحرف کردن اعتراضات مردمی علیه سیاستمداران و گروه‌های شبه‌نظامی تحت حمایت ایران بود.[۱۲۲]

در اعتراضات سال ۲۰۱۹ عراق، آسوشیتدپرس از سفر قاسم سلیمانی به بغداد یک روز پس از شروع اعتراضات در عراق برای شرکت در یک نشست امنیتی که قرار بود به ریاست عادل عبدالمهدی برگزار شود خبر داده‌است. به گزارش این خبرگزاری به نقل از دو مقام امنیتی عراقی، قاسم سلیمانی گفته «ما در ایران می‌دانیم چه رفتاری با معترضان بکنیم. این اتفاق در ایران افتاد و ما توانستیم آن را کنترل کنیم.» روز پس از دیدار سلیمانی از بغداد زد و خورد میان معترضان و نیروهای امنیتی در عراق خشونت‌بارتر شد و شمار کشته شدگان از ۱۰۰ نفر گذشت. تک‌تیراندازان ناشناس هدفمندانه سر و سینه تظاهرکنندگان را هدف گلوله قرار می‌دادند. در عرض کمتر از یک هفته نزدیک به ۱۵۰ معترض کشته شدند.[۱۲۴]

در ۵ اکتبر ۲۰۱۹، احمد الجبوری، نماینده اسبق پارلمان عراق، گفت قاسم سلیمانی مسئول قتل معترضان در اعتراضات ۲۰۲۰–۲۰۱۹ عراق است و او با کمک فردی به نام «حاج حامد» در یک اتاق عملیاتی در بغداد، فعالان و رهبران جنبش را با استفاده از گروهی از تک‌تیر اندازان ترور می‌کند و سلیمانی با کمک حاج احمد این عملیات قتل را طراحی و هدایت می‌کند. فائق الشیخ علی، یک نماینده دیگر عراق هم نوشت: «ایران ما را به قتل می‌رساند … دیگر این یک راز نیست. امام جمعه تهران صریحاً گفت: (تظاهر کنندگان معترض عراقی مأموران آمریکایی هستند آنها را به قتل برسانید)».[۱۲۵][۱۲۶][۱۲۷][۱۲۸][۱۲۹]

سوریه

 
سلیمانی در کنار لشکر فاطمیون در مرز عراق و سوریه، ۱۳۹۶

از زمان شدت گرفتن بحران داخلی دولت سوریه و مخالفان سوری، برای چندین بار سلیمانی در این کشور و برای کمک به بشار اسد حضور یافت. از سال ۲۰۱۱ با شروع جنگ داخلی سوریه، سلیمانی به همراه نیروهای لشکر فاطمیون و لشکر زینبیون برای حمایت از بشار اسد وارد کارزار شدند.[نیازمند منبع]

نیروی قدس به رهبری قاسم سلیمانی پیش از ظهور داعش در سوریه از سال ۲۰۱۱ در سرکوب اعتراضات مردم سوریه نقش داشت.[۱۷] به نوشته روزنامه هاآرتس، یک عضو ارشد شورای ملی سوریه علت حضور سرتیپ پاسدار قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران ایران به سوریه برای «فرماندهی اتاق جنگ» با هدف سرکوب معترضان مخالف حکومت بشار اسد خبر داده‌است.[۱۳۰][۱۳۱][۱۳۲]

علی عبدالله ایوب، وزیر دفاع سوریه گفت: «نخستین بار در سال ۲۰۱۱ با قاسم سلیمانی در سوریه دیدار کرده و نخستین عملیات مشترک را برای بازپس‌گیری باباعمرو در حومه حمص در مارس ۲۰۱۲ طراحی و اجرا کرده‌اند.» هنگام اجرای این عملیات، دولت بشار اسد در حال جنگ با ارتش آزاد سوریه بوده‌است و هنوز گروه‌های جهادی ایجاد نشده بود.[۱۳۳] جان مگوایر افسر سابق سیا گفته‌است نبرد القصیر که منجر به بازپس‌گیری شهر استراتژیک القصیر توسط ارتش سوریه و نقطهٔ عطفی در جنگ بود، تحت نظارت و فرماندهی سلیمانی بوده‌است و این نبرد را «یک پیروزی بزرگ» برای او خوانده‌است.[۶]

پرویز فتاح، رئیس بنیاد مستضعفان، در برنامه‌ای از تلویزیونی اعتراف کرد که قاسم سلیمانی برای پرداخت حقوق لشکر فاطمیون به وی مراجعه کرده‌است،[۱۳۴]

بنا بر روایت امیر اسداللهی، خلبان هواپیمایی ماهان، در خرداد سال ۱۳۹۲ هدایت یک فروند هواپیمای مسافربری با ۲۰۰ مسافر را برعهده داشت و قاسم سلیمانی، نیز در آن پرواز حضور داشت. بنا بر گفته وی، آن‌ها در این پرواز «بار ممنوع» به سوریه منتقل می‌کردند؛ که نیروهای عراقی به پرواز مشکوک شده و هواپیما را در فرودگاه بغداد به زمین نشاندند، اما قاسم سلیمانی با پوشیدن لباس مهندس پرواز در کابین خلبان می‌نشیند و خلبان با دادن رشوه به مأموران عراقی از کشف و ضبط «بار ممنوع» جلوگیری می‌کند. این درحالی است که استفاده از هواپیمای مسافربری برای مقاصد نظامی یکی از مصادیق استفاده از «سپر انسانی» است که طبق کنوانسیون ژنو «جنایت جنگی» محسوب می‌شود.[۱۳۵][۱۳۶]

دو رسانه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با انتشار گزارشی دربارهٔ فعالیت‌های نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، پس از سال‌ها تأیید کردند که نیروی قدس به فرماندهی قاسم سلیمانی از زمان آغاز اعتراضات مردم سوریه در اوایل سال ۲۰۱۱، در سرکوب این اعتراضات، نقش داشته‌است و به پلیس این کشور، دربارهٔ چگونگی سرکوب اعتراضات و اقدامات اطلاعاتی و امنیتی بر ضد معترضان، آموزش داده و به آن‌ها جنگ‌افزار و تجهیزات سرکوب داده‌است.[۱۳۷] به گفته ایندیپندنت فارسی، قاسم سلیمانی در پی اعتراضات سراسری مردم سوریه، بشار اسد را متقاعد کرد که تسلیم خواسته‌های مردم سوریه نشود.[۱۳۸]

سلیمانی در سوریه از مواهب استراتژی‌ای بهره برد که توسط سردار حسین همدانی طراحی شده بود، با این حال او در پیش‌بینی یا جلوگیری از تاخت و تاز دولت اسلامی (داعش) به عراق، تسخیر موصل، و پیشروی به نزدیکی مرزهای ایران ناکام ماند. با این که ایران از سرنگونی اسد جلوگیری کرد، در سال ۲۰۱۴ پایانی برای جنگ در سوریه متصور نبود. شایعاتی وجود داشت که سلیمانی ممکن است به حاشیه رانده یا با کسی دیگر جایگزین شده باشد. اوایل سال ۲۰۱۵ برای دمشق و تهران شوم بود. ائتلافی از جهادگرایان استان ادلب را به چنگ آوردند که می‌توانست به عنوان سکوی پرتابی برای پیشروی‌های ارضی در موطن علوی‌ها در غرب باشد. دمشق بر تکه‌های کوچکی از خاک سوریه تسلط داشت. ایران که هزاران نفر از لشکر خارجی خود را به سوریه اعزام کرده بود برای برگرداندن موج جنگ نیاز به اعزام هزاران ایرانی و شبه نظامی شیعه دیگر داشت، که با وجود خطر حمله به تأسیسات هسته ایران و فشار تحریم‌ها فشار زیادی را متوجه آن می‌کرد؛ بنابراین ایران به مداخله یک قدرت دیگر در سمت خود نیاز داشت و سلیمانی در سال ۲۰۱۵ شخصاً به مسکو سفر کرد و به ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه پیشنهاد داد روسیه و ایران مشترکاً اسد را نجات دهند و موج جنگ را معکوس کنند. ایران قسمت اعظم نیروهای زمینی و روسیه قدرت هوایی و نیز بخشی از نیروهای زمینی را فراهم می‌کردند.[۱۳۹]

مقابله با داعش

دفاع از بغداد و باز پس‌گیری مناطق تحت تصرف داعش
در کردستان عراق

در تابستان ۱۳۹۳، به دنبال هک شدن ایمیل نمایندهٔ اقلیم کردستان عراق در ایران، مکاتباتی افشا شد که این مقام باسابقهٔ کُرد در تهران را مقابل پرسش رسانه‌ها قرار داد. در این مکاتبات، به یک مقام ایرانی بیش از بقیه اشاره شده بود: قاسم سلیمانی. این نخستین بار بود که یک مقام ارشد حکومت اقلیم کردستان عراق با صراحت و با جزئیات به نقش تعیین‌کنندهٔ فرماندهی می‌پرداخت که سال‌ها پیش رسانه‌های عراق به او لقب «ژنرال بی‌سایه» داده بودند. در بسیاری از این نامه‌ها از شخص سومی با اسم اختصاری «حاجی» یاد می‌شود؛ فردی که آقای دباغ در برنامهٔ اخیر تلویزیونیِ خود، او را این‌گونه معرفی کرد: «طبیعتاً وقتی اسم سپاه قدس می‌آید، در رأس آن نام قاسم سلیمانی نیز تداعی می‌شود؛ او شخصِ اول خاورمیانه است.»[۱۴۰] امیرعلی حجازی، سرپرست واحد هوافضای سپاه پاسداران، مهرماه ۱۳۹۳ طی گفتگویی تأیید کرد که سلیمانی و ۷۰ نفر از سربازان او به جنگجویان کُرد عراقی کمک کردند و مانع پیشروی داعش شدند.[۱۴۱]

به نوشتهٔ خبرگزاری مهر به نقل از رسانه‌های اقلیم کردستان عراق، در مردادماه ۱۳۹۳، سلیمانی نسبت به حملهٔ داعش به اربیل هشدار می‌دهد. به دنبال یورش داعش در ۱۶ مرداد ۱۳۹۵، بارزانی از آمریکا و ترکیه تقاضای کمک می‌کند. دو روز بعد، جنگنده‌های آمریکایی در اربیل به پرواز درمی‌آیند. این در حالی است که ۴۸ ساعت قبل از پیوستن جنگنده‌های آمریکایی به عملیات دفاع از اربیل، یگانی از نیروهای ویژه به فرماندهی سلیمانی و بنا به درخواست شخص بارزانی در کنار پیشمرگان کُرد در حال نبرد با داعش بودند. به دنبال دفع خطر داعش، مسعود بارزانی شخصاً یک نامهٔ تشکر برای ریاست‌جمهوری ایران با این مضمون فرستاد که ایران بار دیگر در سخت‌ترین شرایط به دفاع از اقلیم کردستان عراق برخاسته‌است.[۱۴۲]

اعلام پایان خلافت داعش

در روز پنجشنبه ۳۰ شهریور ۱۳۹۶ قاسم سلیمانی طی سخنرانی در مراسم چهلمین روز کشته شدن مرتضی حسین‌پور شلمانی با یادآوری پیامش به مناسبت کشته شدن محسن حججی و وعده انتقام در آن، بیان داشت که «کمتر از سه ماه دیگر اعلام پایان داعش و حکومت داعشی در این کره خاکی خواهد بود.[۱۴۳][۱۴۴]» دو ماه بعد و در پایان آبان ۹۶ سلیمانی در پیامی به سید علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ایران با اشاره به «اتمام عملیات آزادسازی بو کمال» از پایان داعش خبر داد و آن را به‌عنوان یک «پیروزی بسیار بزرگ و سرنوشت‌ساز» به خامنه‌ای تبریک گفت.[۱۴۵][۱۴۶][۱۴۷] سلیمانی در این پیام با «آمریکایی ـ صهیونیستی» خواندن داعش، خسارت‌های ناشی از عملیات این گروه در عراق و سوریه را ۵۰۰ میلیارد دلار برآورد کرد و «طراحی و اجرای» آن‌ها را به «رهبران و سازمان‌های مرتبط با آمریکا» نسبت داد.[۱۴۵] سید علی خامنه‌ای نیز با ارسال نامه‌ای به سلیمانی ضمن تبریک به وی گفت که «شما با متلاشی ساختن توده سرطانی و مهلک داعش نه فقط به کشورهای منطقه و به جهان اسلام بلکه به همه ملت‌ها و به بشریت خدمتی بزرگ کردید.[۱۴۸][۱۴۹]» همچنین همزمان با پیام سلیمانی به خامنه‌ای، حسن روحانی رئیس‌جمهور پایان داعش را به «رهبر جمهوری اسلامی، سپاه پاسداران، نیروی قدس و به‌ویژه قاسم سلیمانی» تبریک گفت.[۱۴۵][۱۵۰]

به گفته علی افشاری نقش قاسم سلیمانی و نظام جمهوری اسلامی ایران در فروپاشی داعش، افسانه است و بلکه آن‌ها یکی از علل و تقویت داعش نیز بوده‌اند.[۱۵۱]

یمن

حمایت و تجهیز گروه‌های مسلح فلسطینی

قاسم سلیمانی از گروه‌های مسلح فلسطینی حمایت مالی و نظامی می‌کرد. با کمک وی در نوار غزه کارخانه تولید سلاح ایجاد شد. به گفتهٔ زیاد نخاله، دبیرکل جهاد اسلامی فلسطین، وی شخصاً پرونده‌های انتقال تسلیحات به نوار غزه را برعهده داشت.[۱۵۲] روز ۷ دی ۱۳۹۹، محمود الزهار، وزیر خارجه پیشین و عضو ارشد کادر رهبری حماس، در گفت‌وگو با شبکه العالم گفت:[۱۵۳][۱۵۴]

در دیدار سال ۲۰۰۶ با قاسم سلیمانی در تهران، «مشکل اساسی حقوق کارمندان و خدمات اجتماعی و کمک‌های دیگر» به مردم غزه را توضیح دادم و «حاج قاسم فوراً درخواست ما را پاسخ داد به‌گونه‌ای که روز بعد که پایان سفر بود، ۲۲ میلیون دلار در چمدان‌های فرودگاه (تهران) دیدم» و «قرار بود مبلغ بیش‌تری پرداخت شود اما (هیئت حماس) ۹ نفره بود و نمی‌توانستیم بیش از این حمل کنیم زیرا هر چمدان ۴۰ کیلوگرم گنجایش داشت».

کاربران توییتر با هشتگ «چمدان دلار» به این سخنان واکنش نشان دادند و به مقایسه وضع زندگی مردم ایران پرداختند[۱۵۵][۱۵۶] به گفتهٔ احمد عبدالهادی از مقامات حماس، وی بارها به نوار غزه سفر کرده و در ایجاد استحکامات دفاعی فلسطینی‌ها در برابر اسرائیل مشارکت داشت.[۱۵۷]

استفاده نظامی از هواپیماهای مسافربری

به گفته محمدجواد ظریف وزیر وقت خارجه، قاسم سلیمانی از از هواپیماهای ایران‌ایر در مسیر تهران-سوریه استفاده نظامی می‌کرده‌است. او می‌گوید «من می‌رفتم برای موفقیت کار میدانی مذاکره می‌کردم. اما این‌که من به ایشان بگویم شما مثلاً از هواپیمای ایران ایر در خط تهران-سوریه استفاده نکن. ایشان (قاسم سلیمانی) زیر بار نمی‌رفت؛ لذا دیپلماسی هزینهٔ میدان شد اما هیچ‌وقت میدان هزینهٔ دیپلماسی نشد».[۱۵۸] امیر اسداللهی خلبان هواپیمایی ماهان گفته‌است که همراه قاسم سلیمانی با هواپیمای مسافربری «هفت تن بار ممنوعه» به سوریه بردیم.[۱۵۹][۱۶۰] نصرت‌الله حسینی پور، یکی از فرماندهان نیروی قدس انتقال نیروهای نظامی به سوریه در پروازهای هواپیماهای ماهان را تأیید کرده‌است.[۱۶۰]

دخالت در سیاست خارجی

محمدجواد ظریف، در مصاحبه‌ای در اسفند ۱۳۹۹، با اشاره به دخالت‌های قاسم سلیمانی در سیاست خارجی گفته‌است که او به‌دلیل فشارهای فرمانده پیشین سپاه قدس، «دیپلماسی را فدای میدان جنگ کرد». او گفت «الزاماً در همه‌چیز هم‌نظر نبودیم اما احساس می‌کردیم که موظفیم با هم هماهنگ باشیم و این کار را می‌کردیم». ظریف همچنین گفت: «من می‌توانم به‌جرئت بگویم که من دیپلماسی را بیشتر هزینه کردم برای میدان تا این‌که میدان برای دیپلماسی هزینه شود» و ادامه می‌دهد که «تقریباً هر بار که من برای مذاکره رفتم، این سلیمانی بود که می‌گفت من می‌خواهم که این خاصیت را بگیرید، این نکته را بگیرید».[۱۵۸] در ۷ اسفند ۱۳۹۷ بشار اسد بدون اطلاع دولت و وزارت امور خارجه به دعوت سپاه قدس به ایران سفر می‌کند.[۱۶۱][۱۶۲] محمدجواد ظریف پس از این اتفاق استعفا خود را اعلام می‌کند و می‌گوید «بعد از عکس‌های ملاقات‌های امروز دیگر جواد ظریف به عنوان وزیر خارجه در جهان اعتباری ندارد.»[۱۶۳] برایان هوک، نماینده ویژه وزارت خارجه آمریکا در ایران نیز ۲۵ اسفند ۱۳۹۷ با اشاره به تحولات سیاسی اخیر در ایران گفت که به نظر او وزیر خارجه واقعی ایران قاسم سلیمانی است.[۱۶۴]

اقدامات در سیاست داخلی ایران

سرکوب اعتراضات داخلی ایران

برخی افراد و رسانه‌ها به نقش قاسم سلیمانی در سرکوب اعتراضات داخلی ایران، از جمله، اعتراضات سال‌های ۷۸، ۸۸، ۹۶ و ۹۸[۱۶۵][۱۶۶] پرداخته‌اند.

