باز کردن منو اصلی

محمدولی اسدی (مصباح دیوان - مصباح‌السلطنه)، نایب التولیه آستان قدس رضوی در دوره رضاشاه بود. با طرح لباس متحدالشکل برای مردان و بخصوص اجباری شدن کلاه پهلوی،به مخالفت پرداخت. پس از واقعه مسجد گوهرشاد مشهد (۱۳۱۴) به همراه گروه دیگری از روحانیون و مدرسین حوزه علمیه مشهد دستگیر و پس از یک محاکمه سریع در یک دادگاه نظامی، تیرباران شد. محمدعلی فروغی در دومین دوره نخست وزیری خود به دلیل حمایت از او مغضوب و خانه‌نشین شد.[۱]

محمدولی اسدی
نیابت تولیت آستان قدس رضوی
مشغول به کار
۱۳۰۴ – ۱۳۱۴
در زمانِرضا شاه پهلوی
اطلاعات شخصی
زاده
محمد ولی خان اسدی

۱۲۷۵ خورشیدی
بیرجند،
درگذشت۲۹ آذر ۱۳۱۴
مشهد ، (تیرباران)
ملیت ایران
اقامتگاهمقبره اختصاصی در جوار حرم امام رضا
شغلسیاستمدار
مذهباسلام
لقب(ها)مصباح السلطنه
والدین: میرزا علی اکبر بیرجندی (اسدی)

تحصیلات اولیهویرایش

محمدولی اسدی در سال ۱۲۵۷ شمسی در بیرجند متولد شد. پدرش مرحوم حاج علی‌اکبر از خرده مالکین بیرجند بود. محمدولی تحصیلات خود را در مکتبخانه آغاز کرد و چند سالی به آموختن دروس متداول آن روز پرداخت. در تعلیم حسن خط و نامه‌نگاری تلاش زیادی به عمل آورد. وی چند سالی هم در مدرسه ای که محمد اسمعیل خان (شوکت‌الملک اول) برای برادر و برادرزادگان خویش دائر نموده بود، درس خواند[۲].

در خدمت شوکت‌الملک دومویرایش

در سال ۱۳۲۲ هجری قمری محمداسمعیل خان درگذشت و طبق فرمان مظفرالدین شاه لقب شوکت‌الملک و حکومت سیستان و قائنات به محمدابراهیم خان، پسرش، تفویض گردید. شوکت‌الملک دوم در روزهای اول حکمرانی خود محمدولی خان را با لقب مصباح دیوان به سمت منشی و محرر خود انتخاب کرد و تدریجاً وی را در تمام امور مداخله داد. محمدولی خان چندی مستوفی و زمانی هم نایب‌الحکومه قائنات بود و سرانجام مشاور سیاسی و قائم مقام شوکت‌الملک شد. امیر شوکت‌الملک در یکی از سفرهای خود به تهران لقب مصباح‌السلطنه را برای محمدولی خان مصباح دیوان از احمدشاه گرفت[۲].

نماینده مجلس شورای ملیویرایش

با نظر امیر شوکت‌الملک محمدولی خان اسدی نماینده سیستان در دوره چهارم مجلس شورای ملی شد. اسدی پس از ورود به تهران در تجریش خانه‌ای خرید، که بعداً مرکز تجمع سیاستمداران و نمایندگان مجلس، به خصوص طرفداران سردار سپه بود. اسدی در ادوار پنجم و ششم نیز از سیستان نماینده شد[۳].

تولیت آستان قدسویرایش

پس از به سلطنت رسیدن رضاشاه، اسدی به نیابت تولیت آستان قدس رضوی رسید و جانشین سیدمرتضی قلیخان نائینی شد. در ارجاع این سمت تیمورتاش و تدیّن سهمی بسزا داشتند. اسدی عنوان تولیت را مخصوص شاه می‌دانست این بود که عنوان خود را نیابت تولیت عظمی قرار داد. نظامنامه آستان قدس در همین زمان و به دستور رضاشاه نوشته شد. اهم کارهای برجسته اسدی در خراسان عبارتند از: تبدیل دارالشفا به یک مریضخانه بزرگ (بیمارستان امام رضا)، انتقال آب به مشهد، احداث یک کارخانه بزرگ برق که هزینه بیمارستان از آبونمان آن تأمین می‌شد[۴]. ایجاد مجموعه کوهسنگی و خیابان کوهسنگی (اسدی سابق)، احداث نخستین دبیرستان‌های شهر مشهد (فردوسی و شاه رضا)، خیابان تهران و خیابان طبرسی و دیگر اقدامات و اصلاحات اداری و عمرانی در آستان قدس.

