باز کردن منو اصلی

قلعه سردار یا اَرگ بوکان (به کردی: قەڵای سەرداری بۆکان) در سده نوزدهم میلادی و در سال ۱۸۶۸ م/ ۱۲۴۷ خورشیدی توسط عزیزخان مکری سردارکل عساکر منصوره و فرمانده کل قوای ایران در حکومت ناصرالدین شاه قاجار بنا شده‌است.

قلعه سردار بوکان
Sardar Castle in bukan.jpg
نگارهٔ قدیمی از ساختمان قلعه در دههٔ ۱۳۴۰ خورشیدی
نامقلعه سردار بوکان
کشور ایران
استاناستان آذربایجان غربی
شهرستانبوکان
بخشمرکزی
اطلاعات اثر
نام محلیقه‌ڵای سه‌ردار
نام‌های دیگرقلعهٔ سردار، ارگ بوکان، قلعهٔ عزیزخان
نوع بناسنتی
سال‌های مرمتمرمت نشده
کاربریمرکز حکومتی، اداره شهربانی، اداره پست، مدرسه
کاربری کنونیحوزه مقاومت بسیج شهری
دیرینگیدوره قاجار - ۱۸۶۸ م/ ۱۲۴۷ خ
بانی اثرعزیزخان مکری
مالک اثراداره فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری بوکان
مالک فعلی اثرسازمان میراث فرهنگی
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت۵۷۰
تاریخ ثبت ملی۱۳۴۷
اطلاعات بازدید
امکان بازدیدخیر
وبگاهندارد

عزیزخان مکری بانی این قلعه برای تسلط بر عشایر و کردهای مکری این بنا را ساخته بود. بخش‌های دیگر این ساختمان توسط فرزندان و نوادگان او تکمیل و گسترش یافته‌است. این ساختمان بر روی تپهٔ تاریخی بنا نهاده شده‌است که در طول زمان مکانی برای اجرای سیاست‌های دولت‌ها بوده و کُردهای دارای مقام عالی در حکومت‌های وقت از آن به عنوان یک مرکز حکومتی استفاده می‌کردند و بین عشایر و طوایف کُرد این قلعه از اعتبار خاصی در منطقه مکریان برخوردار بوده‌است. ارتفاع این ارگ از سطح زمین ۱۳ تا ۱۵ متر و طول آن ۳۰ متر است.

در حال حاضر این تپه تاریخی در مرکز شهر بوکان قرار گرفته و تا ۹۵ درصد بنای ساختمان آن تخریب شده و از آن به عنوان پایگاه مقاوت بسیج شهری استفاده می‌شود.

محتویات

پیشینهویرایش

این بنا بر روی یک تپه تاریخی و مرتفع بنا شده که دید مناسبی بر روی محلات آن زمان داشته‌است. ساختمان قلعه به دلیل بلندی بنا و همچنین ارتفاع تپه از سطح زمین، از چند کلیومتری نیز قابل مشاهده بود. بخش اولیه بنای قلعه در سال ۱۲۸۵ هجری قمری برابر با ۱۲۴۷ خورشیدی توسط عزیزخان مکری وزیرجنگ ناصرالدین شاه قاجار ساخته شده‌است.[۱] بعدها قسمت‌های دیگر به ساختمان آن توسط سیف الدین خان پسر او و محمدحسین خان نوه عزیزخان افزوده و گسترش داده شده‌است.[۲]

معماری ساختمانویرایش

این قلعه در بالای تپه‌ای در کنار حوضخانه بوکان به ابعاد ۵۰ در ۶۰ متر که قسمتی از آن خاک دستی کوبیده و در اتفاع ۱۳ متری خیابان مجاور ساخته شده‌است. بنای این ساختمان تاریخی با استفاده از مصالح ساروج، خاک رس، خاک سفید و آجرهایی در اندازه ۲۰ در ۲۰ سانتی‌متر و چوب ساخته شده‌است.