  • محمدعلی جعفری، فرمانده سابق سپاه پاسداران، روز ۲۰ بهمن ۱۳۹۸ در توئیتی عنوان کرد که قاسم سلیمانی، در زمینه اعتراضات در ایران نقش داشته و «اقدامات مؤثر» انجام داده‌است.[۱۶۷] جعفری نوشت:[۱۶۸][۱۶۹]

«در ماجرای فتنه ۷۸ و ۸۸ قاسم در صحنه مقابله با ضدانقلاب در کف خیابان بود و اقدامات مؤثری را برای کنترل ناامنی و آشوب‌ها انجام می‌داد. بارها شاهد حضور او در قرارگاه ثارالله بودیم، در غبار این فتنه‌ها همزمان در مسائل سیاسی هم با نفوذ خود برای خواص به‌دنبال روشنگری بود.»

رمضان شریف، سخنگوی سپاه پاسداران، در واکنش به حاشیه‌های توییت جدید محمدعلی عزیز جعفری، گفت این حساب از سوی او اداره نمی‌شود.[۱۷۰][۱۷۱] خبرگزاری مشرق‌نیوز نیز پیشتر چندین بار مطالب منتشر شده در این حساب کاربری را به‌عنوان حساب کاربری منتسب به عزیز جعفری منتشر کرده بود.[۱۷۱]

  • قاسم سلیمانی یکی از امضا کنندگان نامه فرماندهان سپاه در پی وقایع ۱۸ تیر ۱۳۷۸ به سید محمد خاتمی؛ رئیس‌جمهوری وقت، بود.[۱۷۲] محمدباقر قالیباف نیز دربارهٔ این نامه می‌گوید: «حادثه سال ۷۸ که در کوی دانشگاه اتفاق افتاد، آن نامه‌ای را که نوشته شد نامه فرماندهان سپاه به محمد خاتمی، رئیس‌جمهور وقت من نوشتم. بنده و آقای سلیمانی.»[۱۶۷][۱۷۳]
  • به گفتهٔ قالیباف، شهردار وقت تهران، وی و سلیمانی در هفته متعاقب انتخابات ریاست‌جمهوری ایران در سال ۱۳۸۸ بیشترین تلاش را برای جلوگیری از پیامدهای آن داشته‌اند.[۱۶۷][۱۷۴][۱۷۵]
  • صادق خرازی، فعال سیاسی اصلاح طلب، در سال ۱۳۹۴ در بخشی از گفتگویش در پاسخ به سؤال خبرنگار خبرگزاری تسنیم که پرسیده بود: «شما در سال ۸۸ برای جلوگیری از آن اتفاقات چه کارهایی می‌کردید؟» گفته‌است: «برای حل مسائل حتی آقای قاسم سلیمانی و باقر قالیباف سعی می‌کردند ماجرا را کنترل کنند تا خدای ناکرده کار از دست نرود.»[۱۷۶]
  • پس از این اعتراض‌های سال ۹۶، سلیمانی طی یک سخنرانی عمومی اعتراض‌های ۸۸ را «فتنه» و اعتراض‌های ۹۶ را «اغتشاش» خواند و از «به خاک مالیده شدن بینی دشمن» در این اعتراض‌ها سخن گفت.[۱۷۳][۱۷۷]
  • خبرگزاری آسوشیتدپرس به نقل از دو مقام بلندپایه عراقی که نامشان فاش نشده‌است در رابطه با اعتراضات عراق نوشت که سلیمانی در نشستی محرمانه گفته بود: «این اتفاق (اعتراضات) در ایران افتاد و ما آن را تحت کنترل گرفتیم.» او گفته بود که «ما در ایران می‌دانیم که چگونه باید با اعتراضات برخورد کنیم.»[۱۷۸][۱۷۹]
  • مایک پمپئو، وزیر خارجه آمریکا، نیز در این‌مورد گفته بود: قاسم سلیمانی، مسئول سرکوب اعتراض‌های مردم بود.[۱۸۰] او در این مورد گفت: «سلیمانی سرکوب ظالمانهٔ معترضان ایرانی توسط رژیم آن کشور در ایران را هماهنگ کرد که به کشته شدن بیش از یک هزار و ۵۰۰ معترض و بازداشت بیش از هفت هزار تن دیگر از آن‌ها منتهی شد»[۱۸۱]

تحریم

در اردیبهشت ۱۳۹۰ مقامات وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا سلیمانی را متهم به همکاری با نیروهای امنیتی سوریه در جریان اعتراضات در این کشور و سرکوب مخالفان بشار اسد کردند. در پی این اتهام وزارت خزانه‌داری ایالات متحده آمریکا سلیمانی را تحریم کرد.[۱۸۲]

در ۳ تیر ۱۳۹۰ (۲۴ ژوئن ۲۰۱۱)، روزنامهٔ رسمی اتحادیه اروپا گزارش کرد که کشورهای عضو اتحادیه، سه تن از فرماندهان ارشد سپاه پاسداران ایران، یعنی جعفری، سلیمانی، طائب و نیز چند شهروند و مؤسسه اقتصادی سوریه را در واکنش به ادامه سرکوب خشونت‌آمیز معترضان سوری توسط حکومت سوریه و سپاه قدس جمهوری اسلامی ایران، تحریم کرده‌اند.[۱۸۳]

دیدگاه‌ها و موضع‌گیری‌ها

مصاحبه قاسم سلیمانی

در تاریخ ۴ مرداد ۱۳۹۷ سلیمانی در یک سخنرانی در همدان ادبیات تهدیدآمیز ترامپ را «ادبیات کاباره‌ای» خواند و با یادآوری شکست‌های آمریکا در منطقه و استفاده سربازان آمریکایی از پوشک بزرگسالان، خود و سپاه قدس را طرف حساب آمریکا معرفی کرده و ارتش آمریکا را ناتوان‌تر از آن دانست که با ایران درگیر جنگ شود.[۱۸۴][۱۸۵] حسن روحانی در ۳ ژوئیه ۲۰۱۸ به صورت تلویحی به بستن تنگه هرمز به روی نفتکش‌ها در صورت تحریم نفتی ایران اشاره کرده بود.[۱۸۶] در پی آن دونالد ترامپ نیز در توییتی به این اظهارات روحانی پاسخ داد و نوشت «دیگر هرگز، هرگز آمریکا را تهدید نکنید، وگرنه با پیامدهایی روبه‌رو خواهید شد که کمتر کسی در تاریخ دیده‌است.[۱۸۴]» که سلیمانی در واکنش به این توییت ترامپ این سخنان را بیان کرد.[۱۸۴]

کشته‌شدن

حملهٔ پهپادی ایالات متحدهٔ آمریکا

 
قاسم سلیمانی به همراه ابومهدی المهندس (آبان ۱۳۹۶)

سلیمانی در بامداد جمعه ۱۳ دی ۱۳۹۸ طی حملهٔ پهپاد آمریکایی به فرودگاه بغداد به قتل رسید.[۱۸۷][۱۸۸] در این حمله ابومهدی المهندس از فرماندهان گروه شبه‌نظامی عراقی حشد شعبی به‌همراه ۱۰ تن دیگر نیز به قتل رسیدند.[۱۸۹] وزارت دفاع ایالات متحده آمریکا اعلام کرد که دستور این حملهٔ هوایی را دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری و فرمانده کل قوای این کشور صادر کرده‌است.[۱۹۰] سه روز پیش از قتل سلیمانی و در پی حمله‌هایی که به سفارت آمریکا در بغداد انجام شد، ترامپ گفته بود که ایران بابت این رویداد، بهایی سنگین خواهد پرداخت و تأکید کرده بود که این موضوع «هشدار نیست، تهدید است».[۱۹۱]

در مورد پهپادهایی که عملیات قتل قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس را انجام دادند روایت‌های متفاوتی منتشر شد. شبکه العهد عراق در گزارشی عنوان کرد که «دو پهپاد آمریکایی از خاک کشور کویت وارد حریم هوایی عراق شدند و این عملیات را انجام دادند». این ادعا از سوی مقامات کویتی تکذیب شد. روایت دوم به این موضوع اشاره داشت که یک پهپاد آمریکایی از پایگاه العدید واقع در کشور قطر برخاسته و این عملیات قتل را انجام داده‌است.[۱۹۲] در بیانیهٔ پدافند هوایی عراق گفته شده‌است که سه پهپاد آمریکایی غیر مسلح در روز پنجشنبه به حریم هوایی بغداد وارد شده و پس از انجام عملیات، همان شب به سمت اردن پرواز کرده‌اند.[۱۹۳] احمد الاسدی نمایندهٔ پارلمان عراق هم گفت که «سه پهپاد آمریکایی که عملیات قتل را انجام دادند، از پایگاه عین الاسد برخاستند و از صبح روز پنجشنبه به مدت ۲۰ ساعت در آسمان بغداد درحال حرکت بودند و بعد از انجام عملیات قتل مستقیماً به پایگاه عین الاسد بازگشتند.»[۱۹۴] بنا به گزارش رسانه‌های آمریکایی، خودروی حامل قاسم سلیمانی با پهپادهای ام‌کیو ۹ ریپر مورد حمله قرار گرفته‌است.[۱۹۵]

به گفتهٔ محمد باقرزاده جسد قاسم سلیمانی پنج تکه شده بوده، سر نداشته و از او کتف و بخشی از مچ پا به پایین و دست و اجزایی که کوبیده شده بودند به‌جا مانده بود. او افزوده تکه‌های بدن کشته‌شدگان آن‌چنان درهم مخلوط شده بودند که برای تفکیک آن‌ها از آزمایش دی‌ان‌ای استفاده شد و گوشت‌های پراکنده را سامان دادند تا بتوانند در قالب یک پیکر در تابوت قرار دهند.[۱۹۶]

در ۲۰ خرداد ۱۳۹۹ غلامحسین اسماعیلی، سخنگوی قوه قضائیه ایران، اعلام کرد فردی به نام سید محمود موسوی مجد اطلاعات محل استقرار و ترددهای سلیمانی را به سرویس‌های جاسوسی خارجی فروخته بوده و به همین اتهام به اعدام محکوم شده‌است.[۱۹۷] با این‌حال همان‌روز خبرگزاری مرکز رسانه‌ای قوه قضاییه اعلام کرد «پروندهٔ موسوی مجد ارتباطی با قتل قاسم سلیمانی در عراق ندارد و تمام مراحل قضایی این پرونده مدت‌ها قبل از قتل فرمانده نیروی قدس سپاه انجام شده و حکم اولیهٔ اعدام موسوی مجد هم سوم شهریور ۹۸ صادر شده‌است».[۱۹۸]

تصمیم‌گیری عملیات

دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۷، در دیدار با اچ‌آر مک‌مستر، تمایل خود را برای انجام چنین عملیاتی، ابراز کرده بود.[۱۹۹][۲۰۰] یاهو! نیوز در مصاحبه با ۵ شخصیت سیاسی-امنیتی آمریکایی گزارشی منتشر نمود که در آن بیان شده بود ایده این عملیات، از ابتدای دوره ریاست جمهوری ترامپ و زمانی که مایک پومپئو ریاست سیا را بر عهده داشت، مطرح شد. در ابتدا وزارت دفاع و مدیریت اطلاعات ملی آمریکا با این ایده مخالف بودند اما پس از حمله به پایگاه هوایی کی-۱ توسط شبه‌نظامیان وابسته به حکومت ایران، که منجر به کشته‌شدن یک شهروند عراقی-آمریکایی شد، آن‌ها نیز متقاعد شدند تا این طرح را به ترامپ پیشنهاد دهند.[۲۰۱] به گفته این گزارش، این عملیات با کمک‌های اطلاعاتی نیروهای اسرائیلی و اقلیم کردستان صورت گرفته‌است. به این ترتیب که اسرائیلی‌ها اطلاعات مربوط به تحرکات سلیمانی را براساس شنود از تلفن همراه او به‌دست آورده و در اختیار آمریکایی‌ها قرار داده بودند. و این در حالی بوده که سلیمانی در شش ساعت منتهی به حادثه سه بار گوشی خود را عوض کرده بود. از مدت‌ها قبل نیروهای اسرائیلی به آمریکایی‌ها اطلاع داده بودند که ایران قصد خرید گوشی‌های پیشرفته برای فرماندهان نیروی قدس را از کشورهای عرب خلیج فارس دارد. آمریکایی‌ها با نفوذ به شبکه فروشندگان این گوشی‌ها توانستند گوشی‌های آلوده به نرم‌افزار استراق سمع به آن‌ها بفروشند. فرمانده نیروهای سپاه قدس در یمن نیز از اهداف این حمله بود که جان سالم به در برد. گزارش یاهونیوز، نقش مأموران واحد ضدتروریستی اقلیم کردستان را این‌طور توضیح می‌دهد که آن‌ها با لباس مبدل در فرودگاه حضور داشتند و هدایت هواپیمای حامل سلیمانی به سمت توقف‌گاه و همچنین تخلیه بار همراه آن بر عهده آن‌ها بود. به علاوه یکی از آن‌ها که لباس پلیس بغداد را به تن داشت، پس از حمله، به خودروهای منهدم‌شده نزدیک شد و پس از گرفتن چند عکس، به جمع‌آوری نمونه دی‌ان‌ای کشته‌شدگان برای شناسایی اقدام کرد.[۲۰۲]

ابعاد حقوقی حملهٔ هوایی

تعدادی از رسانه‌های خارجی از این عمل با نام ترور یاد کردند،[۲۰۳][۲۰۴][۲۰۵][۲۰۶][۲۰۷] ماهیت حقوقی قتل وی از نظر حقوق‌دانان مورد اختلاف است زیرا ایالات متحده آمریکا در حالی او را به قتل رساند که به ایران اعلان جنگ نداده بود و بدون رضایت کشور عراق به‌عنوان کشوری که این حمله در آن صورت گرفت به او حمله کرد.[۲۰۸][۲۰۹] یراوند آبرهامیان استاد تاریخ آمریکایی ارمنی از لفظ ترور برای این عمل استفاده کرد او می‌گوید تحت هر تعریفی این کنش تنها با ترور قابل بیان است.[۲۱۰] فرانسوا کلمانسو کشتن سلیمانی را نه یک «ترور» بلکه یک «قتل هدفمند» دانست. او به این موضوع اشاره دارد که در این حمله، آمریکا به بمباران گستردهٔ یک منطقه و کشتن صدها نفر اقدام نکرده؛ بلکه اقدام به قتل هدفمند کسی کرده‌است که سال‌ها به‌طور مداوم به آمریکا ضربه می‌زده‌است. او همچنین به این موضوع اشاره دارد که پیش از این بارها حذف قاسم سلیمانی به دلیل «اقدامات مخربش»، به پنتاگون توصیه می‌شده‌است. یورونیوز در مقاله‌ای با بررسی تعریف تروریسم از نظر کشورهای مختلف نوشت: «به این ترتیب به نظر می‌رسد در سطح بین‌الملل استدلال کافی برای تروریستی خواندن حملهٔ بامداد جمعه به کاروان حامل قاسم سلیمانی وجود ندارد.»[۲۱۱]

اگنس کالامار گزارشگر ویژه کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد در مورد اعدام‌های فراقانونی، سریع یا خودسرانه در گزارش خود به چهل و چهارمین نشست شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد در ژوئن ۲۰۲۰ کشته شدن سلیمانی و نه تن دیگر را مصداق کشتن خودسرانه و ناقض حقوق بین‌الملل و ماده ۲(۴)منشور ملل متحد خواند. به گفته کالامار، آمریکا در ارائه شواهد کافی در خصوص یک حمله در جریان یا قریب‌الوقوع علیه منافع خود، به‌عنوان توجیهی برای حمله به سلیمانی ناکام مانده‌است.[۲۱۲][۲۱۳][۲۱۴] بنا بر این گزارش، این حمله نخستین بار است که در آن یک دولت از دفاع از خود به‌عنوان توجیهی برای حمله به یکی از کارکنان دولتی دیگر، در خاک کشوری دیگر (ثالث) استفاده کرده‌است.[۲۱۵]

واکنش‌ها

در هفتاد شهر از آمریکا فعالان ضد جنگ در واکنش به قتل سلیمانی و افزایش تنش بین ایران و آمریکا دست به تظاهرات زدند. در شماری از خبرگزاری‌های مختلف تصاویری از این تظاهرات ضد جنگ منتشر شد. در این تظاهرات «عدم جنگ با ایران»، «خروج از عراق»، «خروج ایالات متحده آمریکا از خاورمیانه» و «عدم تحریم ایران» از جمله خواسته‌های حاضران به گزارش رادیو فرانسه بوده‌است.[۲۱۶][۲۱۷][۲۱۸][۲۱۹] پس از قتل قاسم سلیمانی، گروهی از مردم ایران، شیعیان هندوستان، شیعیان پاکستان، مردم مالزی، طرفداران حماس در فلسطین، مردم ترکیه، حوثی‌های یمن، مردم کشمیر، طرفداران حزب‌الله در لبنان، طرفداران اسد در سوریه و مردم عراق تظاهراتی در محکومیت این اقدام آمریکا و همدردی با سلیمانی برگزار کردند.[۲۲۰]

شبکه اجتماعی اینستاگرام اقدام به پاک کردن پیام‌ها و تصاویر تسلیت مربوط به وی کرد. به طوری که پاک شدن این پست‌ها مورد اعتراض افرادی همچون رضا رشیدپور، علیرضا جهان‌بخش، بهاره رهنما و مهران رجبی قرار گرفت.[۲۲۱][۲۲۲][۲۲۳][۲۲۴] اینستاگرام در پاسخ به این اعتراض‌ها اعلام کرد طبق فهرست سازمان‌های تروریستی که از وزارت خارجه آمریکا دریافت کرده و به دلیل تحریم فرماندهان سپاه موظف است حساب‌های کاربری منسوب به این سازمان‌ها و افراد را مسدود و پست‌های مربوط به آن‌ها یا در ستایش و حمایت از آن‌ها را حذف کند.[۲۲۵]

بی‌بی‌سی انگلیسی نوشت: «قتل قاسم سلیمانی خبر خوبی برای داعش است».[۲۲۶] وبگاه بیزنس اینسایدر در مقاله‌ای به نقش سلیمانی در شکل دهی جبهه علیه داعش پرداخت.[۲۲۷] وبگاه‌های خبری همچون سی‌ان‌ان،[۲۲۸] تی‌بی‌اس،[۲۲۹] سی‌ان‌بی‌سی، جاستیس سکیوریتی[۲۳۰] و پولیتیکو[۲۳۱] هر یک در مقالاتی ضمن برشمردن اشتباه ترامپ به اهمیت نقش سلیمانی در نبرد علیه داعش پرداختند.

