محمدرضا نیکفر

محمدرضا نیکفر (زاده ۱۳۳۵ در اراک)، پژوهشگر فلسفه سیاسی،[۱] روشن‌فکر چپ‌گرای سوسیالیست و نظریه‌پرداز سکولاریسم، و سردبیر رادیو زمانه از فوریه ۲۰۱۲ تا هم‌اکنون است.

محمدرضا نیکفر
زادهٔ۱۳۳۵
اراک، استان مرکزی، کشور ایران
محل زندگیآلمان
ملیتایرانی
شهروندیایرانی
تحصیلاتدکتری فلسفه
محل تحصیلپلی‌تکنیک تهران،
دانشگاه کلن
پیشهفیلسوف سیاسی،
پژوهش‌گر،
نویسنده
شناخته‌شده براینقد اسلام و توسعاً نقد دین و تبیین سکولاریسم
مباحث حقوق بشر و خشونت
نظریه‌پردازی سوسیالیسم دموکراتیک
آثارکتاب «خشونت، حقوق بشر، جامعه مدنی»
دینخداناباور
مکتبسوسیالیسم دموکراتیک و سکولار
وبگاه

زندگیویرایش

محمدرضا نیکفر در سال ۱۳۳۵ در اراک، مرکز استان مرکزی به دنیا آمد. او در نوجوانی مدت کوتاهی را برای تحصیل علوم دینی به حوزه رفت.[۲] نیکفر از حدود ۱۵ سالگی فعالیت سیاسی گروهی در جریان چپ را آغاز کرد. پس از اتمام دوره دبیرستان به دانشگاه پلی‌تکنیک تهران رفت و در رشته مهندسی شیمی تحصیل کرد. پس از خروج از ایران و مهاجرت به کشور آلمان به تحصیل در رشته‌های فلسفه، علوم سیاسی و مطالعات خاورمیانه پرداخت. محمدرضا نیکفر دکترای خود را از دانشگاه کلن در رشتهٔ فلسفه با رساله‌ای در مورد افکار مارتین هایدگر گرفته‌است.[۳]

اندیشه‌هاویرایش

مخالفت با ایدئولوژی ناسیونالیسمویرایش

نیکفر با هرگونه ایدئولوژیِ هویت‌مدار اعم از دین یا ناسیونالیسم مخالف است و یکی از افراد ناسیونالیسم‌ستیز در ایران معاصر است[۴] و به همین دلیل از یک‌سو مدافع حقوق اقلیت‌ها است و از طرفی دیگر جدایی‌خواهی را به نقد می‌کشد و با راه‌های ناسیونالیستی از قبیل جدایی‌خواهی برای دست‌یابی به حقوق اقلیت مخالفت می‌کند.[۵] به گفته خودش، همین مخالفت با ناسیونالیسم در همه انواع و اشکال آن باعث شده‌است که هم پان‌ایرانیست‌ها و هم جدایی‌طلبان و تجزیه‌طلبان، تفکر او را دشمن مشترک خود بدانند.[۶]

نیکفر به بحران هویت ایرانی و انتگراسیون به عنوان یک عارضهٔ ناخواستهٔ سکولارسازیِ جامعه ایرانی که اگر به درستی و بر بنیاد تئوری‌های عدالت حل نشود، یک‌پارچگی سرزمینی ایران را تهدید می‌کند، توجه نشان داده‌است.[۷] نیکفر هویت ایرانی را یک هویت فرهنگی-تاریخی-میهنی می‌داند و بر تقلیل‌ناپذیریِ هویت ایرانی به مرزهای دولت ایران تأکید می‌کند.[۸] او از کتاب‌های درسی تاریخ در کشورهای خاورمیانه از جمله ایران به خاطر ارائه دادن یک هویت ملی مبتنی بر جنگ و نفرت از همسایگان انتقاد کرده. بدیل او این است که هویت ایرانی به عنوان فراورده‌های فرهنگی مردم ایران در تاریخ انسانی شناخته شود، و تاریخ ایران نه شرحِ احساسی از جنگ‌ها و تاریخ سلطنت‌ها و سیره پادشاهان بلکه با محوریت فرهنگ و ادبیات و تمدن مردم ایران و بر اساس مکتب تاریخ از پایین (History from below) در تاریخ اجتماعی تدوین گردد و این‌چنین، مشکل انتگراسیون اجتماعی و همبستگی ایرانی قابل حل خواهد بود.[۶] برای نمونه، او معتقد است که حافظ شیرازی نماد هویت فرهنگی ایرانی است، نه پادشاهان و امپراطورها. یا در مثالی دیگر، نیکفر از فرج‌الله میزانی جوانشیر به نیکی یاد می‌کند، که با نگارش کتاب حماسه داد: بحثی در محتوای سیاسی شاهنامه کوشید تا در برابر خوانش‌های نژادی و سلطنت‌طلبانه‌ای که از این کتاب ارائه می‌شد، یک خوانش مردمی و عدالت‌طلبانه از شاهنامه ابوالقاسم فردوسی ارائه بدهد، و به نوعی شاهنامه را به یک حماسه مردمی و انسانی تبدیل کند.[۶]

