محمد باقر

محمد بن علی امام پنجم شیعیان

ابوجعفر، محمد بن علی الباقر، مشهور به امام محمدِ باقر و باقرالعلوم، (۱ رجب ۵۷۷ ذی الحجه ۱۱۴) پنجمین امام شیعیان بعد از پدرش سجاد و قبل از پسرش جعفر صادق است. کنیه‌اش ابوجعفر و لقبش باقرالعلوم و زادهٔ ۳ صفر یا ۱ رجب سال ۵۷ هجری قمری در مدینه است. لقب باقر که به معنای «شکافنده دانش» است، اولین بار توسط پیامبر اسلام و سالها قبل از تولدش، به او داده شده است. مادرش فاطمه بنت حسن بن علی دختر حسن بن علی است و بنابراین او اولین امام شیعه، از نسل هر دو نوه پیامبر حسن و حسین است. محمد باقر در سالهای آخر حیات معاویه، مصادف با زمانی که معاویه می کوشید برای فرزندش یزید بیعت بگیرد، در مدینه به دنیا آمد. به نوشته یعقوبی باقر در حادثه کربلا حضور داشته و در آن زمان کودکی خردسال بوده است. باقر در جوانی شاهد کشمکش امویان، عبدالله بن زبیر و فرقه ی شورشی شیعی بر سر قدرت بود. و همزمان پدرش، زین العابدین را می دید که خود را از این اتفاقات کنار کشیده است.[۱]

محمدباقر
MohammadBaqerSVG.svg
خوشنویسی نام «محمد الباقر» به خط ثلث در مسجد النبی، مدینه
پنجمین امام شیعیان
عنوانباقرالعلوم

شاکر
صابر

هادی
اطلاعات شخصی
زاده۱ رجب یا ۳ صفر سال ۵۷ پس از هجرت
درگذشته۷ ذی الحجه سال ۱۱۴ پس از هجرت
محل دفنقبرستان بقیع، مدینه
همسرام فروه، ام حکیم دختر اسید بن مغیره ثقفی
فرزندانجعفر صادق، ابراهیم، علی، عبدالله، زینب، ام سلمه
والدین
شیعه
Hadith Ali.svg
درگاه تشیع
عقاید
فروعنمازروزهخمسزکاتحججهادامر به معروفنهی از منکرتولیتبری
عقاید برجستهمهدویت: غیبت (غیبت صغرا، غیبت کبراانتظار، ظهور و رجعتبداشفاعت و توسلتقیهعصمتمرجعیت، حوزه علمیه و تقلیدولایت فقیهمتعهشهادت ثالثهجانشینی محمدنظام حقوقی
شخصیت‌ها
چهارده معصوممحمدعلیفاطمهحسنحسینسجادباقرصادقکاظمرضاجواد (تقی) • هادی (نقی) • حسن (عسکری) • مهدی
صحابهسلمان فارسیمقداد بن اسودمیثم تمارابوذر غفاریعمار یاسربلال حبشیجعفر بن ابی‌طالبمالک اشترمحمد بن ابوبکرعقیلعثمان بن حنیفکمیل بن زیاداویس قرنیابوایوب انصاریجابر بن عبدالله انصاریابن‌عباسابن مسعودابوطالبحمزهیاسرعثمان بن مظعونعبدالله بن جعفرخباب بن ارتاسامة بن زیدخزیمة بن ثابتمصعب بن عمیرمالک بن نویرهزید بن حارثه
زنان: فاطمه بنت اسدحلیمهزینبام کلثوم بنت علیاسماء بنت عمیسام ایمنصفیه بنت عبدالمطلبسمیه
رجال و علماکشته‌شدگان کربلافهرست رجال حدیث شیعهاصحاب اجماعروحانیان شیعهعالمان شیعهمراجع تقلید
مکان‌های متبرک
مکه و مسجدالحراممدینه، مسجد النبی و بقیعبیت‌المقدس و مسجدالاقصینجف، حرم علی بن ابی‌طالب و مسجد کوفهکربلا و حرم حسین بن علیکاظمین و حرم کاظمینسامرا و حرم عسکریینمشهد و حرم علی بن موسی الرضا
دمشق و زینبیهقم و حرم فاطمه معصومهشیراز و شاه‌چراغکاشمر و حمزه بن حمزه بن موسی بن جعفر امامزاده سید مرتضی و آرامگاه سید حسن مدرسآستانه اشرفیه و سید جلال‌الدین اشرفری و حرم شاه عبدالعظیم
مسجدامامزادهحسینیه
روزهای مقدس
عید فطرعید قربان (عید اضحی)عید غدیر خممحرّم (سوگواری محرمتاسوعا، عاشورا و اربعین) • عید مبعثمیلاد پیامبر • تولد ائمه • ایام فاطمیه
رویدادها
رویداد مباهلهرویداد غدیر خمسقیفه بنی‌ساعدهفدکرویداد خانه فاطمه زهراقتل عثمانجنگ جملنبرد صفیننبرد نهروانواقعه کربلامؤتمر علماء بغدادحدیث ثقلیناصحاب کساآیه تطهیر
کتاب‌ها
قرآننهج‌البلاغهصحیفه سجادیه
کتب اربعه: الاستبصاراصول کافیتهذیب الاحکاممن لایحضره الفقیه
مصحف فاطمهمصحف علیرساله حقوقاسرار آل محمد
وسائل‌الشیعهبحارالانوارالغدیرمفاتیح‌الجنان
تفسیر مجمع‌البیانتفسیر المیزانکتب شیعه
شاخه‌ها
دوازده‌امامی (اثنی‌عشری)اسماعیلیهزیدیهغلاهواقفیه
منابع اجتهاد
کتاب (قرآن)سنت (روایات پیامبر و ائمه)عقلاجماع