واکنش مردم عراق و سوریه و ایران

 
هشتگ‌های برتر در ساعات پس از قتل سلیمانی در بین توئیت‌های فارسی (منبع: واشینگتن پست)

به‌صورت همزمان برخی شهروندان عراقی با شنیدن خبر قتل سلیمانی در خیابان‌های بغداد با برافراشتن پرچم کشورشان به جشن و پایکوبی پرداختند،[۲۳۲][۲۳۳][۲۳۴][۲۳۵][۲۳۶][۲۳۷][۲۳۸][۲۳۹][۲۴۰][۲۴۱] اجساد قاسم سلیمانی، ابومهدی المهندس و سایر مقتولان عملیات آذرخش کبود در بغداد، کاظمین، کربلا و نجف تشییع شد و هزاران نفر از مردم عراق در این مراسم حضور یافتند. سپس اجساد به ایران منتقل شدند و به ترتیب در شهرهای اهواز، مشهد، تهران، قم و کرمان با حضور گسترده مردم تشییع شد، به‌طوری که در مراسم تشییع در تهران، جمعیت چند میلیونی از مردم گرد آمدند و برخی رسانه‌ها آن را شلوغ‌ترین مراسم تشییع پس از تشییع سید روح‌الله خمینی دانستند.[۲۴۲][۲۴۳][۲۴۴][۲۴۵][۲۴۶]

اپوزیسیون دولت سوریه در ادلب با پخش شیرینی به شادی پرداختند.[۲۴۷][۲۴۸][۲۴۹][۲۵۰][۲۵۱] همچنین شماری از مردم ایران نیز پس از مرگ سلیمانی، به شادمانی پرداختند.[۲۵۲][۲۵۳][۲۵۴][۲۵۵][۲۵۶]

مخالفان جمهوری اسلامی به قتل قاسم سلیمانی واکنش نشان دادند؛ رضا پهلوی از حملهٔ هوایی و کشتن سلیمانی به شدّت حمایت کرد و گفت: «این پیشرفتی مثبت برای منطقه است.»[۲۵۷] در ساعات پس از مرگ سلیمانی ایرانیان چهار برابر معمول به توئیت کردن پرداختند. لیلا هاشمی و استیون ویلسون در مقاله‌ای در واشینگتن‌پست نوشتند: «با وجود آنکه ایرانیان به‌طور تاریخی مخالف رژیم توئیت می‌کرده‌اند، اکثراً واکنش منفی نسبت به قتل سلیمانی نشان دادند. در بین توئیت‌های فارسی هشتگ اول روز متعلق به واژه فارسی «انتقام/انتقام سخت» بود که با اختلاف فاحشی از دیگر هشتگ‌ها بالاتر قرار گرفت. بیشترین تصویر به اشتراک گذاشته شده نیز پرچم ایران بود. حتی (برخی از) کاربرانی که مطالب مخالف رژیم پست می‌کردند نیز نسبت به مرگ سلیمانی واکنش منفی نشان دادند. در میان بیست و پنج هشتگ برتر ترند شدهٔ توییتر فارسی فقط دو هشتگ به‌طور آشکار موافق قتل بودند. قتل سلیمانی خیلی‌ها را در محکوم کردن عمل آمریکا با یکدیگر متحد نمود.»[۲۵۸] در مقابل به گفتهٔ صدای آمریکا کاربران ایرانی در توئیتر با حدود ۱۳۰ هزار توییت با هشتگ IraniansDetestSoleimani به معنای «ایرانی‌ها از سلیمانی متنفرند» طوفان توئیتری به راه انداختند.[۲۵۹] در همان زمان در میان بیست و پنج هشتگ برتر ترند شدهٔ توییتر فارسی فقط دو هشتگ به‌طور آشکار موافق ترور بودند: ششمین هشتگ TnxPOTUS4Soleimani بود که از رئیس‌جمهور آمریکا بابت کشتن سلیمانی تشکر می‌کرد.[۲۶۰][۲۵۳]

بعد از کشته شدن قاسم سلیمانی برخی کاربران شبکه‌های اجتماعی به‌ویژه در توییتر مرگ او و وضعیت جنازه‌اش را به تمسخر گرفته و با کتلت مقایسه کردند، که با استقبال گروهی از کاربران شبکه‌های اجتماعی همراه‌شد.[۲۶۱]

بین‌المللی

  • در ۳ ژانویه ۲۰۲۰ مایک پنس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا لیستی از آن در منطقه منتشر کرد: «کمک قاسم سلیمانی به ۱۰ نفر از ۱۲ تروریستی که حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر را در ایالات متحده انجام دادند، در سفر مخفیانه به افغانستان است.» … «کمک به ارائه سلاح و پرتابه‌های انفجاری پیشرفته به شورشیان عراقی و آموزش آن‌ها برای حمله به نیروهای آمریکایی و ائتلاف … و مسئول مستقیم مرگ ۶۰۳ سرباز و هزاران زخمی نیروهای آمریکایی دانست.» او در ادامه به اقدامات دیگر قاسم سلیمانی از جمله تلاش رژیم ایران به ترور سفیر وقت عربستان سعودی در آمریکا در سال ۲۰۱۱، هدایت عملیات حمله به پایگاه نظامی مشترک در کربلا در ۲۰۰۷ و کشتن ۵ سرباز آمریکایی، نظارت بر حمایت مالی و تجهیزاتی سپاه از طالبان در افغانستان برای حمله به نیروهای ائتلاف، هدایت توطئه بمب‌گذاری در ترکیه و کنیا در ۲۰۱۱ برای کشتن شهروندان بی گناه، حمایت از رژیم اسد در سوریه و هماهنگی برای ارسال موشک و سلاح به یمن برای هدف قرار دادن مردم منطقه اشاره کرد.[۲۶۲][۲۶۳][۲۶۴]
  • ۲۷ فوریه ۲۰۲۰ مایک پنس، معاون رئیس‌جمهوری آمریکا در «کنفرانس سالانه اقدام سیاسی محافظه‌کاران» در قسمتی از صحبت‌هایش ضمن انتقاد به دموکرات‌ها و سناتور برنی سندرز که قاسم سلیمانی را یک مقام رسمی ایران خوانده، از بین بردن قاسم سلیمانی به‌عنوان شرورترین تروریست جهان را یک عمل قاطع از جانب دونالد ترامپ دانست.[۲۶۵]
  • ۲۸ فوریه ۲۰۲۰ مایک پمپئو، وزیر خارجه آمریکا در نشست کمیته امور خارجی مجلس نمایندگان آمریکا گفت: «اقداماتی مانند حذف قاسم سلیمانی، جدیت دولت آمریکا در حفاظت از منافع خود نشان داد.» … «ما با حذف قاسم سلیمانی خطر را برای سربازان و دیپلمات‌های آمریکا «کاهش دادیم» و واکنش محدود ایران به این اقدام نشان داد که آن‌ها درک می‌کنند در جنگ با ما بازنده هستند.»[۲۶۶][۲۶۷]
  • دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری ایالات متحده، ۱۰ اسفند ۹۸ در کنفرانس سالانه اقدام سیاسی محافظه‌کاران که در نشنال هاربر واقع در ایالت مریلند برگزار شد گفت: ما قاسم سلیمانی «پدر بمب‌های کنار جاده‌ای» را از میان برداشتیم؛ او همواره در پی کارآمدتر کردن این بمب‌ها بود و از بین بردن او باید خیلی پیش از اینها انجام می‌شد.[۲۶۸]
  • روز چهارشنبه ۵ مارس ۲۰۲۰ مارک اسپر، وزیر دفاع آمریکا تصمیم دونالد ترامپ برای عملیات روی قاسم سلیمانی و از میان برداشتن او را یک عمل درست دانست تا از کودتا در عراق و برنامه‌ریزی برای کشتن آمریکایی‌ها جلوگیری کند. وی معتقد است که با این اقدام سپاه پاسداران را به عقب رانده و توان آمریکا را در جلوگیری از فعالیت‌های جمهوری اسلامی تقویت کرده‌است.[۲۶۹]
  • در آمریکا سیاست‌مداران در امتداد خط حزب واکنش نشان دادند؛ جمهوری‌خواهان عموماً از این مأموریت پشتیبانی می‌کردند. دموکرات‌ها سلیمانی را «مقصر کشته شدن صدها نفر از نظامیان آمریکایی در طول جنگ عراق» می‌دانستند اما خِرَد، زمان و انگیزهٔ حمله را زیر سؤال بردند.[۲۷۰] رئیس‌جمهور آمریکا دونالد ترامپ،[۲۷۱] معاون ریاست جمهوری مایک پنس،[۲۷۲] وزیر امور خارجه مایک پمپئو،[۲۷۳] رهبر اکثریت سنا میچ مکانل[۲۷۴] و بسیاری از سناتورها و سیاست‌مداران جمهوری‌خواه از این اقدام حمایت کردند.[۲۷۵][۲۷۶][۲۷۷][۲۷۸][۲۷۹] نمایندگان دموکرات کنگره نسبت به واکنش ایران ابراز نگرانی کردند.[۲۸۰]
  • برخی از قدرت‌های جهانی ترور قاسم سلیمانی توسط آمریکا را مورد انتقاد قرار دادند.[۲۸۱]
  • امانوئل مکرون رئیس‌جمهور فرانسه با عنوان این مسئله که هر روز به دنیای خطرناکتری پای می‌گذاریم طرفین را به تنش‌زدایی فراخواند.[۲۸۲]
  • ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه با اظهار نگرانی نسبت به این اقدام آمریکا در تماسی با مکرون، مشترکاً اعلام نمود که این کار باعث افزایش تنش در منطقه خواهد شد.[۲۸۳] وزیر امور خارجه روسیه اعلام نمود کشتن سلیمانی تنش‌ها را در خاورمیانه افزایش خواهد داد. تعدادی از مقامات رسمی روسیه نیز با اظهارات مشابه، عملکرد آمریکا در عراق را مورد انتقاد قرار دادند.[۲۸۴] وزارت خارجه روسیه آن را یک اقدام ماجراجویانه نامید. وزارت خارجه روسیه بیان نمود: «سلیمانی خود را وقف حفظ منافع ملی ایران نمود. ما به مردم ایران صمیمانه تسلیت می‌گوییم.»[۲۸۵]
  • سخنگوی وزارت خارجه چین بیان کرد: «چین همواره مخالف به‌کارگیری زور در روابط بین‌الملل بوده‌است. ما از طرفین درگیر مخصوصاً آمریکا می‌خواهیم آرامش خود را حفظ کنند و از اقداماتی که باعث افزایش تنش می‌شود جلوگیری کنند.»[۲۸۶]
  • وزیر امور خارجه آلمان، هایکو ماس به‌عنوان منتقدترین صدای رهبران اروپایی تأکید کرد که این اقدام آمریکا باعث کاهش تنش‌ها نخواهد شد.[۲۸۷]
  • جان بولتون، مشاور امنیت ملی ایالات متحده آمریکا در یک مصاحبه رادیویی در ۲۱ فروردین ۱۳۹۸ گفت «قاسم سلیمانی خطرناک‌ترین انسان جهان است، او و سپاه پاسداران را دست‌کم نگیرید.»[۲۸۸]
  • پس از حمله هوایی ۲۰۲۰ به فرودگاه بین‌المللی بغداد و ترور قاسم سلیمانی تد کروز، سناتور آمریکایی در ۴ ژانویه ۲۰۲۰ درباب مرگ او ابراز خرسندی کرده و گفت: «پایان کار قاسم سلیمانی، عدالتی فرخنده است که پس از مدت‌ها سرانجام اجرا شد؛ عدالتی برای هزاران آمریکایی که توسط نیروهایش که تحت کنترل ایران بودند در سراسر خاورمیانه کشته یا زخمی شدند و نیز برای صدها هزار سوری و عراقی سُنی که توسط شبه‌نظامیان او پاکسازی قومی شده بودند.»[۲۸۹]

تشییع جنازه و خاکسپاری

 
حضور سیدعلی خامنه‌ای، حسن روحانی، علی لاریجانی، ابراهیم رئیسی و دیگر مقامات ایرانی در مراسم تشییع جنازهٔ قاسم سلیمانی و همراهان‌اش و خواندن نماز میت
 
مراسم تشییع قاسم سلیمانی در میدان انقلاب تهران (۱۶ دی ۱۳۹۸)

در ۱۴ دی ۱۳۹۸، اجساد قاسم سلیمانی، ابومهدی المهندس و سایر مقتولان عملیات آذرخش کبود در بغداد و کاظمین تشییع شد. هزاران نفر از مردم عراق در این مراسم حضور یافتند.[۲۹۰] در چهار روز بعدی اجساد سلیمانی و کشته شدگان به ترتیب در شهرهای اهواز، مشهد، تهران، قم و کرمان تشییع شد. حضور تشییع کنندگان در تهران میلیونی بود. در مراسم تشییع در تهران، جمعیت چند میلیونی مردم گرد آمدند و برخی رسانه‌ها آن را شلوغ‌ترین مراسم تشییع پس از تشییع روح‌الله خمینی دانستند.[۲۹۱][۲۹۲][۲۹۳][۲۹۴][۲۹۵]

برخی مخالفان نظام جمهوری اسلامی همچون مسیح علی‌نژاد عنوان کردند که برای افزایش شمار شرکت‌کنندگان، ادارات، مدارس، دانشگاه‌ها و کسب و کارهای خصوصی تعطیل شدند، امکانات اقامت و رفت‌وآمد رایگان در اختیار شرکت‌کنندگان قرار گرفت یا پول نقد به آن‌ها وعده داده‌شد و برخی دانشجویان و دانش‌آموزان مجبور به حضور در مراسم شدند.[۲۹۶][۲۹۷][۲۹۸]

پیامد

در ساعات اولیه ۱۸ دی ۱۳۹۸ ایران در پاسخ به ترور قاسم سلیمانی و همزمان با آیین خاکسپاری وی، ایران اقدام به شلیک چندین موشک بالستیک از کرمانشاه به سمت پایگاه عین‌الاسد آمریکا واقع در استان الانبار عراق نمود.[۲۹۹][۳۰۰][۳۰۱][۳۰۲] سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در بیانیه رسمی خود موشک‌باران یادشده را «گام نخست انتقام خون سردار قاسم سلیمانی» نامیده‌است. سرآمد این پایگاه‌ها، عین الاسد در استان انبار و دیگر اهداف، فرودگاه اربیل به همراه پایگاه و کنسولگری آمریکا در آنجا و همچنین پایگاه التاجی در شمال بغداد بودند. شمار موشک‌های پرتاب شده ۳۵ فروند گزارش شده، ولی پنتاگون گفته‌است که چهار فروند از موشکها در بیابان پیرامون عین الاسد فرود آمده و یکی هم در اربیل به هدف برخورد نکرده‌است.[۳۰۳][۳۰۴][۳۰۵][۳۰۶] ارتش عراق شمار موشکها را ۲۲ فروند اعلام نموده‌است.[۳۰۷]

چند ساعت پس از حملات سپاه پاسداران به پایگاه‌های نظامی آمریکا، پرواز مسافربری شماره ۷۵۲ هواپیمایی بین‌المللی اوکراین متعلق به هواپیمایی بین‌المللی اوکراین از مبدأ تهران به مقصد کی‌یف هدف شلیک پدافند هوایی سپاه پاسداران قرار گرفته و سقوط کرد.[۳۰۸][۳۰۹] و همه ۱۷۶ سرنشین این پرواز جان باختند.[۳۰۸][۳۱۰][۳۱۱] با وجود تکذیب‌های متوالی از سوی ایران، در نهایت در تاریخ ۲۱ دی ۱۳۹۸، شلیک موشک به پرواز ۷۵۲ توسط ستاد کل نیروهای مسلح ایران تأیید شد.[۳۰۸][۳۱۲] دلیل شلیک موشک به این هواپیمای مسافربری، در اطلاعیه ستاد کل نیروهای مسلح، «خطای انسانی» اعلام شده‌است.[۳۱۳]

وجهه عمومی و تصویر رسانه‌ای

در ایران

 
حضور قاسم سلیمانی در پشت صحنه فیلم ۲۳ نفر (۱۳۹۷).[۳۱۴][۳۱۵] او در اولین روز تصویربرداری این فیلم به میان بازیگران رفت و یک سکانس از فیلم با حضور وی فیلمبرداری شد.[۳۱۶]