نظریه سکولاریسم برای ایرانویرایش

آن دنیای برزخی، یک مرحلهٔ عدمی است، مرحلهٔ معدوم شدن و از نو آفریده شدن است. دنیای واقعی و هنجارهای آن به دنبال این مرحله شکل می‌گیرند. در این مرحلهٔ انهدام و خلق دوباره، اخلاق وجود ندارد. ابعاد این مرحلهٔ نیستی را بزرگ می‌کنیم، چنان بزرگ که به دنیاهای سیستم‌های بزرگ مابعدالطبیعی و الهیاتی در مرحلهٔ خلق جهان برسیم. این کار موجه است، زیرا انسان‌ها خدایان را به صورت خود می‌سازند و آن خدایان چون ساخته شدند، آن‌گاه که در مرحلهٔ چیرگی دین‌های منسجم نوبت به آنان رسد، انسان‌هایی را می‌سازند به صورت خود؛ بنابراین حق داریم از منشأ الهیاتی آفرینش‌گری بازجویان در حکومت الهی بپرسیم و بر این قرار حق داریم برای فهم دنیای برزخی شکنجه به کاوش در سیستم‌های بزرگ مابعدالطبیعی و الاهیاتی بپردازیم. با زندان‌شناسی خداشناسی می‌کنیم و با خداشناسی زندان‌شناسی…
محمدرضا نیکفر، مقاله الهیات شکنجه[۹]

«
»

نیکفر یک خداناباور است و از منتقدان اسلام محسوب می‌شود و نظریه سکولاریسم خود را با توجه به جامعه ایران ارائه داده‌است که مبانی فلسفی آن به‌طور عمده در مقاله معروف او، الهیات شکنجه، تشریح شده‌است و نظریه سیاسی او به‌طور عمده در طرح یک نظریهٔ بومی دربارهٔ سکولاریزاسیون بسط یافته‌است.[۱۰][۱۱] او در الهیات شکنجه، تقریری از مسئله شر و پدیدارشناسی آن در نمودِ الهیات سیاسی را بررسی می‌کند و در پایان به نوعی جهان‌بینی سکولار می‌رسد.[۱۲]

نیکفر دین اسلام را دین تبعیض‌های دینی و جنسی می‌داند و فمینیسم و برابرحقوقی جنسی را به عنوان بخشی از سکولاریسم در ایران می‌شناسد. تبیین او از سکولاریسم در ایران بسیار مورد توجه (و انتقادِ روشن‌فکران دینی) قرار گرفته.[۱۳] او سکولاریسم را دوره‌ای می‌نامد که افراد خودشان هر دینی که دوست دارند را مطابق با میل خود طراحی می‌کنند.[۱۴] نیکفر از منتقدان روشن‌فکری دینی است[۳] و پروژهٔ اصلاح دینی در اسلام را ممتنع و ناشدنی می‌داند و در این باره گفته‌است که «شریعت اسلام فراموش‌شدنی است، نه اصلاح‌شدنی».[۱۵]