زندگی محمد باقر مصادف با حکومت ۹ تن از خلفای اموی به نامهای یزید بن معاویه، معاویه بن یزید، مروان بن حکم، عبدالملک مروان، ولید بن عبدالملک، سلیمان بن عبدالملک، عمر بن عبدالعزیز، یزید بن عبدالملک و هشام بن عبدالملک بود. در دوران حکومت عبدالملک بن مروان، وقتی روابط روم با خلافت اسلامی به سردی گرایید، خلیفه به توصیهٔ باقر اقدام به ضرب سکه نمود. دوران حکومت عمر بن عبدالعزیز که دوران برداشته شدن فشارها از روی شیعیان و بازگرداندن فدک به اهل بیت است، در واقع دوران شروعِ جدی کلاسهای محمد باقر و مکتوب شدن احادیث وی به حساب می آید. در حکومت هشام بن عبدالملک، و به دنبال دفاعِ جعفر صادق از امامت پدرش در مراسم حج، خلیفه که به آنها مظنون شده بود آنها را به دمشق احضار کرد و در مهمانی بزرگی که ترتیب داده بود، با وادار کردن باقر به شرکت در مسابقه تیراندازی، سعی داشت او را تحقیر کند. قیام زید بن علی برادر باقر که منجر به تمایل برخی شیعیان به سمت او شد، یکی دیگر از حوادث دوران باقر بود. قیامی که منجر به شکست و کشته شدن زید شد. اما جنبش زیدیه به عنوان یکی فرقه های شیعه همچنان باقی ماند و مخصوصا در یمن گسترش زیادی یافت. زیدیه قیام امام را شرط اصلی امامت او می دانند.

دوران باقر دوران شروع تدریس نظام مند فقه شیعه اثنی عشری است. این دوران با فرزندش صادق در اوج خود قرار گرفت. باقر شاگردان زیادی به دور خود جمع کرده بود و با وجودی که در مدینه سکنی داشت، بیشترین شاگردانش کوفی بودند. بعد از کوفه از بصره و شام و مکه می توان نام برد. «تفسیر الباقر»، «المناسک»، «ام‌الکتاب» و «رساله الجعفی» بخشی از سخنان باقر است که توسط شاگردانش گردآوری شده است. همچنین روایات و سخنان حکیمانه فراوانی از محمد باقر نقل شده‌است. باقر به عنوان رهبر دینی مورد احترام شیعیان است و نیز به عنوان یک فقیه و عالم بزرگ اسلامی مورد احترام اهل سنت است. از ام فروه، مادر جعفر صادق، و ام حکیم به عنوان همسران باقر نام می برند. در تعداد فرزندانش اختلاف نظر وجود دارد. بنا به روایتی جعفر صادق و عبدالله از ام فروه، و ابراهیم و عبیدالله از ام حکیم متولد شدند. علی و زینب و ام سلمه فرزندان دیگر او بودند که مادرشان کنیز بود. باقر سرانجام در سال ۱۱۴ ه.ق در مدینه از دنیا رفت و در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد. علت مرگ او را مسمومیت توسط سم می دانند.