سلیمانی تا پیش از حضور آشکار در جنگ علیه داعش در عراق، از حضور در انظار عمومی پرهیز می‌کرد. اما حکومت ایران از زمان حضورش در عراق در نبرد علیه داعش و انتشار تصاویر متعددش با نیروهای عراقی، شروع به معرفی و شناساندن چهرهٔ وی کرد.[۳۱۷] به عقیده چند رسانه، او در سال‌های آخر زندگی‌اش، دومین فرد قدرتمند ایران پس از خامنه‌ای و دست راست وی بود.[۳۱۸][۳۱۹][۳۲۰]

نظرسنجی تلفنی دانشگاه مریلند از مردم ایران از سال ۲۰۱۶ میلادی اقدام به پرسش از محبوبیت چهره‌های سیاسی و اجتماعی نموده‌است که بر اساس آن سلیمانی همیشه در صدر قرار داشته و در سال ۲۰۱۸، ۸۳٪ از شرکت‌کنندگان در نظرسنجی دربارهٔ سلیمانی دیدگاه مثبت داشته‌اند.[۲۳] اما پیرامون دقت و درستی نظرسنجی‌های انجام گرفته در داخل ایران توسط دانشگاه مریلند ابراز تردید شده‌است.[۳۲۱]

طبق بررسی ماشا علیمردانی، پژوهشگر استفاده از فناوری‌های ارتباطات جدید در سیاست ایران، روایت غالب در رسانه‌های اجتماعی فارسی‌زبان قتل سلیمانی «به دست تروریست‌های آمریکایی» بود و دیدگاه مخالفان رژیم در اینکه از پرداخت پول برای تطمیع به شرکت در مراسم استفاده شده، بسیار کمتر مورد توجه قرار گرفته‌است. او قتل سلیمانی را موجب تقویت «پروپاگاندای همه‌جانبه» حکومت ایران می‌داند.[۳۲۲]

پس از مرگ سلیمانی، واژه «انتقام سخت» در حکومت گسترش یافت. مجلس ایران نیز طرحی سه فوریتی به همین نام تصویب کرد.[۳۲۳] حکومت ایران تندیس‌هایی از او برای «تجلیل و پاسداشت» در شهرهای مختلف نصب کرد که به‌دلیل شکل ظاهری آن مورد انتقاد قرار گرفت.[۳۲۴] در طول خیزش ۱۴۰۱ ایران، مجسمه‌ها، تصاویر و بنرهای قاسم سلیمانی که در شهرهای مختلف ایران ساخته و به نمایش گذاشته بود به عنوان نمادی از تمامیت جمهوری اسلامی به شکلی بی‌سابقه توسط معترضان تخریب و به آتش کشیده شدند.[۳۲۵] همچنین برخی از مخالفان جمهوری اسلامی، از اصطلاح «کتلت» برای شرح کشته شدن سلیمانی و اعتراض به جمهوری اسلامی استفاده می‌کند.[۳۲۶][۳۲۷][۳۲۸]

در بیرون از ایران

رسانه‌های غربی به ساخته شدن تصویر سلیمانی به عنوان یک مغز متفکر دارای نبوغ با این که او مرتکب خطاها و ناکامی‌هایی می‌شد کمک کردند.[۳۲۹] در رسانه‌های بین‌المللی، به‌عنوان «فرماندهٔ سایه»[۶] توصیف می‌شد. مؤسسه امریکن انترپرایز در گزارشی که سال ۲۰۱۱ منتشر کرد، بیان کرد که او به‌عنوان یک «قهرمان جنگ» و «میهن‌پرست» شناخته شده‌بود که جان خود را برای به حداقل رساندن تلفات نیروهایش در جنگ ایران و عراق به خطر می‌انداخت.[۳۳۰] نیویورک تایمز در سپتامبر ۲۰۱۳ او را به‌عنوان «دشمنی که هم مورد تنفر و هم مورد تحسین است» توصیف کرد.[۳۳۱] هفته‌نامه آمریکایی نیوزویک در نسخه بین‌المللی خود در ۳ دسامبر ۲۰۱۴ تصویری از قاسم سلیمانی را بر روی جلد خود چاپ کرد و در کنار تصویر وی بر روی جلد خود نوشت: «اول با آمریکا می‌جنگید، الان داعش را درهم می‌کوبد، او فرد باهوشی و عاشق جنگ است و خودش هم می‌داند که زبده این کار است.»[۳۳۲]

نشریه آمریکایی فارن پالیسی در دهمین گزارش سالانه خود پیرامون معرفی متفکران برتر جهانی در عرصه‌های مختلف، از قاسم سلیمانی به‌عنوان یکی از ۱۰ چهره و متفکر برتر در عرصه امنیتی-دفاعی نام برد.[۳۳۳][۳۳۴] در گزارش این نشریه به وجود «اثر انگشت سلیمانی» در مکان‌هایی که ایران در آن فعالیت دارد، از یمن تا عراق و سوریه اشاره شده‌است. فارن پالیسی همچنین به هشدار سلیمانی به دونالد ترامپ در ژوئیه ۲۰۱۸ که گفته بود «ما نزدیک به شما هستیم، جایی که تصورش را هم نمی‌توانید بکنید» اشاره کرده‌است.[۳۳۳][۳۳۴] در سال ۲۰۱۷ مجلهٔ تایم، سلیمانی را به‌عنوان یکی از ۱۰۰ شخصیت اثرگذار سال معرفی کرد.[۳۳۵] در پی این انتخاب کِنِت پولاک کارشناس سابق سی‌آی‌ای و تحلیلگر سیاسی نظامی خاورمیانه، در یادداشتی نوشت: «سلیمانی برای شیعیان خاورمیانه جذابیت ویژه‌ای دارد، چرا که معجونی است از جیمز باند، اروین رومل و لیدی گاگا».[۳۳۶] حال آنکه در غرب وی مسئول صدور انقلاب اسلامی ایران، حمایت از تروریست‌ها، واژگونی حکومت‌های غربگرا و برپاکننده جنگ‌های خارجی ایران بوده‌است.[۲۳]

بی‌بی‌سی پس از مرگ سلیمانی نوشت: «سلیمانی از نظر واشینگتن مردی بود که دستش به خون نیروهای آمریکایی آلوده بود.»[۳۳۷] اما دلیل محبوبیت او در ایران این بود که او اقدامات ایران علیه فشار آمریکا و تحریم‌های آن علیه ایران را رهبری می‌کرد.[۳۳۷] وال‌استریت جورنال به نقل از دیوید پترائوس نوشت: چیزی که من می‌توانم بگویم این است که وی فردی بسیار توانمند و مدبر و دشمنی شایسته‌است.[۳۳۸][۳۳۹][۳۴۰]

آلکساندر گلییویچ دوگین دانشمند علوم سیاسی اهل روسیه در وبینار «بررسی ابعاد شخصیتی قاسم سلیمانی» در مسکو گفت: «سلیمانی در عرصه ژئوپلتیک برای احیای سوریه، عراق و برای آزادی فلسطین مبارزه می‌کرد… سلیمانی یک متخصص راهبردی بود که برای برقراری عدالت در منطقه و جهان مبارزه کرد.» او همچنین در مصاحبه ای گفت: «ژنرال قاسم سلیمانی یک قهرمان واقعی بود.»[۳۴۱][۳۴۲] جان مگوایر افسر سابق سازمان سیا در عراق می‌گوید «او قوی‌ترین مأمور مخفی در خاورمیانه است… و هیچ‌کس او را نمی‌شناسد.»[۶]

در ۵ ژانویه ۲۰۲۱ به دنبال رونمایی از مجسمهٔ قاسم سلیمانی توسط حزب‌الله در بیروت، کاربران شبکه‌های اجتماعی نصب این مجسمه را تهاجم فرهنگی دانسته و آن را نشانهٔ افزایش نفوذ جمهوری اسلامی ایران در لبنان خواندند و با هشتگ #BeirutFree_IranOut (بیروت را آزاد کنید-ایران را اخراج کنید) به این موضوع معترض شدند.[۳۴۳] در جریان اعتراضات طرفداران مقتدی صدر، روحانی پرنفوذ شیعه در عراق، در شهریور ۱۴۰۱ معترضان تصاویر و بنرهای سلیمانی و ابومهدی المهندس را پاره کردند.[۳۴۴][۳۴۵] همچنین در مهر ۱۳۹۹ بسیاری از مردم عراق در کربلا ناخشنودی و خشم شدید خود را نسبت به انتشار عکس‌های خامنه‌ای و سلیمانی و برافراشته شدن آن‌ها در کاروان‌های ارائه دهندهٔ خدمات به زائران مزار امام سوم شیعیان در کربلا اعلام داشتند.[۳۴۶] در دی ۱۳۹۹ هم‌زمان با نزدیک‌شدن به سالگرد کشته‌شدن سلیمانی، تعدادی از عراقی‌ها بنرهای او را به آتش کشیدند و فلسطینی‌های خشمگین از حماس نیز در غزه تصاویرش را پاره کردند.[۳۴۷][۳۴۸][۳۴۹]

بزرگداشت

نام بزرگراه رسالت در ۱۵ دی ۱۳۹۸ توسط شورای شهر تهران به «بزرگراه شهید سردار قاسم سلیمانی» تغییر کرد.[۳۵۰] همچنین رئیس سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران روز شنبه ۱۴ دی ماه ۱۳۹۸، از تغییر نام «فرهنگ‌سرای بهاران» در منطقهٔ ۱۷، به «فرهنگ‌سرای سپهبد شهید قاسم سلیمانی» خبر داد.[۳۵۱][۳۵۲] همچنین در ۱۵ دی ۱۳۹۸ آزادراه تهران پردیس به آزادراه شهید قاسم سلیمانی (استان تهران) تغییر نام داد.[۳۵۳]

میادینی در شهرهای یزد، بیرجند، بروجرد، رفسنجان، ساوه، اراک، شهرکرد، قائمشهر، قشم و محلات و خیابان‌هایی در مشهد، سبزوار، ارومیه، شاهرود، ایذه، همدان، گناباد، دامغان، بجنورد، قزوین، بابل، خوی، بندر دیلم، فراشبند، سروستان، خرم‌بید، شوش و اهواز و همچنین ۱۰۰ مدرسه هم به نام قاسم سلیمانی شدند.[۳۵۴][۳۵۵]

 
مراسم یادبود سومین سالگرد در مصلی تهران (۱۴۰۱)

ورزشگاه ۱۲ هزارنفری بنیان‌دیزل (ورزشگاه خانگی باشگاه فوتبال ماشین‌سازی تبریز[۳۵۶][۳۵۷] رقابت‌های لیگ‌برتر والیبال در سال ۱۳۹۹[۳۵۸] و استادیوم‌های ۷ هزار نفری اسلامشهر نیز پس از قتل سلیمانی، به نام وی تغییر نام پیدا کرد.[۳۵۴]

فرودگاه بین‌المللی اهواز،[۳۵۹] ایستگاه راه‌آهن کرمان،[۳۶۰] پایانه مرزی مهران،[۳۶۱] ایستگاه مترو شهر جدید هشتگرد در استان البرز،[۳۶۲] تعدادی از یگان‌های مرزی کشور از جمله ۱۶ پاسگاه مرزی، ۵ گردان آموزشی مراکز آموزش مرزبانی و ستاد مرزبانی نیروی انتظامی،[۳۶۳] آزادراه تهران-پردیس،[۳۶۴] آزادراه تهران - ساوه - سلفچگان، بلندترین پل آزادراهی کشور در اتوبان اصفهان - شیراز، بزرگ‌راه جیرفت- بافت، سایت مگا ۲ شرکت مگا موتور، قرارگاه جهادی خاتم الائمه، کوی سلیچ غربی و شرقی آبادان، بند خاکی همگن و کنترل سیلاب حوضه آبریز در روستای کاریان بخش جویم لارستان از دیگر مکان‌هایی بودند که به نام سلیمانی تغییر نام دادند.[۳۵۴]

دبیر ستاد فرهنگ شورای عالی انقلاب فرهنگی اعلام کرد: روز ۱۳ دی با تصویب شورای فرهنگ عمومی در تقویم کشور به «روز جهانی مقاومت - شهادت الگوی اخلاص و عمل سردار سپهبد قاسم سلیمانی به دست استکبار جهانی» نام گرفت[۳۶۵] و همچنین کتب متعدد[۳۶۶][۳۶۷] و دو بازی رایانه‌ای[۳۶۸][۳۶۹] راجع به او منتشر شد.

پس از ترور این فرمانده ارشد سپاه پاسداران و تمجید ویژه رهبر جمهوری اسلامی از او، بنیادی با عنوان بنیاد حفظ و نشر آثار شهید سپهبد قاسم سلیمانی شکل گرفت که مدیریت آن با زینب سلیمانی، دختر قاسم سلیمانی است.[۳۷۰]

مراسم بزرگداشتی با عنوان «مراسم بزرگداشت (سالگرد) قاسم سلیمانی»[۳۷۱][۳۷۲][۳۷۳] (و ابومهدی المهندس)[۳۷۴] به‌صورت حضوری و مجازی (وبینار) در شهرهای ایران[۳۷۵][۳۷۶] و برخی کشورها همانند عمان، عراق، سوریه و پرتغال برگزار شد.[۳۷۷][۳۷۸][۳۷۹][۳۸۰]

آتش زدن مجسمه و تصویر قاسم سلیمانی

  • در اعتراضات دی‌ماه ۱۳۹۶، معترضان در شیراز بنر قاسم سلیمانی را پاره کردند.[۳۸۱]
  • پس از سقوط هواپیمای مسافربری اوکراین با موشک سپاه پاسداران، معترضان در شهرهای مختلف ایران علیه رهبر جمهوری اسلامی شعار داده و بنرهای قاسم سلیمانی را در نقاط مختلف به آتش کشیده یا پاره کردند.[۳۸۲][۳۸۳] به گزارش پلیس ایران، یک نوجوان به اتهام پاره کردن عکس قاسم سلیمانی دستگیر شد.[۳۸۴][۳۸۵]
  • در دومین سالگرد کشته شدن قاسم سلیمانی مخالفت‌هایی با بزرگداشت وی در داخل و خارج ایران وجود داشت:
آتش‌زدن مجسمه قاسم سلیمانی در شهرکرد: بر اساس گزارش رسانه‌ها روز چهارشنبه ۱۵ دی ۱۴۰۰ چند ساعت پس از پرده‌برداری از مجسمه قاسم سلیمانی توسط مقامات محلی، افراد ناشناس آن را به آتش کشیدند.[۳۸۶][۳۸۷]
پاره کردن پوستر سلیمانی و ابومهدی در کوت، عراق: گروه عصائب اهل حق در کوت قصد برپایی مراسم بزرگداشت برای قاسم سلیمانی را داشت که با مخالفت گروهی از تظاهرکنندگان و پاره کردن پوسترهای سلیمانی و ابومهدی مهندس مواجه گردید، دراثر تیراندازی عصائب اهل حق به تظاهرکنندگان دو نفر مجروح شدند.[۳۸۸]
  • در ۹ شهریور ۱۴۰۰ تندیس قاسم سلیمانی در یاسوج به آتش کشیده شد.[۳۸۹]
  • روز ۱۵ دی‌ماه، تندیس قاسم سلیمانی که در طول یک سال و با صرف هزینه ۱۵۰ میلیون تومان ساخته شده بود، تنها چند ساعت پس از نصب در میدان قمر بنی‌هاشم شهرکرد به آتش کشیده شد و کاملاً سوخت. دادگستری اعلام کرد فردی را که مجسمه را آتش زده بازداشت کرده‌است.[۳۸۹][۳۹۰][۳۹۱]
  • به گزارش سازمان حقوق بشری «هه‌نگاو» سه معترض در استان کردستان، به اتهام «آتش‌زدن بنر قاسم سلیمانی» به ۱۶ سال و ۷ ماه زندان محکوم شدند.[۳۹۲]
  • روز ۳۰ شهریور ۱۴۰۱ معترضان در کرمان، زادگاه قاسم سلیمانی، تصویر ۴۰ متری او را پاره کرده و آتش زدند.[۳۹۳][۳۹۴]
  • شامگاه شنبه ۱۴ آبان ۱۴۰۱ معترضان در اهواز مجسمه قاسم سلیمانی را به آتش کشیدند. همچنین معترضان در سه‌راه حافظیه فردیس کرج بر مجسمه قاسم سلیمانی رنگ خون پاشیدند.[۳۹۵]
  • از آغاز اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ در ایران، معترضان در شهرهای مختلف، مجسمه‌ها و بنرهای قاسم سلیمانی را به آتش کشیده‌اند، چهارشنبه ۱۸ آبان مجسمه او در میدان آرژانتین تهران به آتش کشیده شد، معترضان همچنین دو بار مجسمه قاسم سلیمانی را در اهواز به آتش کشیدند. در شهرستان فردیس استان البرز، مردم معترض بر مجسمه او رنگ خون پاشیدند.[۷۴]
  • در ۱۳ دی ۱۴۰۱ نواب ابراهیمی، پس انتشار پستی که در آن طرز تهیه غذای «کتلت» را آموزش می‌داد بازداشت شد. همچنین حساب کاربری او در اینستاگرام و کافه او در تهران بسته شد.[۳۲۸][۳۹۶]

مدارج نظامی

 
اعطای نشان ذوالفقار توسط رهبر جمهوری اسلامی ایران؛ سید علی خامنه‌ای به قاسم سلیمانی در ۱۹ اسفند ۱۳۹۷.[۳۹۷]

سلیمانی در ۴ بهمن ۱۳۸۹ درجهٔ سرلشکری دریافت کرد که او را تبدیل به تنها سردار سپاه مادون فرمانده سپاه با این درجه کرد.[۳۹۸] سپس، در ۱۹ اسفند ۱۳۹۷ نشان ذوالفقار، به‌عنوان عالی‌ترین نشان نظامی ایران، برای نخستین بار در تاریخ جمهوری اسلامی توسط فرماندهٔ کل قوای ایران، سید علی خامنه‌ای، به او اعطا شد.[۳۹۹][۴۰۰][۴۰۱][۴۰۲][۴۰۳] رهبر ایران، در آئین اهدای این نشان وی را «شهید زنده» نامید[۱۴۱] و برای او آرزوی شهادت و نیل به بهشت را کرد.[۴۰۴]

در پی اقدام آمریکا در ۱۳ دی ۱۳۹۸ در ترور سلیمانی طی عملیات آذرخش کبود هنگام خروج از فرودگاه بین‌المللی بغداد برای انجام دیدارهای رسمی با مقامات عراقی،[۱۹۰][۱۸۷][۴۰۵] سید علی خامنه‌ای و رسانه‌های ایران از وی به‌عنوان سپهبد یاد کردند.[۴۰۶]

جایزه‌ها و نشان‌های افتخار

این بخش شامل نشان‌ها و جایزه‌های رسمی سلیمانی است، که بر روی لباس همسان او نصب می‌شود، ولی جایزه‌های غیرنظامی و غیررسمی را در برنخواهد گرفت.