طول ساختمان ارگ ۳۰ متر و عرض آن ۲۵ متر بوده به طوری که بنای آن در گذشته از چند کیلومتری شهر نیز قابل مشاهده بوده‌است. مساحت قلعه حدود یک هکتار است و قلعه دارای شش شاه‌نشین بوده که روی ۹ ستون سنگی به ارتفاع ۲ متر و قطر ۱ متر قرار داشتند. این قلعه دارای سردابی بود که در داخلش حوض و فواره قرار داشت و آب این فضا از چشمه «حه‌وزه گه‌وره» که ۱۱ متر پایین‌تر از ساختمان قلعه واقع شده، تأمین می‌شد.

در گوشه‌های شرقی و غربی این قلعه در بالای برج‌های مرتفع منشوری شکل، ۲ کنگره فلزی نصب کرده بودند که شکوه و عظمت خاصی را به این قلعه و عمارت بخشیده بود.[۳]

کاربردویرایش

قلعه سردار در گذشته‌های دور برای سکونت و به عنوان مرکز حکومتی مورد استفاده قرار می‌گرفت. در سال ۱۳۰۷ شمسی، یک کلاس درس در این قلعه با عنوان مدرسه مبارکه شاپور دایر شده بود. در فاصله سال‌های ۱۳۲۵ تا ۱۳۵۱ از ساختمان قلعه به عنوان شهربانی، اداره پست و مدرسه استفاده می‌شد. در سال ۱۳۲۸ این بنا تبدیل به مدرسه شده و طنین صدای زنگ مدرسه در آن به صدا درآمد که هم‌اکنون این زنگ تاریخی توسط میراث فرهنگی بوکان نگهداری می‌شود.

در ادبیات کُردویرایش

نام این قلعه بارها در کتب‌ها و اشعار کردی آمده‌است که عبدالرحمن شرفکندی شاعر نامدار کُرد در مورد این قلعه چنین سروده‌است:

ئه‌و قه‌ڵایه که به‌رز وێستاوهدوور له وێستاکه هه‌وارگهٔ پیاوه‌
سه‌رسه‌را و کۆشکی گه‌لێ سه‌ردارهبۆته به‌ردار، چ خودا به‌رداره؟

ترجمه فارسی:

آن قلعه بلند قامتاز دیرباز زادگاه بزرگ مردان است
جایگاه خانواده سردارانست چرا ویرانش نمودی، خدا را خوش‌آمد؟

تخریبویرایش

در سال‌های اولیه انقلاب اسلامی (۱۳۵۷ تا ۱۳۶۱) ساختمان قلعه ویران شد و اکنون از تپه به عنوان پایگاه مقاومت بسیح استفاده می‌شود. تپه قلعه سردار باتوجه به اینکه بیش از ۱۵۰ سال قدمت دارد و در سال ۱۳۴۷ شمسی با شماره ثبت ۵۷۰ به فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۴]

اعتراض‌های مردمیویرایش

بافت داخلی قلعه در فاصلهٔ سال‌های گذشته توسط حوزه یک بسیج شهری بوکان به کلی نابود شده‌است. در سال ۱۳۹۰ ساخت و سازهای غیره قانونی صورت گرفت که جمعی از مردم شهر در همان سال در نامهٔ به امضای ۱۵۰ نفر از مردم و فعالان میراث فرهنگی برای دادسرای عمومی و انقلاب این شهر، خواستار توقف فوری عملیات ساخت و ساز و تخریب و درصورت نیاز، بازداشت متهمان و تخریب کنندگان شدند. اما این اعتراض‌ها به نتیجهٔ نرسید.[۵]

منابعویرایش

  1. یوسف حسن‌زاده، یادگارهای تاریخی ایزیرتو، ۱۰.
  2. تاریخ فرهنگ و ادب موکریان، جلد اول، تألیف مرحوم ابراهیم افخمی (کتاب)
  3. روزنامه اعتماد بند توضیحی عمارتشماره ۲۲۴۳ به تاریخ ۱/۶/۹۰، صفحه ۱۳ (جامعه)
  4. «لایه نگاری قلعه سردار بوکان آغاز شد». ایرنا. ۸ مرداد ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۹ مرداد ۱۳۹۷.
  5. روزنامه اعتمادشماره ۲۲۴۳ به تاریخ ۱/۶/۹۰، صفحه ۱۳ (جامعه)

پیوند به بیرونویرایش

  • خبر فارسی نارضایتی مردم بوکان از مسولان و میراث فرهنگی