تبار

پدرش علی بن حسین، ملقب به سجاد، امام چهارم شیعیان است و در بین سال‌ها ۳۸ تا ۹۵ ه‍.ق زندگی می‌نمود. به گفته زهری، محمد باقر، بزرگترین فرزند علی بن حسین نبوده‌است.[۲] نام مادر محمد باقر، فاطمه ام عبدالله است. وی فرزند حسن بن علی بن ابی طالب، امام دوم شیعیان بود. به این ترتیب باقر هم از طرف مادر و هم از طرف پدر از نسل علی بن ابیطالب، امام اول شیعیان و خلیفه چهارم می باشد.[۳][۴] جعفر صادق دربارهٔ او می‌گوید: «صدیقه‌ای بود که در خاندان امام حسن همتا و نظیر نداشت.»[۲]

اجداد

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ابوطالب
 
 
 
 
 
 
 
علی بن ابیطالب
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
فاطمه بنت اسد
 
 
 
 
 
 
 
حسین
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
فاطمه زهرا
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
علی بن الحسین
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
شهربانو
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
محمد باقر
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
فاطمه بنت حسن
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

نام و القاب

به نوشته باکلی، معمولا از او با نام ابوجعفر یاد می شد. کنیه اش باقر در واقع مخفّف «باقر العلم» (کسی که دانش را می شکافد) بود که بیانگر موقعیتش به عنوان یک عالم برجسته دینی بود.[۳] پدرش علی بن حسین، وی را «محمد» نامید. در روایتی که منابع شیعه و سنی گزارش کرده‌اند، محمد، پیامبر اسلام، به جابر بن عبدالله انصاری خبر داده بود که جابر زنده خواهد ماند و فرزندش که همنام اوست و در تورات باقر نامیده شده‌است، را خواهد دید.[۴][۵]

برای محمد بن علی، القاب متعددی گزارش شده‌است. کنیه وی را ابوجعفر و القاب وی را باقرالعلوم، باقرالعلم، شاکر، هادی، امین، شبیه (به جهت شباهتش به محمد[۶])، صابر، شاهد، هاشمی، علوی و فاطمی نقل نموده‌اند.[۴][۷]

باقرالعلوم

لقب باقر از باقرالعلوم به معنای شکافندهٔ علم گرفته شده‌است. به عقیدهٔ ابن خلدون، محمد باقر لقب باقر را به خاطر کثرت دانشی که اندوخته بود کسب کرده‌است. به نظر یعقوبی اما، او باقر لقب گرفت به این دلیل که علم را شکافت، و به عمقش دست یافت.[۸]ایتان کلبرگ هم، در مقاله‌ای در دانشنامه اسلام -دائرةالمعارف لیدن-، دو معنی برای باقر مطرح می‌کند، «کسی که علم را می‌شکافد» (یعنی آن را روشن می‌سازد)؛ و «کسی که علم فراوان دارد». کلبرگ به نقل از ابن بابویه به حدیثی از پیامبر اشاره می‌کند که گفته‌است: «در تورات به باقر به همین لقب اشاره شده‌است».[۹]به نقل از لسان العرب، «منبع لقبش این بود که دانش را می شکافت، اصل و ریشه های آن را می دانست، و شعب و شاخه های آنرا کشف می کرد، و دانش عظیم داشت.»[۱۰] برخی بر این باورند که وجه تسمیه باقر به این جهت بوده است که به خاطر عبادت بسیار و سجده‌های طولانی، پیشانی محمد باقر حالت شکافت و فراخی پیدا کرده‌است.[۵]