نوار نشان‌ها

 
     

نام نشان‌ها

نشان ذوالفقار
نشان فتح درجه یک نشان فتح درجه دو نشان افتخاری فداکاری ارتش[۴۰۷]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. پس از مرگ به سپهبد پاسدار ترفیع داده‌شد.[۱۲]

منابع

  1. «اعطای نشان عالی ذوالفقار به سردار سرلشکر قاسم سلیمانی». پایگاه دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی سید علی خامنه‌ای. ۱۹ اسفند ۱۳۹۷. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۴ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۱ مارس ۲۰۱۹.
  2. "Qassem Suleimani not Just a Commander! – Taking a Closer Look at Religious Character of Iranian General". abna24. 10 March 2015. Archived from the original on 10 October 2017. Retrieved 14 July 2016.
  3. شاهد| إسماعیل هنیة: قاسم سلیمانی “شهید القدس”
  4. کتلت؛ غذایی محبوب که به نماد خشم گروهی از معترضان تبدیل شد
  5. "کتلت، خط قرمز جدیدی برای جمهوری اسلامی؛ بزرگداشت اجباری و حکومتی قاسم سلیمانی"
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ ۶٫۳ ۶٫۴ ۶٫۵ ۶٫۶ *Dexter Filkins (30 September 2013). "The Shadow Commander". The New Yorker. Archived from the original on 31 March 2015. Retrieved 31 March 2015.
  7. Joanna Paraszczuk (16 October 2014). "Iran's 'Shadow Commander' Steps Into the Light". The Atlantic. Archived from the original on 10 October 2017. Retrieved 31 March 2015.
  8. Kambiz Foroohar. "Iran's Shadow Commander". Archived from the original on 2 April 2015. Retrieved 31 March 2015.
  9. "Syria's Iranian Shadow Commander". RealClearWorld. Archived from the original on 24 September 2015. Retrieved 31 March 2015.
  10. "Iran's 'shadow commander' steps into the spotlight". The Observers. Archived from the original on 8 July 2015. Retrieved 31 March 2015.
  11. «خاکسپاری پیکر مطهر سردار شهید سلیمانی در گلزار شهدای کرمان». مهر. ۱۴ دی ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۲۱.
  12. "Thousands mourn assassinated Iranian general". BBC News. 4 January 2020. Archived from the original on 8 January 2020. Retrieved 8 January 2021.
  13. «بازدید رئیس‌جمهور از گذرگاه‌ها و تنگه‌های مسدودشده در مرز میرجاوه». ایرنا. ۲۲ دی ۱۳۷۳.
  14. "El iraní Qasem Soleimani, "el hombre más poderoso en Irak"". Terra. Archived from the original on 15 October 2014. Retrieved 11 October 2014.
  15. soleimani reveals details role he played 2006 israel hezbollah war بایگانی‌شده در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine aawsat.com
  16. Shadowy Iran commander Qassem Soleimani gives rare interview on 2006 Israel-Hezbollah war بایگانی‌شده در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine thenational.ae
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ «اذعان سپاه پاسداران به نقش نیروی قدس در سرکوب اعتراضات مردم سوریه». دویچه وله فارسی. ۲۸ ژانویه ۲۰۲۰.
  18. «قاسم سلیمانی، فرماندهی که نمایندهٔ خامنه‌ای در منطقه بود. از متن: «اما عنوانی که او خود را به آن ملقب می‌کرد "سرباز صفر ولایت" بود؛ که در عمل و گفتار نیز نشان داده بود که کاملاً پیرو آیت الله خامنه‌ای و سیاست‌های کلان جمهوری اسلامی است»». BBCPersian.
  19. «سلیمانی، قاسم - سرباز ولایت». hawzah.net. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۲۳.
  20. «سردار سلیمانی مطیع و سرباز ولایت بود - ایرنا». www.irna.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۲۳.
  21. «حاج قاسم سلیمانی مالک اشتر انقلاب و مطیع محض ولی فقیه بود - ایرنا». www.irna.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۲۳.
  22. «خبرگزاری فارس - وصیت حاج قاسم سلیمانی؛ حامی ولایت‌فقیه و مطیع امر رهبری باشید». خبرگزاری فارس. ۲۰۲۰-۰۱-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۲۳.
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ ۲۳٫۲ «General Qassem Soleimani: Iran's regional pointman». فرانس 24. ۳ ژانویه ۲۰۲۰.
  24. "Who was General Qasem Soleimani and why was he so popular?". thehindu.com (به انگلیسی). 2020-01-03. Retrieved 2020-12-29.
  25. "Qassem Soleimani, Powerful Iranian Commander and U.S. Foe, Is Dead". wsj.com (به انگلیسی). 2020-01-03. Retrieved 2020-12-29.
  26. "Iran's 'Unforgivable Mistake' Downing Jet Elicits Furor At Home And Abroad". NPR.org (به انگلیسی). Archived from the original on 11 January 2020. Retrieved 2020-05-04.
  27. «شعار علیه رهبر و سپاه در تجمع‌های اعتراضی؛ هشدار ترامپ علیه خشونت با معترضان». BBC News فارسی. ۲۰۲۰-۰۱-۱۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۰۴.
  28. Naji، Kasra (۲۰۲۰-۰۱-۰۷). «Why huge crowds turned out for Soleimani's funeral» (به انگلیسی). BBC News. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۰۶.
  29. قطعنامه ۱۷۴۷ سازمان ملل متحد در مورد تحریمها مرتبط با صنعت هسته‌ای ایران
  30. «PROFILE - Who is Qasem Soleimani?». www.aa.com.tr. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۰۶.
  31. TBS News: Soleimani played influential role in fight against ISIS
  32. BBC: Qasem Soleimani:Why his killing is good news for IS jihadists
  33. Business Insider: How Iran, Soleimani shaped fight against ISIS
  34. CNN: It's important to remember the role Soleimani played in the fight against ISIS
  35. CNBC: US-Iran crisis: ISIS is the winner in death of Qasem Soleimani
  36. Justice Security: Trump's Fatal Mistake: Killing Soleimani vs. Countering ISIS
  37. Politico: How the Soleimani strike could kneecap the fight against ISIS
  38. علی افشاری (۸ ژانویه ۲۰۲۰). «آیا قاسم سلیمانی نقشی ویژه در فروپاشی خلافت داعش داشت؟». دویچه وله آلمان. دریافت‌شده در ۱ ژانویه ۲۰۲۱.
  39. انتقام سخت گرفته شد[پیوند مرده]
  40. [۱]خبرگزاری ایرنا
  41. «انتقام سخت». ایرنا.
  42. «شرح روند عملیات انتقام سخت». borna.news. ۲۱ دی ۱۳۹۸.
  43. گزارش| به‌کارگیری موشک‌های قیام در عملیات شهید سلیمانی
  44. آغاز انتقام سخت/پایگاه آمریکایی عین‌الاسد درهم کوبیده شد
  45. «Fear and joy on the streets of Baghdad after Soleimani killing». FRANCE24. ۳ ژانویه ۲۰۲۰.
  46. «Iraqis Celebrate after Soleimani Death». ASHARQ AL-AWSAT. ۳ ژانویه ۲۰۲۰.
  47. «Iraqis celebrate Soleimani killing, Pompeo tweets». egypt today. ۳ ژانویه ۲۰۲۰.
  48. «'Nobody resembles him but Assad': Syrians celebrate death of Soleimani». TheNewArab. ۷ ژانویه ۲۰۲۰.
  49. «مخالفان حکومت سوریه برای مرگ سلیمانی سوگواری نمی‌کنند». دیارنا. ۶ ژانویه ۲۰۲۰.
  50. Anti-US protest in Delhi against Iranian General Qasem Suleimani's killing, New Indian Express, January 7 2020
  51. Pakistan Stress Neutrality, Big Rally Protests Killing of Soleimani, VoA January 5 2020
  52. Muslim NGOs send protest note to US Embassy over assassination of Iranian general, Malay Mail, January 7 2020
  53. Palestinians in Gaza mourn Iran's Soleimani, Reuters January 4 2020
  54. Turkey: Mourners gather in Istanbul on January 4, Garda World
  55. Houthi reaction to Soleimani's killing reflects ties to Iran, The Arab Weekly Jan 15 2020
  56. Kashmiri Shias protest, section of community condemns Soleimani killing, Hindustan Times, Jan 4 2020
  57. Anger in Beirut as Hezbollah supporters mourn Soleimani, PBS January 5 2020
  58. «Hundreds of Syrians mourn slain Iranian commander in Aleppo, Xinhua January 8 2020». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ ژوئیه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۵ ژانویه ۲۰۲۱.
  59. ‘You never let us down’: Thousands mourn Soleimani in Baghdad, Al-Jazeera, January 4 2020
  60. It’s not just Iranians who are mourning Soleimani, Washington Post January 8, 2020,
  61. Rogers, James. "Satellite images show Soleimani funeral crowds thronging streets of Tehran". Foxnews. Retrieved 7 January 2020.
  62. Fassihi, Farnaz; Kirkpatrick, David D. "Khamenei Wants to Put Iran's Stamp on Reprisal for U.S. Killing of Top General". nytimes. Retrieved 6 January 2020.
  63. Birnbaum, Michael; Cunningham, Erin; Dadouch, Sarah. "Soleimani's funeral procession in Iran sees massive crowds and calls for revenge". washington post. Retrieved 7 January 2020.
  64. ««واکنش‌های حیوانی و غیرعمدی انسانی» دلیل فوت شرکت‌کنندگان در مراسم قاسم سلیمانی اعلام شد». رادیوفردا. ۲۰ بهمن ۱۳۹۸.
  65. «وزیر بهداشت ایران: ۵۹ نفر در تشییع قاسم سلیمانی در کرمان کشته شده‌اند». بی‌بی‌سی. ۸ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۲۱.
  66. «تجمع دانشجویی که به پاره کردن عکس حاج قاسم انجامید +فیلم و عکس - مشرق نیوز». www.mashreghnews.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۲۲.
  67. «تجمع‌های اعتراضی در ایران؛ مأموران با شلیک گاز اشک‌آور با مردم درگیر شدند». euronews. ۲۰۲۰-۰۱-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۲۲.
  68. Welle (www.dw.com), Deutsche, پاره کردن و به آتش کشیدن بنرهای قاسم سلیمانی در شهرهای ایران | DW | 14.01.2020, retrieved 2021-01-22
  69. «بازداشت یک نوجوان به اتهام پاره کردن عکس قاسم سلیمانی». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۲۲.
  70. ««مجهولون» یضرمون النار فی تمثال لسلیمانی جنوب غربی إیران». الشرق الاوسط. ۷ ژانویه ۲۰۲۲. کاراکتر C1 control character در |نشانی= در موقعیت 46 (کمک)[پیوند مرده]
  71. «Statue of Qassem Soleimani torched in Iran». MIDDLE EAST MONITOR. ۷ ژانویه ۲۰۲۲.
  72. «معترضان در کرمان، تصویرش را پاره کردند و آتش زدند». رادیو صدای آمریکا. ۳۰ شهریور ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۲.
  73. «سوزاندن عکس قاسم سلیمانی در کرمان». رادیو صدای آمریکا. ۳۰ شهریور ۱۴۰۱.
  74. ۷۴٫۰ ۷۴٫۱ «به آتش کشیدن مجسمه‌های قاسم سلیمانی؛ نگهبانی شبانه‌روزی از تندیس او در کرمان». رادیو صدای آمریکا. ۱۴۰۱-۰۸-۲۰.
  75. «واکنش‌ها به سالمرگ قاسم سلیمانی؛ در برخی مناطق ایران معترضان به مجسمه‌های سلیمانی رنگ خون پاشیدند». رادیو صدای آمریکا. ۱۴۰۱-۱۰-۱۴.
  76. «زندگینامه شهید حاج قاسم سلیمانی از روزهای نخست زندگی تا دیدار معبود». www.yjc.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۱۰.
  77. «سردار سلیمانی؛ از روستای دورافتاده و کوهستانی کرمان تا قلب خاورمیانه/ سایهِ ترس، «مرد بدون سایه» بر سر تروریست‌های داعش». نامه نیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۹ نوامبر ۲۰۱۹.
  78. «نکته‌ای جالب در دست نوشتهٔ سرلشکر سلیمانی خطاب به جوانان لُر». آخرین خبر. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۰ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۰ نوامبر ۲۰۱۹.
  79. نکته‌ای جالب در دست نوشته اخیر سرلشکر سلیمانی خطاب به جوانان لُر +عکس باشگاه خبرنگاران جوان
  80. «چند روایت معتبر از زندگی خصوصی قاسم سلیمانی». آخرین خبر. ۱۴ دی ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۸ ژانویه ۲۰۲۰.
  81. ۸۱٫۰ ۸۱٫۱ ۸۱٫۲ «زندگی‌نامه سردار قاسم سلیمانی». فرارو. دی ۱۳۹۸.
  82. ۸۲٫۰ ۸۲٫۱ ۸۲٫۲ «سپهبد قاسم سلیمانی که بود و چه کرد». ettelaat.com. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۲۸.
  83. «کتاب مرتضی سرهنگی دربارهٔ سردار سلیمانی؛ «حاج قاسم» چند فرزند دارد؟». مشرق. ۱۰ دی ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۲۱.
  84. «خاطره متفاوت فاطمه سلیمانی از حاج قاسم». همشهری آنلاین. ۱۷ آذر ۱۳۹۹.
  85. احسان مهرابی (۱۴ دی ۱۳۹۹). «"زینب حاج قاسم"؛ مبلغ پدر و عروس حزب‌الله». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۲۲.
  86. «آرای اعضای اصلی و علی‌البدل شورای شهر تهران». ایسنا. ۳۱ خرداد ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۲۲.
  87. «دربارهٔ نرجس سلیمانی؛ نفر سوم شورای شهر تهران در دوره ششم». شهروند. ۴ تیر ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۲۲.
  88. «زندگی‌نامه سردار قاسم سلیمانی». آفتاب نیوز. ۱۶ دی ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
  89. «تصویری از مدرک تحصیلی حاج قاسم سلیمانی». باشگاه خبرنگاران جوان. ۴ مرداد ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۲۱.
  90. ۹۰٫۰ ۹۰٫۱ الفونه، علی (۲۴ ژانویه ۲۰۱۱). «زندگی نامهٔ سردار قاسم سلیمانی». aei.org. دریافت‌شده در ۳۰ ژانویه ۲۰۲۰.[پیوند مرده]
  91. ۹۱٫۰ ۹۱٫۱ ۹۱٫۲ ۹۱٫۳ «زندگی نامهٔ سردار قاسم سلیمانی». aei.org. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۸ اکتبر ۲۰۱۱.
  92. ماهرویان، پوریا (۲۰۲۰-۰۱-۰۳). «قاسم سلیمانی؛ فرمانده‌ای که نماینده آیت‌الله خامنه‌ای در منطقه بود» (به انگلیسی). بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۴.
  93. قاسم سلیمانی چگونه «قاسم سلیمانی» شد؟
  94. 2521 (۲۰۲۰-۰۱-۰۳). «دربارهٔ سردار قاسم سلیمانی». ایرنا. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۷.
  95. چه کسی جان سردار قاسم سلیمانی را نجات داد | حاج قاسم با کارت حق پرستای‌اش چه کرد؟
  96. عملیاتی که در آن سردار سلیمانی شدیداً مجروح شد
  97. «سردار سلیمانی امنیت را در جنوب و شرق کشور برقرار کرد». ایرنا. ۱۵ دی ۱۳۹۸.
  98. ««شش دروغ قاسم سلیمانی در مورد مداخله نظامی جمهوری اسلامی در منطقه»». radiofarda.
  99. ۹۹٫۰ ۹۹٫۱ al-Salhy, Suadad (2021-08-20). "REVEALED: How Iran and its allies are relying on Soleimani's deals with the Taliban". Middle East Eye (به انگلیسی). Retrieved 2023-06-07.
  100. ۱۰۰٫۰ ۱۰۰٫۱ «Qassem Soleimani and Iran's Unique Regional Strategy». Combating Terrorism Center at West Point (به انگلیسی). ۲۰۱۸-۱۱-۰۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ فوریه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۱۶.
  101. Blake، Aaron (۲۰۲۰-۰۱-۰۳). «Analysis | When the United States and Qasem Soleimani worked together» (به انگلیسی). Washington Post. شاپا 0190-8286. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۶-۰۷.
  102. «اعترافات مأمور سابق FBI دربارهٔ سردار سلیمانی». ایسنا. ۲۰۱۸-۱۱-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۱۶.
  103. «آسوشیتدپرس: بازگشت «ده هزار» آموزش‌دیده سپاه پاسداران به افغانستان». رادیو فردا. ۱۳ فروردین ۱۳۹۸.
  104. «روایت سیدحسن نصرالله از نقش سردار سلیمانی در جنگ ۳۳ روزه». روزنامه شرق. ۲۶ بهمن ۱۳۹۸.
  105. «سردار سلیمانی از اهداف رژیم صهیونیستی برای ضربه زدن به حزب‌الله پرده برداشت». خبرگزاری جمهوری اسلامی. ۹ مهر ۱۳۹۸.
  106. «سپاه قدس در عراق و سوریه چه می‌کند؟». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۴ ژانویه ۲۰۲۰.
  107. «The Iran Cables: Secret Documents Show How Tehran Wields Power in Iraq». THE NEW YORK TIMES.
  108. Iraq and its neighbours: A regional cockpit بایگانی‌شده در ۲۴ نوامبر ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine The Economist
  109. Chulov, Martin (28 July 2011). "Qassem Suleimani: the Iranian general 'secretly running' Iraq". The Guardian. Archived from the original on 11 February 2014. Retrieved 7 February 2014.
  110. «عراق در چنگال ژنرال وحشت». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۰ فوریه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۸ ژانویه ۲۰۱۲.
  111. الکشف عن وجود عناصر من فیلق القدس فی المنطقة الخضراء[پیوند مرده] الشرق الأوسط