آثارویرایش

از محمدرضا نیکفر چندین کتاب و مقالات متعددی در نشریات «نگاه نو»، «کیان»، «آفتاب»، «مدرسه» و سایت‌های «نیلگون»، «زمانه» و «بی‌بی‌سی» به چاپ رسیده‌است. نشریهٔ فرهنگی «نگاه نو» (تهران) در سال ۱۳۸۶ محمدرضا نیکفر را به عنوان بهترین نویسندهٔ سال این مجله برگزید.[۱۶]

کتاب به زبان فارسیویرایش

  • خشونت، حقوق بشر، جامعه مدنی. تهران: طرح‌نو، ‏‫‏۱۳۷۸. شابک ‎‭۹۶۴-۵۶۲۵-۶۴-۵
  • ایدئولوژی ایرانی: در نقد آرامش دوستدار، چاپ اول: بهار ۱۳۹۹، نشر به صورت چاپی توسط انتشارات روناک، انتشار رایگانِ فایل کتاب توسط رادیو زمانه با تاییدِ نویسنده و ناشر.[۱۷] متن اولیه کتاب در ۱۳۸۳ نوشته شد. بخش‌هایی از این کتاب قبلاً در رادیو زمانه در قالب مقالات منتشر شده بود ولی کتاب کامل برای اولین‌بار در ۱۳۹۹ منتشر شد.

ترجمهویرایش

  • ش‍لای‍ش‍رت، ه‍وب‍رت. ش‍گ‍رده‍ا، ام‍ک‍ان‍ه‍ا و م‍ح‍دودی‍ت‍ه‍ای ب‍ح‍ث ب‍ا ب‍ن‍ی‍ادگ‍رای‍ان (درآم‍دی ب‍ر روش‍ن‍گ‍ری). ت‍ه‍ران: طرح ن‍و‏‫، ۱۳۸۰. شابک ‎‭۹۶۴-۷۱۳۴-۵۸-۴‬‬

کتاب به زبان آلمانیویرایش

  • "Die Erörterung des Satzes vom Grund bei Martin Heidegger, Frankfurt/M: Peter Lang Verlag, 1997"
  • "Heidegger, Hölderlin und der Antike Krug. Zu Heideggers alternativer Ästhetik, in: Paul Janssen u. Rudolf Wansing (Hg.): ErSchöpfungen, Philosophie im 20. "Jahrhundert in ihrem Verhältnis zur Kunst, Köln 1997
  • "Präsenz der Gewalt, in: A. Mones u. R. Wansing (Hg.): Endlich Philosophieren, Köln 2002"

مقالات مهمویرایش

سخنانویرایش

از سخنان محمدرضا نیکفر:

  • «دین‌خویی» به تعریف دوستدار آن رفتاری است که «امور را بدون پرسش و دانش می‌فهمد». بر این قرار «دین‌خویی» عامل اصلی ناممکن بودن پرسش‌گری و اندیشه‌ورزی در میان ما می‌شود. این مفهوم رابطهٔ تنگاتنگی با فلسفهٔ آگاهی بنابر درک دوستدار دارد. ما سه حالت را برمی‌رسیم: دین‌خو نوعی سوژه (نهاد) است، دین‌خویی نوعی کنش است، دین‌خویی نوعی منش است.[۲۶]
  • اینجا مسئله‌ای وجود دارد که جامعه‌شناسی آن را حل نمی‌کند، اما خود جامعه‌شناسی را در عوض به مسئله تبدیل می‌سازد. پدیده اول فاشیسم بود و پدیدهٔ دوم، اسلامیسم جدید است. اسلامیسمی که اعلام حضور برجسته آغازین‌اش انقلاب اسلامی ایران و تشکیل جمهوری اسلامی و آخرین مظهرش داعش است … نشان دادن اینکه در ایران مسئله‌ای وجود دارد، اینکه انقلاب اسلامی همانند فاشیسم مسئله‌ای تراز اول و مسئله ساز است، کمترین سهمی است که ما می‌توانیم به علوم انسانی جهانی ادا کنیم.[۱]
  • دین‌فروشی سر تا پای جامعه را دربر گرفته، یعنی ابتدا دین تبدیل به یک ارزش شد. یعنی یک ارزشی که خودی و غیرخودی را از هم متمایز می‌کرد و بر مبنای آن امتیاز داده‌شد و وقتی این را جامعه دید، آموزش دادند در عمل به جامعه که برای طی سلسله مواهب، گرفتن امتیاز می‌بایست این ارزش را به نمایش بگذارند. این تظاهر کردن و به نمایش گذاشتن شروع شد. حکام تحمیل کردند این مسئله را به مردم و مردم دورویی و ریا را از این سیستم فرا گرفتند. قبلاً هم در طول تاریخ سابقه داشت. یعنی شما اگر به ادبیات فارسی نگاه کنید، جاهایی که انسان‌های آزاده‌ای مثل حافظ از دست دورویی و ریا شکوه می‌کنند، درست همان جایی است که فقیهان و محتسبان عرصه را بر مردم تنگ کرده‌اند.[۲۷]