برای شیعیان باقرالعلم عنوان عادی نبود، چون آن‌ها معتقدند این عنوان توسط پیامبر اسلام به او داده شده‌است. به گفتهٔ شیخ کلینی، جابر بن عبدالله انصاری تنها صحابی زندهٔ پیامبر در زمان محمد باقر عادت داشت در مسجد بنشیند و صدا بزند: یا «باقرالعلم! یا باقرالعلم!» اهل مدینه گمان می‌کردند جابر عقلش را از دست داده‌است اما جابر به آن‌ها اطمینان می‌داد که از پیامبر شنیده که به او سفارش کرده‌است: «ای جابر تو مردی از خاندان مرا ملاقات می کنی که همنام من است و سیمایش به سیمای من می ماند. علم را می شکافد»[۱۰] در مورد نحوه دیدار جابر با محمد باقر، کلینی روایت می‌کند؛ روزی جابر از مقابل مکتب خانه‌ای که در آن قرآن تدریس می‌شد عبور می‌کرد و باقر را که هنوز کودکی بیش نبود در آنجا دیدار کرد و به او نزدیک شد تا ویژگی‌هایی که از زبان پیامبر شنیده بود را در او پیدا کند. جابر با دیدن کودک، نامش را پرسید و پس از آنکه نشانه‌هایی که از پیامبر شنیده در او دید سرش را بوسید و سلام پیامبر را به او رساند.[۱۰][۱۱] قاضی نعمان و طبری این روایت را متفاوت از کلینی روایت می کنند اما در هر سه این روایات، جابر با باقر ملاقات می کند و سلام پیامبر را به او می رساند.[۱۲] از ابن عتبه روایت شده است که وقتی زید، برادر ناتنی باقر، نزد هشام بن عبدالملک رفت، هشام از زید درباره برادرش «بقره» پرسید و منظورش باقر بود. زید در دفاع از برادرش، خلیفه را سرزنش کرد که پیامبر برادرش را باقر نامید اما او بقره، و اینکه پیامبر در قیامت جوابِ این جسارت هشام را خواهد داد. به عقیده لالانی از این روایت پیداست که باقر نه تنها در زمان حیاتش به این لقب معروف بوده، بلکه اینکه پیامبر او را باقر نامیده، هم معروف بوده است.[۱۳]

سرگذشت

تولد و کودکی

محمد باقر، در سال ۵۷ یا ۵۶ ه‍.ق در شهر مدینه به دنیا آمد.[۲] بیشتر منابع سال ۵۷ را ذکر کرده اند.[۱۴][۱۵][۱۶] در همین دوران بود که معاویة ابن ابی‌سفیان در تدارک بیعت گرفتن برای پسرش یزید تلاش می‌کرد. سه یا چهار سال بیشتر نداشت که خانواده‌اش دچار حادثهٔ کربلا شده و پدربزرگش حسین بن علی و اقوامش در صحرای کربلا کشته شدند. به عقیدهٔ یعقوبی محمد باقر در واقعه کربلا حضور داشته‌است. در روز تولدش در بین تاریخ‌پژوهان، اختلافاتی است؛ برخی ولادت او را اول رجب و برخی سوم صفر می‌دانند. برخی پژوهشگران با توجه به روایاتی که محمد باقر، مصایب خانواده‌اش در محرم سال ۶۱ هجری و در واقعه کربلا را ذکر می‌کند، سال ۵۶ را به عنوان سال ولادتش ترجیح می‌دهند. وی در جوانی شاهد جنگ قدرت بین بنی امیه، عبدالله بن زبیر و گروه‌های مختلف شیعی بود، و این در حالی بود که هم‌زمان پدرش سجاد را می‌دید که از صحنهٔ درگیری‌های سیاسی کناره گرفته بود.[۱۷][۱][۱۸] وی ۴ سال را در زمان حیات حسین بن علی و ۱۹ سال و ۶۰ روز را در دوران حیات علی بن حسین به سر برد.[۱۹]