  112. «ژنرال بدون سایه خامنه‌ای». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳۰ ژانویه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۸ ژانویه ۲۰۱۲.
  113. «ساندی تایمز ادعا کرد: سردار سلیمانی، فرمانده ارتش از هم فروپاشیده عراق و عملیات دفاع از بغداد». وبگاه انتخاب. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۶ ژوئن ۲۰۱۴.
  114. ساندی تایمز: قاسم سلیمانی فرماندهی دفاع از بغداد را برعهده گرفته‌است بایگانی‌شده در ۲۷ آوریل ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine دویچه‌وله فارسی
  115. سایه قاسم سلیمانی در کردستان عراق بایگانی‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۴ توسط Wayback Machine بی‌بی‌سی فارسی
  116. بی‌بی‌سی, شیرین جعفری. "وال‌استریت ژورنال: قاسم سلیمانی با حرکت‌های آمریکا مقابله می‌کند". BBC News فارسی. Archived from the original on 19 November 2018. Retrieved 3 January 2020.
  117. جزئیات نیویورک تایمز از نقش قاسم سلیمانی در عراق بایگانی‌شده در ۱۶ مارس ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine بی‌بی‌سی فارسی
  118. [۲]
  119. ۱۱۹٫۰ ۱۱۹٫۱ معموری، علی (۳ نوامبر ۲۰۱۹). «بحران عراق؛ چرا برخی معترضان علیه ایران شعار می‌دهند؟». bbc.com/persian. بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۹ ژانویه ۲۰۲۰.
  120. ۱۹ دی ۱۳۹۸ (۱۰ آبان ۱۳۹۸). «خامنه‌ای و سلیمانی، آماج شعارهای معترضان عراقی». radiofarda.com. رادیو فردا. دریافت‌شده در ۹ ژانویه ۲۰۲۰.
  121. «چرا تهران نمی‌خواهد به تغییر رفتار شیعیان عراق اعتراف کند؟». independentpersian.com. ایندیپندنت فارسی. ۸ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۹ دی ۱۳۹۸.
  122. ۱۲۲٫۰ ۱۲۲٫۱ ۱۲۲٫۲ MAGID, PESHA (۷ ژانویه ۲۰۲۰). "In Death Suleimani May Achieve His Life's Dream: Preserving Iranian Power in Iraq". foreignpolicy.com (به انگلیسی). فارن پالیسی. Retrieved 7 January 2020.
  123. «"سفر قاسم سلیمانی به عراق برای آموزش مقابله با اعتراضات"». dw.com. بخش فارسی دویچه وله. ۳۱ اکتبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۹ ژانویه ۲۰۲۰.
  124. Welle (www.dw.com)، Deutsche. «"سفر قاسم سلیمانی به عراق برای آموزش مقابله با اعتراضات" | DW | 31.10.2019». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۹.
  125. نت، العربیة (۲۰۱۹-۱۰-۰۵). «نماینده پارلمان عراق: تک‌تیراندازان توسط دستیار قاسم سلیمانی معترضان را می‌کشند». العربیة نت. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۱۶.
  126. «نماینده پارلمان عراق: قاسم سلیمانی مسئول قتل صدها تظاهرکننده عراقی». ایران آزادی. ۲۰۱۹-۱۰-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۱۶.
  127. «الجبوری: مساعد قاسم سلیمانی یقود "قناصة المتظاهرین" فی العراق». arabic.sputniknews.com (به عربی). دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۱۶.
  128. «نائب عراقی: مساعد قاسم سلیمانی وراء قناصة المتظاهرین». العربیة (به عربی). ۲۰۱۹-۱۰-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۱۶.
  129. "The Fall of Qassem Soleimani in Streets of Iraq". Iran International (به انگلیسی). 2019-10-27. Retrieved 2021-02-16.
  130. «قاسم سلیمانی، مشاور سرکوب معترضان در سوریه». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۹.
  131. «Qasem Soleimani helped shape the brutality of the Syrian war».
  132. iranianuk.com (۲۰۲۰). «قاسم سلیمانی، مشاور سرکوب معترضان در سوریه». iranianuk.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۹.
  133. "General Admits Soleimani's Role In Syria's Civil War Long Before Jihadists Emerged". radiofarda (به انگلیسی). Archived from the original on 29 January 2020. Retrieved 2020-01-29.
  134. «جنجال بر سر پرداخت حقوق به نیروهای نیابتی ایران درسوریه». دویچه وله فارسی. ۵ آوریل ۲۰۲۰.
  135. «خلبان ماهان: همراه قاسم سلیمانی با هواپیمای مسافربری «هفت تن بار ممنوعه» به سوریه بردیم». رادیو فردا. ۲۹ خرداد ۱۳۹۹.
  136. «قاسم سلیمانی از سپر انسانی برای حمل تجهیزات جنگی به سوریه استفاده می‌کرد؛ تأیید نقش هواپیمایی ماهان در فعالیت‌های نظامی». رادیو صدای آمریکا. ۲۹ خرداد ۱۳۹۹.
  137. «سپاه پاسداران نقش نیروی قدس و قاسم سلیمانی در سرکوب اعتراضات مردم سوریه را تأیید کرد». iranintl.
  138. «جنایت‌های هولناک و مشترک خامنه‌ای و بشار اسد علیه مردم سوریه». independentpersian.
  139. "Soleimani's Shadow". New America (به انگلیسی). Retrieved 2023-06-07.
  140. نگار, کاوه قریشی روزنامه. "سایهٔ قاسم سلیمانی در کردستان عراق". BBC News فارسی. Archived from the original on 13 October 2018. Retrieved 3 January 2020.
  141. ۱۴۱٫۰ ۱۴۱٫۱ قاسم سلیمانی فرمانده سپاه قدس و ترانه‌های فارسی و عربی بایگانی‌شده در ۲۵ فوریه ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine بی‌بی‌سی فارسی
  142. «قاسم قبل از حملهٔ داعش به مسعود بارزانی چه گفت؟». خبرگزاری مهر.
  143. «سردار سلیمانی: کمتر از سه ماه دیگر جشن پیروزی پایان عمر داعش را اعلام می‌کنیم». ایرنا. ۳۰ شهریور ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰.
  144. «سردار سلیمانی: کمتر از سه ماه دیگر پایان عمر داعش را اعلام می‌کنیم». پارس تودی. ۳۱ شهریور ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۲۰.
  145. ۱۴۵٫۰ ۱۴۵٫۱ ۱۴۵٫۲ «اعلام رسمی "پایان داعش" در نامه قاسم سلیمانی به خامنه‌ای». دویچه وله. ۲۱ نوامبر ۲۰۱۷. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰.
  146. «ایان حکومت داعش/ قاسم قبل از موعد مقرر به وعده‌اش عمل کرد/فرماندهی میدانی سردار+فیلم». خبرگزاری میزان. ۲۹ آبان ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰.
  147. «سردار سلیمانی در پیامی به امام خامنه‌ای پایان داعش را رسماً اعلام کرد». خبرگزاری تسنیم. ۳۰ آبان ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۹ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰.
  148. «پاسخ رهبر انقلاب به نامه سرلشکر قاسم سلیمانی دربارهٔ پایان سیطره داعش». ایسنا. ۳۰ آبان ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰.
  149. «نامه سردار سلیمانی به رهبر انقلاب با اعلام پایان سیطره حکومت داعش». خبرگزاری دانشگاه آزاد اسلامی. ۳۰ آبان ۱۳۹۷. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۳ نوامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰.
  150. «رئیس‌جمهور پایان داعش را به رهبر معظم انقلاب و سردار سلیمانی تبریک گفت». خبرگزاری دانشگاه آزاد اسلامی. ۳۰ آبان ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
  151. «آیا قاسم سلیمانی نقشی ویژه در فروپاشی خلافت داعش داشت؟». دویچه وله آلمان.
  152. «حاج قاسم و حمایت از گروه‌های مبارز فلسطینی». نسیم آنلاین. ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۹ دی ۱۳۹۹.
  153. «مقام حماس دربارهٔ دریافت «۲۲ میلیون دلار» پول نقد از قاسم سلیمانی؛ «چمدان‌هایمان دیگر جا نداشت»». رادیو فردا. ۸ دی ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۸ دی ۱۳۹۹.
  154. «عضو حماس: احمدی‌نژاد مرا به سلیمانی ارجاع داد و او ۲۲ میلیون دلار به ما داد». ایران اینترنشنال. ۲۰۲۰-۱۲-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۲۸.
  155. «#چمدان_دلار: قاسم سلیمانی سردار دلارها بود، نه سردار دل‌ها». ایران اینترنشنال. ۹ دی ۱۳۹۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ دی ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۹ دی ۱۳۹۹.
  156. «نگاه کاربران به چمدان‌های دلار قاسم سلیمانی». رادیو فردا. ۸ دی ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۹ دی ۱۳۹۹.
  157. «روایت دسترسی سردار سلیمانی به اتاق خواب سران اسرائیل/ نقش حاج قاسم در پیروزی‌های مقاومت فلسطین». دنیای اقتصاد. ۴ خرداد ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۹ دی ۱۳۹۹.
  158. ۱۵۸٫۰ ۱۵۸٫۱ «فایل صوتی ظریف؛ قاسم سلیمانی مانع دیپلماسی بود». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۱.
  159. «خلبان ماهان: همراه سلیمانی با هواپیمای مسافری «هفت تن بار ممنوعه» به سوریه بردیم». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۱.
  160. ۱۶۰٫۰ ۱۶۰٫۱ «خلبان ماهان: با قاسم سلیمانی بار ممنوعه به سوریه بردیم». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۱.
  161. «شخصیت پشت پرده که باعث شد ظریف تصمیم به استعفا بگیرد کیست؟». العربیه فارسی. ۲۰۱۹-۰۲-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۱.
  162. «قاآنی: سپاه قدس بشار اسد را به تهران آورد». euronews. ۲۰۱۹-۰۳-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۱.
  163. ««گلایه ظریف» از نحوه برگزاری دیدارهای بشار اسد در تهران». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۱.
  164. «واعظی: در ماجرای سفر بشار اسد مقصر نبودیم». ایران اینترنشنال. ۲۰۱۹-۰۳-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۱.
  165. «اشاره وزارت خارجه آمریکا به نقش قاسم سلیمانی در سرکوب و کشتار معترضان در آبان». صدای آمریکا. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
  166. «خون ۵ کشته از۱۵۰۰ کشته دیگر رنگین‌تر است». independentpersian.
  167. ۱۶۷٫۰ ۱۶۷٫۱ ۱۶۷٫۲ «تقدیر فرمانده سابق سپاه از نقش قاسم سلیمانی در سرکوب معترضان داخلی». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۱۰.
  168. Welle (www.dw.com)، Deutsche. «موضع‌گیری‌ها علیه توئیت خبرساز فرمانده پیشین سپاه | DW | 10.02.2020». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۱۰.
  169. «اعتراف به نقش قاسم سلیمانی در سرکوب اعتراضات داخلی». سایت خبری تحلیلی زیتون. ۲۱ بهمن ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۳۰ مه ۲۰۲۰.
  170. «شهید سلیمانی در ماجرای فتنه‌های ۷۸ و ۸۸ مسئولیتی نداشت». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۲۰-۰۲-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۱۰.
  171. ۱۷۱٫۰ ۱۷۱٫۱ «ابهام دربارهٔ اصالت حساب توییتری محمدعلی جعفری». ایران اینترنشنال. ۲۰۲۰-۰۲-۱۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۱۰.
  172. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱ نوامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۲۰.
  173. ۱۷۳٫۰ ۱۷۳٫۱ «نقش قاسم سلیمانی در سرکوب اعتراض‌های ایران و منطقه؛ کشتار هزاران شهروند». ایران اینترنشنال. ۱۷ دی ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
  174. «دفاع قالیباف از خود در پایگاه بسیج: مجوز حضور نظامی و تیراندازی در کوی دانشگاه را من گرفتم». www.kaleme.com. سایت خبری تحلیلی کلمه. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۱۶.
  175. «ردپای قاسم سلیمانی در سرکوب؛ از کوی دانشگاه تا اعتراض‌های آبان». IranWire | خانه. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۱۶.
  176. «ناگفته‌های صادق خرازی از زندگی شخصی، سردار سلیمانی و فتنه88- اخبار رسانه‌ها - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۱۱.
  177. «سرلشکر سلیمانی: ملت ایران در فتنه ۸۸ و اغتشاشات اخیر بینی دشمن را به خاک مالید؛». تسنیم. ۲۲ بهمن ۱۳۹۶.
  178. «قاسم سلیمانی در سرکوب اعتراضات داخل ایران هم نقش داشت؛ فرمانده سابق سپاه به نقش او اشاره کرد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۱۰.
  179. Welle (www.dw.com)، Deutsche. «"سفر قاسم سلیمانی به عراق برای آموزش مقابله با اعتراضات" | DW | 31.10.2019». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۱۰.
  180. «قاسم سلیمانی مسئول سرکوب اعتراض‌های مردم ایران بود». ایران اینترنشنال. ۲۰۲۰-۰۱-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۱۰.
  181. «مایک پمپئو: رژیم ایران به خانواده‌های جانباختگان اعتراضات اجازه سوگواری نمی‌دهد اما برای قاسم سلیمانی عزای عمومی اعلام کرده‌است». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۱۰.
  182. «تحریم دو فرمانده سپاه قدس به دلیل سرکوب معترضان سوری». رادیو فردا. ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۰.
  183. اتحادیه اروپا سه نظامی ایرانی را به اتهام کمک به سرکوب مردم سوریه تحریم کرد، بی‌بی‌سی فارسی، ۳۰ تیر ۱۳۹۰ http://www.bbc.com/persian/iran/2011/06/110624_l03_syria_iran_pasdars بایگانی‌شده در ۷ نوامبر ۲۰۱۸ توسط Wayback Machine
  184. ۱۸۴٫۰ ۱۸۴٫۱ ۱۸۴٫۲ «قاسم سلیمانی به ترامپ: طرف حساب شما من هستم». دویچه وله. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۷ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۶ ژوئیه ۲۰۱۸.
  185. «اظهارات سرباز آمریکایی دربارهٔ سخنان سردار سلیمانی». اسپوتنیک. ۴ آگوست ۲۰۱۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۵ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۲۰.
  186. «جانشین فرمانده سپاه تهران: اگر صادرات نفت ایران را منع کنند تنگه هرمز را می‌بندیم». یورونیوز. ۴ ژوئیه ۲۰۱۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۷ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۷ اوت ۲۰۱۸.
  187. ۱۸۷٫۰ ۱۸۷٫۱ «U.S. Strike Kills Iran's Most Important Military Commander». news.yahoo.com (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۳.
  188. «نسخه آرشیو شده». www.asriran.com. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۳.
  189. Hassan، Falih؛ Rubin، Alissa J.؛ Crowley، Michael؛ Schmitt، Eric (۲۰۲۰-۰۱-۰۲). «Top Iranian General Qassim Suleimani Is Killed in U.S. Strike» (به انگلیسی). The New York Times. شاپا 0362-4331. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۳.
  190. ۱۹۰٫۰ ۱۹۰٫۱ «'قاسم سلیمانی در عراق کشته شده‌است'» (به انگلیسی). ۲۰۲۰-۰۱-۰۳. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۳.
  191. «پنتاگون: قاسم سلیمانی در اقدامی قاطع به دستور ترامپ کشته شد». radiofarda.com. رادیو فردا. ۱۳ دی ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۳ دی ۱۳۹۸.
  192. «روایت جدید از پهپادهایی که سردار سلیمانی را هدف گرفتند». ایسنا. ۲۰۲۰-۱۲-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۱۸.
  193. روایت جدید از پهپادهایی که سردار سلیمانی را هدف گرفتند ایسنا، دریافت شده در ۹ دی ۱۳۹۹
  194. نماینده پارلمان عراق: پهپادهایی که حاج قاسم سلیمانی و ابومهدی را ترور کردند از «عین الاسد» برخاسته بودند تسنیم، دریافت شده در ۹ دی ۱۳۹۹
  195. ردگیری اطلاعاتی که قاسم سلیمانی را به کشتن داد رادیو فردا
  196. «فتوای بی‌سابقه رهبر انقلاب دربارهٔ سردار سلیمانی / بدن «حاج قاسم» ۵ تکه شده بود». mashreghnews.ir. مشرق. ۱۰ دی ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۱۳ دی ۱۳۹۹.
  197. «تایید حکم اعدام برای فرد متهم به «افشای محل تردد قاسم سلیمانی»». radiofarda.com. رادیو فردا. ۲۰ خرداد ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۲۰ خرداد ۱۳۹۹.
  198. «اصلاحیه قوه قضاییه: حکم اعدام موسوی مجد پیش از مرگ سلیمانی صادر شده‌است». رادیو فردا. ۲۰ خرداد ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۱۹ آبان ۱۳۹۹.
  199. «Trump authorized Soleimani's killing 7 months ago, with conditions». web.archive.org. ۲۰۲۰-۰۱-۱۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۱۸.
  200. Klar, Rebecca (2020-01-13). "Trump approved Soleimani's killing last June: report". TheHill (به انگلیسی). Retrieved 2021-10-18.
  201. «Top Iranian general Qassim Soleimani killed in US airstrike in Baghdad: Pentagon». web.archive.org. ۲۰۲۰-۰۱-۰۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۱۸.
  202. بی‌بی‌سی فارسی نهم می ۲۰۲۱
  203. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۴ ژانویه ۲۰۲۰.
  204. «Why the U.S. Assassination of Iranian Quds Force Leader Qasem Soleimani Has the U.S. Bracing for Retaliation». time.com. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۳.