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ سایت بی‌بی‌سی، ۱۳۹۵
  2. «رادیو زمانه». رادیو زمانه. ۲۰۱۷-۱۲-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۱-۰۳.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «گفتگوی «ره آورد» با محمد رضا نیکفر» (PDF). رهاورد.
  4. نیکفر، محمدرضا. ناسیونالیسم، فدرالیسم و حق تعیین سرنوشت – بررسی انتقادی. رادیو زمانه.
  5. محمدرضا نیکفر. «سیاست هویتی و تجزیه‌طلبی». رادیو زمانه.
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ محمدرضا نیکفر، مقاله هویت و تصاحب، 1398
  7. محمدرضا نیکفر. «رفع تبعیض و انتگراسیون».، و نیز بنگرید به: نیکفر، «اسلام در ایران سکولار آینده». در منبع اخیر با تفصیل بیش‌تری به بحران انتگراسیون و هویت ایرانی به مثابهٔ یکی از عوارض ناخواستهٔ سکولاریسم اجتماعی در ایران می‌پردازد.
  8. بنگرید به: مجله دفترهای آسو، شماره 5 (ایران فرهنگی)، تدوین مهدی جامی، اسفند 1398 (فوریه 2020)، صفحه 216، مصاحبه با محمدرضا نیکفر
  9. محمدرضا نیکفر (سپتامبر ۲, ۲۰۰۹). «الهیات شکنجه». رادیو زمانه. دریافت‌شده در ۲۴ اکتبر ۲۰۲۰.
  10. نیکفر، محمدرضا (۲۰۱۷). الاهیات شکنجه.
  11. محمدرضا نیکفر (۱۳۸۲). «طرح یک نظریهٔ بومی دربارهٔ سکولاریزاسیون» (PDF). سکولاریسم نو (بازنشر).
  12. https://kadivar.com/6134/
  13. . وب سایت محسن کدیور https://kadivar.com/?p=6134. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  14. محمدرضا نیکفر. «سکولاریسم».
  15. «مردمک: محمدرضا نیکفر: شریعت اسلام فراموش‌شدنی است، نه اصلاح‌شدنی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ مارس ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۲ آوریل ۲۰۱۹.
  16. «طرحِ یک نظریهٔ بومی دربارهٔ سکولاریزاسیون».
  17. محمدرضا نیکفر (۱۳۹۹). «ایدئولوژی ایرانی». رادیو زمانه.
  18. «هویت و ایدئولوژی». (مجله نگاه نو).
  19. «ذات یک پندار، انتقاد از ذات‌باوریِ اصلاح‌طلبانِ دینی در نمونهٔ سروش» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۵ اوت ۲۰۱۳.
  20. «هرمنوتیک و اصلاح‌گری دینی» (PDF). (مجله نگاه نو).
  21. «دین و حقوق بشر» (PDF). (مجله نگاه نو).
  22. «طرح یک نظریهٔ بومی دربارهٔ سکولاریزاسیون» (PDF). (مجله آفتاب).
  23. «رژیم و ایدئولوژی تبعیض». (رادیو زمانه).
  24. «الاهیات شکنجه».
  25. محمد رضا نیکفر (۲۰ مرداد ۱۳۸۹). «در نقد آرامش دوستدار». رادیو زمانه.
  26. سایت رادیو زمانه، ۱۳۸۹
  27. سایت رادیو فردا، ۱۳۹۶

منابعویرایش

پیوند به بیرونویرایش