از اتفاقاتی که در دوران کودکی او نقل شده‌است، گفتگوی او با یزید بن معاویه در کاخ او و در سن خردسالی است. بر اساس این گزارش، پس از آنکه کاروان اسراء کربلا که محمد باقر نیز در آن بوده‌است، به شام رسیده و در کاخ یزید حاضر شدند؛ یزید دربارهٔ کشتن علی بن حسین زین العابدین از درباریانش سؤال کرد که با او چه کند. اکثریت درباریان به کشتن او پیشنهاد دادند؛ در این لحظه محمد باقر که کودکی سه یا چهار ساله بود لب به سخن گشود و خطاب به یزید گفت: «مشاوران تو بر خلاف مشاوران فرعون رأی دادند؛ زیرا آنها در پاسخ فرعون در مورد موسی و برادرش هارون گفتند: به او و برادرش مهلت بده و فرستادگانی را به شهرها رهسپارنما؛ ولی مشاوران تو دستور به قتل ما دادند، آن هم بدون دلیل.» یزید با شنیدن این سخن از کودکی خردسال تعجب کرد و از او پرسید علت این تفاوت در چیست؟ محمد باقر در بیان علت تفاوت حکمی که درباریان فرعون دربارهٔ موسی و هارون داده‌اند و حکمی که درباریان یزید داده‌اند نجیب زادگی درباریان فرعون و نانجیب زادگی درباریان یزید را مطرح می‌کند.[۲۰] محمدباقر در دوران حکومت یزید بن معاویه، معاویه بن یزید، مروان بن حکم، عبدالملک مروان، ولید بن عبدالملک، سلیمان بن عبدالملک، عمر بن عبدالعزیز، یزید بن عبدالملک و هشام بن عبدالملک زندگی می‌نمود.

در حکومت عبدالملک بن مروان

به نقل از تاریخ الخلفا و الاعلام، عبدالملک بن مروان با رسیدن به حکومت، قرآن را کنار نهاد و گفت «این آخرین دیدار من با تو است»، با این وجود برخی معتقدند عبدالملک نرمش بیشتری نسبت به حکام قبلی در رابطه با خاندان علی به خرج داده است. از جمله اینکه به کارگزارش در حجاز نوشته است «مرا از مبتلا شدن به خون فرزندان علی دور نگه دار، زیرا دریافته ام هرگاه علویان مورد ظلم و هجوم قرار گرفته اند، مهاجمان به پیروزی نرسیده اند».[۲۱]

پیشنهاد ضرب سکه

سکه‌های رومی تا زمان خلافت عبدالملک مروان در قلمرو مسلمانان رایج بود. به دنبال سردی رابطه بین امپراتور روم و خلیفه مسلمانان، خلیفه به پیشنهاد محمد باقر تصمیم به ضرب سکه گرفت و آن را جایگزین سکه رومی کرد.[۲۲][۲۳] در علت بیان چنین تصمیمی آورده‌اند که در سده اول هجری، صنعت کاغذ در انحصار رومیان بود و مسیحیان مصر نیز که کاغذ می‌ساختند به روش رومیان و بنا بر مسیحیت نشان «اب و ابن و روح» بر آن می‌زدند. عبدالملک پس از آگاهی به این موضوع، دستور داد تا کاغذهایی با نشان لا الله الا الله تهیه شود و کاغذهای ساخت مسیحیان، از بین برده شود. این تصمیم وقتی به قیصر روم رسید، نامه‌ای به عبدالملک نوشته و درخواست کرد تا کاغذهای رومی همچون گذشته مورد استفاده قرار گیرد؛ اما این نامه با مخالفت عبدالملک مواجه شد. این نامه نگاری‌ها سه مرتبه تکرار شد تا در نتیجه قیصر، عبدالملک را تهدید کرد که اگر درخواستش اجابت نشود، دستور ضرب سکه با دشنام به پیامبر اسلام را خواهد داد. این در حالی بود که سکه‌های مورد استفاده در بلاد اسلامی، خصوصاً مصر- سکه‌های رومی بود. عبدالملک وقتی با تهدید مواجه شد، محمد باقر را به دمشق دعوت کرد و مشکل را مطرح نمود، محمد باقر پیشنهاد داد تا ضرب سکه توسط حکومت اسلامی صورت گیرد.[۲۴] وی در زمینه برخی خصوصیات سکه‌ها، رهنمودهایی داد تا تقلب و دخل و تصرف در آن‌ها به آسانی میسر نباشد و به عبدالملک گفت: «از مردم بخواه تا از این پس با این سکه‌ها معاملات خود را انجام دهند و مبادلات اقتصادی را با سکه‌های رومی ممنوع و دارای مجازات اعلام کن.» در ظرف چند ماه سکه‌های اسلامی در روابط اقتصادی به کار گرفته شد.[۲۳]

در حکومت ولید بن عبدالملک

در دوران ولید، حجاج بن یوسف که به قساوت علیه شیعه معروف بود، همچنان حکومت می کرد و کشتن سعید بن جبیر، شخصیت معروف شیعی، را مربوط به دوران او می دانند. در همین ایام بود که زین العابدین هم از دنیا رفت و به این ترتیب، ولید نخستین خلیفۀ مصادف با امامت محمد باقر بود.[۲۵]