موضوع تعویض کلاهویرایش

پس از آنکه موضوع تعویض کلاه و استعمال کلاه اروپائی پیش آمد، اسدی و کارمندان آستانه به بهانه آنکه به حرم مطهر رفت و آمد دارند و مورد حمله عوام قرار خواهند گرفت، کلاه جدید را بر سر نگذاشتند. پاکروان، استاندار، این نکته را به تهران منعکس ساخت. لاجرم اسدی و اعضای آستانه مجبور شدند تمکین کرده و عکسی هم دستجمعی با کلاه شاپو گرفته به دفتر مخصوص فرستاند. این موضوع ماند تا قضیه مسجد گوهرشاد پیش آمد[۵].

واقعه گوهرشاد، دستگیری و اعدامویرایش

روز پنجشنبه ۱۹ تیرماه ۱۳۱۴ که مردم در اعتراض به موضوع تعویض کلاه در مساجد و صحن اجتماع می‌کردند، اسدی مشهد را ترک کرده به فریمان رفت. روز جمعه به مشهد بازگشته و در روز شنبه که قتل و عام گوهرشاد شروع شد، اسدی همراه استاندار و فرمانده لشکر بود. پاکروان استاندار و نوایی رییس شهربانی، تمام تقصیر را به گردن محمدولی اسدی نایب‌التولیه وقت حرم امام رضا (ع) انداخته و او را عامل اصلی قیام معرفی کردند. در آن تاریخ یکی از دختران فروغی، عروس اسدی بود. وقتی که محمدولی اسدی از محمدعلی فروغی خواست که درباره او نزد رضاشاه وساطت کند، فروغی نامه‌ای به اسدی نوشت و در آن قید کرد که: در کف شیر نر خونخواره‌ای | غیر تسلیم و رضا کو چاره‌ای هرچند فروغی وساطت را کارساز نمی‌دید اما در مقام شفاعت برآمد. اینچنین آتش غضب رضاشاه که توسط مامورین شهربانی مشهد از محتوای نامه فروغی به اسدی باخبر شده بود، تندتر شد و نه تنها شفاعت او را نپذیرفت بلکه فروغی را هم با پرخاش و تندی از نخست‌وزیری کنار گذاشت، تمام مشاغل او را گرفت و تحت نظر نظمیه در منزل خود زندانی کرد.مع‌الوصف چند روز پس از واقعه، اسدی از نیابت تولیت عزل شد. اسدی پس از عزل مدتی در بستر بیماری بود و سرانجام روز سوم آذرماه بازداشت شد. چند روز بعد فروغی نیز از نخست وزیری برکنار شد و تحت مراقبت پلیس سیاسی قرار گرفت. هیأتی از تهران جهت رسیدگی به وضعیت و محاکمه و مجازات اسدی به مشهد رفت. رئیس این هیأت، سرتیپ عباس البرز و بازجو سرهنگ آقاخان خلعتبری بود.اسدی سرانجام در روز ۲۹ آذر ۱۳۱۴ در مشهد تیرباران شد و پیکر وی در گورستان عمومی به خاک سپرده شد[۶]. پس از اعدام اسدی خانواده وی تبعید و اموالشان تصاحب گردید.

اعاده حیثیتویرایش

پس از شهریور ۱۳۲۰ و روی کار آمدن محمدرضا پهلوی، فرزندان اسدی بی گناهی پدر خود را با تشکیل دادگاه مجدد ثابت کردند و جسد پدر خود را از گورستان عمومی به مقبره اختصاصی واقع در جوار حرم امام رضا انتقال دادند. پس از آن فرزندان اسدی مورد التفات محمدرضا شاه قرار گرفتند.

پانویسویرایش

  1. محمود طلوعی ۸-۱۲۷
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ عاقلی ۳۴۴
  3. عاقلی ۳۴۵
  4. عاقلی ۳۴۷
  5. عاقلی ۳۵۵
  6. عاقلی ۳۷۲

منابعویرایش

  • محمود طلوعی (۱۳۷۰)، «مقدمات انقلاب»، داستان انقلاب، تهران: نشر علم، شابک ۹۶۴-۴۰۵-۱۹۸-X
  • دکتر باقر عاقلی (۱۳۸۶رضاشاه و قشون متحدالشکل، تهران: نشر نامک، شابک ۹۶۴-۶۸۹۵-۰۵-۰

دیگر منابع:

  • باقر عاقلی، ذکاء الملک فروغی و شهریور ۱۳۲۰
  • محمدحسین آیتی، بهارستان در تاریخ و تراجم رجال قاینات و قهستان.
  • مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران، ج۴.
  • احمد ماهوان، تاریخ مشهد الرضا.