  205. «Friday evening News of the British Army justification». telegraph.co.uk. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۳.
  206. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۲۰.
  207. «Donald Trump's assassination of Qassem Suleimani will come back to haunt him». theguardian.com. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۳.
  208. Gilsinan، Kathy (۲۰۲۰-۰۱-۰۴). «It Wasn't the Law That Stopped Other Presidents From Killing Soleimani». The Atlantic (به انگلیسی). بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۴.
  209. "Was It Legal For The U.S. To Kill A Top Iranian Military Leader?". NPR.org (به انگلیسی). Archived from the original on 4 January 2020. Retrieved 2020-01-04.
  210. ""Right-Wing Populists Will Sweep the Elections": U.S. Killing of Soleimani Helps Hard-Liners in Iran". Democracy Now! (به انگلیسی). Archived from the original on 4 January 2020. Retrieved 2020-01-04.
  211. «حمله به قاسم سلیمانی؛ اقدام آمریکا تا چه حد از نظر حقوقی توجیه پذیر است؟». euronews. ۲۰۲۰-۰۱-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۱۸.
  212. "U.N. expert deems U.S. drone strike on Iran's Soleimani an 'unlawful' killing" (به انگلیسی). 2020-07-06. Retrieved 2022-04-18.
  213. Team, Report of the Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. "Use of armed drones for targeted killings" (PDF). documents-dds-ny.un.org (به انگلیسی). Retrieved 2022-04-18.
  214. "U.N. Special Rapporteur Release Report on Drone Strikes and Soleimani Killing". Lawfare (به انگلیسی). 2020-07-08. Retrieved 2022-04-18.
  215. "UN Rights Rapporteur Calls U.S. Killing Of Top Iranian General 'Unlawful'". RadioFreeEurope/RadioLiberty (به انگلیسی). Retrieved 2022-04-18.
  216. William Vuillez. «"Pas de guerre contre l'Iran": des manifestants défilent aux États-Unis». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۶ ژانویه ۲۰۲۰.
  217. Maisant Ludovic. «Tensions avec l'Iran: sécurité renforcée et manifestations anti-guerre aux Etats-Unis». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۶ ژانویه ۲۰۲۰.
  218. «تصاویر/ اعتراض به ترور سردار سلیمانی در شهرهای آمریکا». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
  219. «تظاهرات مخالفان جنگ در 70 شهر آمریکا (+عکس)».
  220. It’s not just Iranians who are mourning Soleimani, Washington Post January 8, 2020,
  221. Seratnews.com، صراط نیوز | (۱۵ دی ۱۳۹۸). «اعتراض رشیدپور به حذف عکس سردار سلیمانی از اینستاگرام». fa. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۵.
  222. «نسخه آرشیو شده». www.asriran.com. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۴.
  223. «واکنش هنرمندان به عروج «قاسم» / پیام‌هایی که حذف می‌شود!». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۲۰-۰۱-۰۳. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۵ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۴.
  224. «حذف پست اینستاگرامی هنرمندان دربارهٔ شهادت قاسم +عکس». مشرق نیوز. ۲۰۲۰-۰۱-۰۳. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۴.
  225. «اینستاگرام علت حذف پست‌های مربوط به قاسم سلیمانی را تشریح کرد». bbc.com/persian. بی‌بی‌سی فارسی. ۱۴ دی ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۴ دی ۱۳۹۸.
  226. BBC
  227. Business Insider
  228. CNN
  229. TBS News
  230. Justice Security
  231. Politico
  232. «اولین واکنش مایک پمپئو پس از حمله آمریکا: عراقی‌ها خوشحالند که دیگر قاسم سلیمانی وجود ندارد». صدای آمریکا.
  233. «ویدیو جشن شادی و پایکوبی جوانان عراقی در پی انتشار خبر کشته شدن قاسم سلیمانی». alarabiya.
  234. «واکنش‌ها در آمریکا به کشته شدن قاسم سلیمانی». رادیو زمانه.
  235. «قاسم سلیمانی در عراق کشته شد». zeitoons.
  236. «فیلمهای شادی مردم عراق و ریختن آن‌ها به خیابان بعد از کشته شدن قاسم سلیمانی نزدیک فرودگاه بغداد». irankargar.
  237. «واکنش مردم عراق به کشته شدن قاسم سلیمانی در حمله هوایی آمریکا». aa.com.
  238. «قاسم سلیمانی در حمله هوایی نیروهای آمریکایی در عراق کشته شد». euronews.
  239. «Qasem Soleimani brutalised the Middle East, but the bloodshed is far from over». New Statesman. ژانویه ۳, ۲۰۲۰.
  240. «تشییع جنازه قاسم سلیمانی در عراق؛ انفجارهایی در بغداد و موصل». بی‌بی‌سی فارسی. ۴ ژانویه ۲۰۲۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ مه ۲۰۲۰.
  241. «قاسم سلیمانی کشته شد: مردم عراق جشن شادی برپا کردند، علی خامنه‌ای تهدید کرد انتقام می‌گیریم!». کیهان لندن. ۱۳ دی ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
  242. «بازتاب حضور مردم عراق در تشییع پیکر شهید سلیمانی در رسانه‌های روسیه». ایسنا.
  243. «تشییع جنازه‌های پرجمعیت ایران؛ از ناصرالدین شاه تا قاسم سلیمانی». بی‌بی‌سی فارسی.
  244. "'Million mourner' Soleimani funeral procession said to be largest since Khomeini". timesofisrael (به انگلیسی). Archived from the original on 7 January 2020. Retrieved 19 March 2020.
  245. "Khamenei Wants to Put Iran's Stamp on Reprisal for U.S. Killing of Top General". nytimes (به انگلیسی). Archived from the original on 10 January 2020. Retrieved 19 March 2020.
  246. "Millions March to Honor General Soleimani". Financial Tribune (به انگلیسی). Retrieved 19 March 2020.
  247. «پخش شیرینی در خیابان؛ واکنش مردم سوریه به قتل قاسم سلیمانی». iranwire.
  248. «مخالفان حکومت سوریه برای مرگ سلیمانی سوگواری نمی‌کنند». diyaruna.
  249. «Iran's top general Soleimani killed in US strike». CNN. ۴ ژانویه ۲۰۲۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ مه ۲۰۲۰.
  250. «'Nobody resembles him but Assad': Syrians celebrate death of Soleimani». The New Arab. ۷ ژانویه ۲۰۲۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ مه ۲۰۲۰.
  251. «Syria regime condemns Iran commander Qasem Soleimani killing, opposition rejoices». THE HINDU. ۳ ژانویه ۲۰۲۰.
  252. «واکنش‌های مردمی به کشته شدن قاسم سلیمانی». Manoto TV. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۲۶.
  253. ۲۵۳٫۰ ۲۵۳٫۱ «واکنش کاربران ایرانی در شبکه‌های اجتماعی به کشته‌شدن قاسم سلیمانی». صدای آمریکا VOA.
  254. «اعترافِ ضمنیِ خبرگزاریِ تسنیم به خوشحالی عدّه‌ای از ایرانیان از کشته‌شدن قاسم سلیمانی: شبکهٔ منوتو اقدام به انتشار تصاویر و ویدئوهایی کوتاه کرد که در آن افرادی ناشناس از شهادت حاج قاسم ابراز خوشحالی می‌کردند». تسنیم. ۱۴ دی ۱۳۹۸.
  255. «قتل قاسم سلیمانی». akhbar-rooz.
  256. «شادی مردم ایران، عراق و منطقه از ضربه مهلک هلاکت سلیمانی». iranfreedom.
  257. "Reza Pahlavi, son of Iran's last shah, says regime is cracking from within". Arab News (به انگلیسی). 2020-01-26. Retrieved 2021-01-21.
  258. Washington Post, Jan. 8, 2020
  259. «توفان توئیتری در پاسخ به تبلیغات رسانه‌های حکومتی: ایرانی‌ها می‌گویند از سلیمانی «متنفر» هستند | صدای آمریکا فارسی». ir.voanews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۰۳.
  260. Hashemi، Layla M.؛ Wilson، Steven L. «Analysis | If any Iranians supported Soleimani's killing, it would've been dissidents on Twitter. The opposite happened» (به انگلیسی). Washington Post. شاپا 0190-8286. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۰۳.
  261. «کتلت؛ غذایی محبوب که به نماد خشم گروهی از معترضان تبدیل شد». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۶ دی ۱۴۰۱.
  262. «مایک پنس: قاسم سلیمانی یک شیطان صفت و مسئول مرگ هزاران آمریکایی از جمله در حمله ۱۱ سپتامبر بود». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۷.
  263. AFP (۲۰۲۰-۰۱-۰۵). «Pence's linkage of Soleimani to 9/11 hijackers is challenged». Business Standard India. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۷.
  264. «Pence Is (Mostly) Right About Iran and the 9/11 Hijackers». National Review (به انگلیسی). ۲۰۲۰-۰۱-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۷.
  265. «مایک پنس: به دلیل اقدام قاطعانه پرزیدنت ترامپ، امروز اثری از قاسم سلیمانی نیست». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۳-۰۲.
  266. «وزیر خارجه آمریکا: موضع ما علیه جمهوری اسلامی مبتنی بر بازدارندگی است». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۲۹.
  267. «مایک پمپئو از سیاست فشار حداکثری واشینگتن بر ایران و حذف قاسم سلیمانی دفاع کرد». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۲۰-۰۲-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۲۹.
  268. «پرزیدنت ترامپ با اشاره به قتل قاسم سلیمانی: «پدر بمب کنار جاده‌ای» باید پیش از اینها از میان می‌رفت». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۳-۰۱.
  269. «وزیر دفاع آمریکا: با کشتن قاسم سلیمانی، سپاه پاسداران در منطقه به عقب رانده شد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۳-۰۶.
  270. "Trump Rattles Mideast, U.S. Politics With Risky Iran Strike" (به انگلیسی). 2020-01-03. Retrieved 2021-01-19.
  271. «دونالد ترامپ: قاسم سلیمانی باید سال‌ها پیش کشته می‌شد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۱۹.
  272. «مایک پنس: قاسم سلیمانی یک شیطان صفت و مسئول مرگ هزاران آمریکایی از جمله در حمله ۱۱ سپتامبر بود | صدای آمریکا فارسی». ir.voanews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۱۹.
  273. «مایک پمپئو: از بین بردن قاسم سلیمانی، جان بسیاری از آمریکایی‌ها را نجات داد | صدای آمریکا فارسی». ir.voanews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۱۹.
  274. "McConnell lauds Iranian general's killing as Schumer decries lack of consultation with Congress". ABC News (به انگلیسی). Retrieved 2021-01-19.
  275. «سناتور تام کاتن: با مرگ سلیمانی، اکنون آمریکا امن‌تر است | صدای آمریکا فارسی». ir.voanews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۲۰.
  276. «سناتور تد کروز: پایان کار قاسم سلیمانی، عدالتی فرخنده است که پس از مدت‌ها سرانجام اجرا شد | صدای آمریکا فارسی». ir.voanews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۲۰.
  277. «سناتور جیم ریچ: شادباش به پرزیدنت ترامپ؛ قاسم سلیمانی مسئول مرگ صدها آمریکایی بود | صدای آمریکا فارسی». ir.voanews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۲۰.
  278. «سناتور روبیو: مقصر رسیدن این لحظه خطرناک فقط نیروی قدس است | صدای آمریکا فارسی». ir.voanews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۲۰.
  279. «واکنش سناتورهای جمهوریخواه به تلاش دموکرات‌ها برای محدودیت اقدام نظامی دولت علیه ایران | صدای آمریکا فارسی». ir.voanews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۲۰.
  280. «نمایندگان دموکرات کنگره آمریکا نسبت به تشدید احتمالی تنش‌ها پس از هدف قرار گرفتن سلیمانی توسط ایالات متحده ابراز نگرانی کردند | صدای آمریکا فارسی». ir.voanews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۱۹.
  281. Time of Israel
  282. رادیو بین‌المللی فرانسه
  283. Russian News Agency
  284. The Moscow Times
  285. Aljazeera Jan. 3rd 2020
  286. CNN Jan. 4th
  287. The Guardian, Jan. 3rd 2020
  288. «نظر جان بولتون دربارهٔ قاسم سلیمانی: از خطرناک‌ترین انسان‌های جهان است!». صدای آمریکا. ۲۲ فروردین ۱۳۹۸.
  289. «سناتور تد کروز: پایان کار قاسم سلیمانی، عدالتی فرخنده است که پس از مدت‌ها سرانجام اجرا شد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۴.
  290. «بازتاب حضور مردم عراق در تشییع پیکر شهید سلیمانی در رسانه‌های روسیه». ایرنا.
  291. «بازتاب حضور مردم عراق در تشییع پیکر شهید سلیمانی در رسانه‌های روسیه». ایسنا.
  292. «تشییع جنازه‌های پرجمعیت ایران؛ از ناصرالدین شاه تا قاسم سلیمانی». بی‌بی‌سی فارسی.
  293. "'Million mourner' Soleimani funeral procession said to be largest since Khomeini". timesofisrael (به انگلیسی). Archived from the original on 7 January 2020. Retrieved 19 March 2020.
  294. "Khamenei Wants to Put Iran's Stamp on Reprisal for U.S. Killing of Top General". nytimes (به انگلیسی). Archived from the original on 10 January 2020. Retrieved 19 March 2020.
  295. "Millions March to Honor General Soleimani". Financial Tribune (به انگلیسی). Retrieved 19 March 2020.
  296. Alinejad, Masih. "Opinion | Don't believe Iranian propaganda about the mourning for Soleimani". Washington Post (به انگلیسی). Archived from the original on 9 January 2020. Retrieved 2020-05-06.
  297. "Iranian Propaganda To Fill The Streets At Qassem Soleimani's Funeral – OpEd". Eurasiareview. Archived from the original on 13 January 2020. Retrieved 13 January 2020.
  298. "'Basically propaganda': Soleimani funeral crowds create a false image of national mourning, analysts say". Washington examiner. Archived from the original on 13 January 2020. Retrieved 13 January 2020.
  299. 1104 (۲۰۲۰-۰۱-۰۷). «آغاز انتقام سخت با شلیک ده‌ها موشک به پایگاه آمریکایی عین‌الاسد». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۷.
  300. «سپاه از حمله سنگین موشکی به پایگاه هوایی آمریکا در عراق خبر داد». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۰-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۷.
  301. «Patriot Missile Long-Range Air-Defence System, US Army». Army Technology (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۹.
  302. «تشییع پیکر سردار سلیمانی همزمان با حملات به پایگاه‌های آمریکا در عراق + ویدئو». ir.sputniknews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۸.
  303. «گزارش لحظه به لحظه عملیات "سردار سلیمانی": حملات موشکی سپاه به پایگاه السعد آمریکا در عراق+ ویدئو». ir.sputniknews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۸.
  304. «موشک‌های شلیک شده سپاه به پایگاه عین الاسد آمریکا از چه نوعی بودند؟». ir.sputniknews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۸.
  305. «پنتاگون: ایران موشک‌های بالستیک را به پایگاه‌های آمریکا در عراق شلیک کرد». ir.sputniknews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۸.
  306. «درخواست کمک پزشکی پایگاه عین الاسد آمریکا از مقامات عراقی». ir.sputniknews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۸.
  307. «(تصاویر) بقایای یک موشک شلیک شده از ایران در اربیل». fararu.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۸.
  308. ۳۰۸٫۰ ۳۰۸٫۱ ۳۰۸٫۲ «ایران: هواپیمای اوکراینی در پی خطای انسانی هدف قرار گرفته‌است». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۰۲۰-۰۱-۱۱. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۱ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۱.
  309. «اشتباه پدافند سپاه موجب سقوط هواپیمای اوکراینی شد». ایسنا. ۲۰۲۰-۰۱-۱۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۱.
  310. "Boeing 737 Carrying 180 People Crashes in Iran, State Media Says" (به انگلیسی). بلومبرگ. 2020-01-08. Archived from the original on 8 January 2020. Retrieved 2020-01-10.
  311. «اغلب مسافران بوئینگ 737 تهران-کیف ایرانی بودند». خبرگزاری فارس. ۱۳۹۸-۱۰-۱۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۰ ژانویه ۲۰۲۰.
  312. «ماجرای اصابت موشک به هواپیمای اوکراینی چیست؟ ادعای رسانه‌های غربی و تکذیب ایران». آفتاب نیوز. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۱.
  313. «اطلاعیه ستادکل نیروهای مسلح: هواپیمای اوکراینی بر اثر خطای انسانی غیرعمد سقوط کرد- اخبار سیاسی - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۱.
  314. «فیلم ۲۳ نفر ماجرای ۲۳ نفر از سربازان تحت امر قاسم سلیمانی در لشکر ثارالله کرمان در جنگ ایران و عراق است». خبرگزاری فارس. ۱۴ مهر ۱۳۹۷.[پیوند مرده]
  315. «معرفی کامل فیلم ۲۳ نفر؛ روایتی از آدم‌های واقعی جنگ». دوات آنلاین - پایگاه خبری و تحلیلی. ۲۰۲۰-۰۱-۰۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۶.
  316. ««۲۳ نفر» بالاخره روی پرده نقره‌ای می‌رود». جهان نیوز. ۲۰۱۹-۱۲-۰۲. دریافت‌شده در ۶ ژانویه ۲۰۲۰.
  317. «The Dark Knight Rises». Foreign Ploicy. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ اکتبر ۲۰۱۴.
  318. "VS doden topgeneraal Iran, vrees voor escalatie groeit". NRC (به هلندی). Retrieved 2021-01-16.
  319. Nakhoul, Samia (2020-01-03). "U.S. killing of Iran's second most powerful man risks regional conflagration" (به انگلیسی). Retrieved 2021-01-16.
  320. «Was America's assassination of Qassem Suleimani justified?». The Economist. ۲۰۲۰-۰۱-۰۷. شاپا 0013-0613. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۱۶.
  321. «دانشگاه مریلند چگونه در ایران نظرسنجی کرده‌است؟». دویچه وله. دریافت‌شده در ۵ آوریل ۲۰۲۰.
  322. "Soleimani assassination sets back opposition to Iran's regime". Quartz publication. Archived from the original on 13 January 2020. Retrieved 13 January 2020.
  323. «'انتقام سخت' کشته شدن قاسم سلیمانی؛ 'زمان مناسبی' که نرسید و 'مکان مناسبی' که پیدا نشد». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۴ دی ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ ژانویه ۲۰۲۳.
  324. کیکاووسی، هادی (۱۴ دی ۱۳۹۹). «مجسمه‌های قاسم سلیمانی که باعث "شرمساری" شد». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۴ ژانویه ۲۰۲۳.
  325. «قاسم سلیمانی؛ از «مدافع میهن» تا «دشمن مردم»». بی‌بی‌سی فارسی. ۳ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۲۳.
  326. «واکنش‌ها به سالمرگ قاسم سلیمانی؛ در برخی مناطق ایران معترضان به مجسمه‌های سلیمانی رنگ خون پاشیدند». صدای آمریکا. ۱۴ دی ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۵ ژانویه ۲۰۲۳.
  327. "Iran arrests celebrity chef in crackdown on protests". The Guardian (به انگلیسی). Retrieved 6 January 2023.
  328. ۳۲۸٫۰ ۳۲۸٫۱ «موج واکنش به ماجرای سرآشپزی که پس از آموزش «کتلت» بازداشت شد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۶ ژانویه ۲۰۲۳.
  329. "Soleimani's Shadow". New America (به انگلیسی). Retrieved 2023-06-07.
  330. Givetash, Linda (3 January 2020). "Who was Iran's Qassem Soleimani and why does his death matter?". nbcnews. Retrieved 10 May 2020.
  331. ««سپهبد سلیمانی»؛ سرداری که دشمنان هم تحسینش می‌کردند». مشرق. ۱۳ دی ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ ژانویه ۲۰۲۳.
  332. «قاسم سلیمانی بر روی جلد نشریه آمریکایی «نیوزویک»». رادیو فردا. ۱۱ آذر ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۴ ژانویه ۲۰۲۳.
  333. ۳۳۳٫۰ ۳۳۳٫۱ «نام سردار قاسم سلیمانی در بین ۱۰ متفکر برتر امنیتی-دفاعی جهان». ایسنا. ۳ بهمن ۱۳۹۷. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۳ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۲۰.
  334. ۳۳۴٫۰ ۳۳۴٫۱ ««سردار سلیمانی» در فهرست ۱۰ متفکر برتر مجله فارن پالیسی». ایلنا. ۱۳ اسفند ۱۳۹۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
  335. VICK, KARL (۳ ژانویه ۲۰۲۰). "Why the U.S. Assassination of Iranian Quds Force Leader Qasem Soleimani Has the U.S. Bracing for Retaliation". time.com (به انگلیسی). Time (magazine). Archived from the original on 3 January 2020. Retrieved 7 January 2020.
  336. Pollack, Kenneth M. (۲۰۱۷). "Major General Qasem Soleimani". time.com (به انگلیسی). تایم. Archived from the original on 7 January 2020. Retrieved 7 January 2020.
  337. ۳۳۷٫۰ ۳۳۷٫۱ جاناتان مارکوس (۳ ژانویه ۲۰۲۰). «قاسم سلیمانی، چرا فرمانده سپاه قدس را کشتند و چه اتفاقی خواهد افتاد؟». بی‌بی‌سی فارسی. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۲۰.
  338. Gass, Nick. "Petraeus: Iran more of a threat than ISIL". POLITICO (به انگلیسی). Retrieved 2020-01-22.
  339. «تمجید بی‌سابقه «ژنرال پترائوس» از «قاسم سلیمانی» - انتخاب». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۲۰.
  340. "تمجید «ژنرال پترائوس» از «قاسم سلیمانی»". پایگاه خبری الف. Archived from the original on 23 September 2016. Retrieved 30 June 2016.
  341. «فیلسوف روس: سلیمانی شهید آینده است». ایرنا. ۲۹ دسامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۲.
  342. «فیلسوف روس: ژنرال قاسم سلیمانی یک قهرمان واقعی بود». جامعه خبری تحلیلی الف. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۱.
  343. «انتقاد و اعتراض به رونمایی از مجسمه قاسم سلیمانی در بیروت». دویچه وله فارسی. ۷ ژانویه ۲۰۲۱.
  344. «ببینید | بی‌حرمتی آشوبگران عراقی به تصویر سپهبد شهید قاسم سلیمانی». همشهری آنلاین. ۲۰۲۲-۰۸-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۷.
  345. «بی حرمتی طرفداران صدر به سردار سلیمانی و ابومهدی المهندس + فیلم». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۷.
  346. «عکس‌های خامنه‌ای و سلیمانی در کربلا و موج انتقادات عراقی‌ها». العربیه فارسی. ۲۰۲۰-۱۰-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۷.
  347. «ویدیو؛ پاره کردن و به آتش کشیدن بنرهای قاسم سلیمانی در عراق و فلسطین». العربیه فارسی. ۲۰۲۰-۱۲-۳۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۷.
  348. «فلسطینی‌ها تصویری از قاسم سلیمانی را پاره کردند». العین فارسی. ۲۰۲۰-۱۲-۳۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۷.
  349. «پاره کردن بنر پاسدار قاسم سلیمانی در غزه». mojahedin.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۷.
  350. «اعضای شورای شهر تهران به دو فوریت تغییر نام بزرگراه رسالت به شهید سردار «قاسم سلیمانی» رای مثبت دادند». تابناک. ۱۵ دی ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
  351. «تغییر نام یک فرهنگ‌سرا به فرهنگ‌سرای قاسم سلیمانی». مشرق‌نیوز. ۱۴ دی ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
  352. «تغییر نام فرهنگ‌سرای بهاران به فرهنگ‌سرای شهید قاسم سلیمانی». همشهری آنلاین. ۱۵ دی ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
  353. آزادراه تهران-پردیس به نام سپهبد شهید قاسم سلیمانی تغییر کرد farsnews.ir
  354. ۳۵۴٫۰ ۳۵۴٫۱ ۳۵۴٫۲ «به نام قاسم سلیمانی؛ از کتاب و بازی کامپیوتری تا همایش 'مادران قاسم پرور'». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۰۵.
  355. «۱۰۰مدرسه به‌نام «سپهبد حاج قاسم سلیمانی» مزین شد». ایسنا. ۲۰۲۱-۰۱-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۰۵.
  356. «تغییر نام ورزشگاه بنیان دیزل به «سپهبد شهید قاسم سلیمانی»». ایسنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
  357. "نامگذاری استادیوم بنیان دیزل به نام "شهید سپهبد قاسم سلیمانی"". سایت رسمی باشگاه ماشین‌سازی تبریز. Archived from the original on 30 September 2020. Retrieved 5 January 2020.
  358. «مسابقات و لیگ‌های والیبال سال ۹۹ مزین به نام سردار سلیمانی شد». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۲۰-۰۸-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۰۵.
  359. «تغییر نام فرودگاه اهواز به سردار شهید سلیمانی با دستور وزیر راه». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۲۰-۰۱-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۰۵.
  360. «ایستگاه راه‌آهن کرمان به «شهید سپهبد قاسم سلیمانی» تغییر کرد». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۲۰-۰۱-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۰۵.
  361. 3009 (۲۰۲۰-۰۱-۰۵). «پایانه مرزی مهران به نام سردار شهید قاسم سلیمانی نامگذاری شد». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۰۵.
  362. «ایستگاه مترو هشتگرد به نام شهید قاسم سلیمانی نام‌گذاری شد- اخبار البرز - اخبار استانها تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۰۵.
  363. «نامگذاری یگان‌های مرزی کشور به نام سپهبد شهید حاج قاسم سلیمانی». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۲۰-۰۲-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۰۵.
  364. 1384 (۲۰۲۰-۰۱-۰۶). «آزاد راه تهران_ پردیس به سردار سلیمانی تغییر نام یافت». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۰۵.
  365. «۱۳ دی؛ روز جهانی مقاومت نامگذاری شد». ایرنا. ۱۷ دی ۱۳۹۸.
  366. 923 (۲۰۲۰-۱۲-۳۱). ««چند کتاب خوب برای حاج قاسم» منتشر شد». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۰۵.
  367. «این ۱۰ کتاب دربارهٔ حاج قاسم سلیمانی را از دست ندهید!». خبرآنلاین. ۲۰۲۰-۰۱-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۰۵.
  368. 940 (۲۰۲۰-۱۲-۲۴). «بازی رایانه‌ای "قاسم ۱٫۲۰ " در مشهد رونمایی شد». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۰۵.
  369. «بازی موبایلی «سایه انتقام» در سالگرد شهادت سردار سلیمانی». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۲۰-۱۲-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۰۵.
  370. «ردیف بودجه ۸٫۵ میلیاردی سپاه برای بنیاد قاسم سلیمانی». ایندیپندنت فارسی. ۳ دسامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۲۰. کاراکتر zero width joiner character در |نشانی= در موقعیت 88 (کمک)
  371. مراسم بزرگداشت سردار شهید سلیمانی در دمشق ایرنا
  372. مراسم گرامیداشت نخستین سالگرد شهید سلیمانی و همرزمانش آغاز شد ایلنا، دریافت‌شده در ۱۲ دی ۱۳۹۹
  373. مراسم بزرگداشت شهیدان سلیمانی و المهندس در دیالی/ عشایر: آمریکا شکست‌خورده از عراق خواهد رفت خبرگزاری تسنیم، دریافت‌شده در ۱۲ دی ۱۳۹۹
  374. تصاویر/ مراسم بزرگداشت سالگرد شهادت سردار سلیمانی و ابومهدی المهندس خبرگزاری رسمی حوزه، دریافت‌شده در ۱۲ دی ۱۳۹۹
  375. برگزاری مراسم بزرگداشت اولین سالگرد شهادت سردار «سلیمانی» در انزلی خبرگزاری دفاع‌مقدس، دریافت‌شده در ۱۲ دی ۱۳۹۹
  376. بزرگداشت اولین سالگرد شهادت سردار سلیمانی در نقاط مختلف سیستان و بلوچستان بایگانی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۱ توسط Wayback Machine خبرگزاری صدا و سیما، دریافت‌شده در ۱۲ دی ۱۳۹۹
  377. مراسم سالگرد شهادت سردار سلیمانی در مرز سوریه و عراق برگزار شد + تصاویر خبرگزاری رسمی حوزه، دریافت‌شده در ۱۲ دی ۱۳۹۹
  378. وبینار بزرگداشت سردار شهید سلیمانی در پرتغال برگزار شد خبرگزاری جمهوری اسلامی، دریافت‌شده در ۱۲ دی ۱۳۹۹
  379. کمال-سوریه برگزاری مراسم بزرگداشت سالروز شهادت سردار «قاسم سلیمانی» در «بو کمال» سوریه[پیوند مرده] شبکه خبر، دریافت‌شده در ۱۲ دی ۱۳۹۹
  380. مراسم بزرگداشت سالگرد شهید حاج قاسم سلیمانی در عمان ایرنا، دریافت‌شده در ۱۲ دی ۱۳۹۹
  381. «پاره کردن بنر قاسم سلیمانی فرمانده سپاه قدس در شیراز | صدای آمریکا فارسی». ir.voanews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۲۲.
  382. «پاره کردن و به آتش کشیدن بنرهای قاسم سلیمانی در شهرهای ایران». دویچه وله فارسی. ۱۴ ژانویه ۲۰۲۰.
  383. «فاکس نیوز: پاره کردن پوسترهای قاسم سلیمانی توسط مردم معترض». www.peykeiran.com. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۷.
  384. «بازداشت یک نوجوان به اتهام پاره کردن عکس قاسم سلیمانی». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۷.
  385. «بازداشت یک نوجوان به دلیل پاره کردن عکس قاسم سلیمانی». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۰-۰۱-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۷.
  386. «آتش زدن مجسمه شهید سلیمانی در شهرکرد به دست افراد ناشناس». اعتماد. ۶ ژانویه ۲۰۲۲.
  387. «Statue of Qassem Soleimani torched in Iran». MIDDLE EAST MONITOR. ۷ ژانویه ۲۰۲۲.
  388. «دو مخالف برپایی مراسم بزرگداشت قاسم سلیمانی در عراق توسط افراد مسلح مجروح شدند». یورونیوز فارسی. ۸ ژانویه ۲۰۲۲.
  389. ۳۸۹٫۰ ۳۸۹٫۱ «یک نفر به اتهام آتش زدن تندیس قاسم سلیمانی در شهرکرد بازداشت شد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۷.
  390. «عامل آتش زدن تندیس سردار سلیمانی در شهرکرد دستگیر شد». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۲۲-۰۱-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۷.
  391. «تندیس قاسم سلیمانی به آتش کشیده شد؛ امام جمعه شهرکرد: مثل «جنایت در فرودگاه بغداد» بود». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۷.
  392. «آتش‌زدن تندیس قاسم سلیمانی در شهرکرد». العربیه فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۷.
  393. «معترضان در کرمان، زادگاه قاسم سلیمانی، تصویرش را پاره کردند و آتش زدند». رادیو صدای آمریکا. ۳۰ شهریور ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۲.
  394. «فیلم آتش زدن بنر ۴۰ متری قاسم سلیمانی توسط مردم کرمان». ایران کارگر. ۳۰ شهریور ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۲.
  395. «مجسمه قاسم سلیمانی در آتش؛ یک فعال مدنی زندانی: عزم ملی گذار کامل از جمهوری اسلامی است». رادیو صدای آمریکا. ۱۴ آبان ۱۴۰۱.
  396. Paris, Agence France-Presse in (2023-01-05). "Iran arrests celebrity chef in crackdown on protests". the Guardian (به انگلیسی). Retrieved 2023-01-06.
  397. «بیانات در مراسم اعطای نشان عالی ذوالفقار به فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران». پایگاه دفتر حفظ و نشر آثار سیدعلی خامنه‌ای. ۱۹ اسفند ۱۳۹۷. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۷ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۱۹.
  398. "Soleimani's Shadow". New America (به انگلیسی). Retrieved 2023-06-07.
  399. «نشان «ذوالفقار» چیست؟ و به چه کسانی اعطا می‌شود؟». خبرگزاری میزان. ۲۰ اسفند ۱۳۹۷. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۲۰.
  400. "Soleimani was official guest of Iraq: Judiciary". Tehran Times (به انگلیسی). 2020-01-04. Retrieved 2020-01-20.
  401. «Iran playing for more than revenge». The Lethbridge Herald - News and Sports from around Lethbridge. ۲۰۲۰-۰۱-۱۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۲۰.
  402. «Subscribe to read | Financial Times». www.ft.com. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۴.
  403. «Who's Next? Trump Crossed a Line with Soleimani's Assassination». Defense One. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۴.
  404. بیانات رهبر انقلاب هنگام اعطای نشان عالی ذوالفقار به سردار سلیمانی
  405. Hassan، Falih؛ Rubin، Alissa J.؛ Crowley، Michael (۲۰۲۰-۰۱-۰۲). «Iran Confirms Death of Revolutionary Guard Commander in U.S. Strike» (به انگلیسی). The New York Times. شاپا 0362-4331. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۳.
  406. @Khamenei_fa (2020-01-03). "پیام تسلیت رهبر انقلاب اسلامی به مناسبت شهادت سپهبد قاسم سلیمانی" (Tweet) – via Twitter.
  407. 754 (۲۰۲۰-۱۲-۲۹). «نشان فداکاری ارتش به سردار شهید حاج قاسم سلیمانی اهدا شد». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۰۴.

پیوند به بیرون

مناصب نظامی
عنوان جدید فرمانده لشکر ۴۱ ثارالله
۱۳۷۶–۱۳۶۱
پسین:
عبدالمحمد رئوفی‌نژاد
پیشین:
احمد وحیدی
فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران
۱۳۹۸–۱۳۷۶
پسین:
اسماعیل قاآنی