گفته می شود ولید، وقتی وی برای بازدید از پروژه گسترش مسجدالنبی به مدینه آمده بود، در بازدید از مسجد، با محمد باقر مواجه شد که در آنجا مشغول تدریس هیئت و جغرافیا بود. و از آنجاییکه در مورد این علم چیزی نشنیده بود، از باقر مطالبی پرسید و محمدباقر برای او علم هیئت را توضیح داد.[۲۶]

در حکومت سلیمان بن عبدالملک

بنا به منابع تاریخی، سلیمان دو سال و نیم حکومت کرد و اطلاع زیادی از نحوه برخورد او با باقر در دست نیست. به نوشته یعقوبی، در مکاتبه ای که عمربن عبدالعزیز با باقر داشته است، باقر او را پند و انذار کرده و به عدالت خوانده و از پیامدهای قدرت ملک ترسانده است. عمر که قبل از رسیدن به خلافت در دستگاه سلیمان بن عبدالملک خدمت می کرد، از مکاتبه مشابهی که باقر با سلیمان داشت نیز مطلع بود که در آن خبری از پند و انذار نبود و لحن ملایمتر و حتی مدح گونه ای داشت. به نوشته یعقوبی، عمربن عبدالعزیز به کارگزارش در مدینه نوشت باقر را احضار کند و دلیل این تفاوت رفتار را بپرسد. پاسخِ باقر ظاهرا این بوده است که « سلیمان فردی جبار و زورگو بود و من ناگزیر بودم در نامه خود با او همانگونه سخن بگویم که مردم ناچارند با جباران سخن بگویند.»[۲۷]

در حکومت عمر بن عبدالعزیز

گفته می شود عمر بن عبدالعزیز، برعکس هشام، به باقر متمایل بوده است.[۲۲] از ویژگی‌های حکومت او، کوشش وی برای کم کردن فشار وارد شده بر مردم بوده‌است. وی در نامه‌ای به کارداران خود نوشت: «مردم گرفتار سختی و بیداد شده‌اند و از سوی کارگزاران ستمگر گذشته و بدعت گزاری‌های آنها تحت فشار قرار گرفته‌اند. از این پس، هر کس خواست حج بگذارد مستمری او را زودتر بدهید تا خود را آماده کند و بدون آن که با من مشورت کنید هرگز دست و پایی را قطع نکنید و کسی را به دار نیاویزید» او پس از دست یافتن به حکومت به بازگرداندن دارایی‌های ضبط شده مردم توسط کارگزاران پیشین همت گماشت و به استاندار مدینه نوشت، ده هزار دینار را میان فرزندان علی بن ابی طالب که سال‌های بسیاری بود خلفا حقوقشان را پایمال کرده‌اند تقسیم کنند. براندازی رسم دشنام گویی به علی بن ابی طالب از خدمات عمربن عبدالعزیز به شمار می رود. این دوره را می‌توان دوره آرامش محمد باقر و آغاز کلاس‌های درس به صورت جدی و مکتوب شدن احادیث وی دانست.[۲۸] از برجسته‌ترین خدمات او می‌توان به بازگرداندن فدک به محمد باقر اشاره کرد. بنا به روایتی، باقر پیشگویی کرد عمربن عبدالعزیز به حکومت خواهد رسید و تمام تلاش خود را خواهد کرد تا عدالت پیشه کند و در هنگام مرگش ساکنین زمین او را گرامی خواهند داشت و بر او خواهند گریست در حالی که ساکنین آسمان او را لعن خواهند چون به هر حال حق ائمه را غصب کرده است. بنا به روایت دیگری که به نوشته کلبرگ توسط گروههای ضد علوی انتشار پیدا کرده است و در طبقات ابن سعد ثبت شده است، باقر عمر بن عبدالعزیز را مهدی دانسته است. در مقابل روایتی شیعی می گوید باقر فقط پیشگویی کرده بود که عمر بن عبدالعزیز به خلافت خواهد رسید و با مردم به عدالت رفتار خواهد کرد.[۲۲]

در حکومت هشام بن عبدالملک

احضار به دمشق

در گزارشی که طبری آن را نقل کرده‌است، محمد باقر و جعفر صادق در دوران هشام بن عبدالملک، به حج عزیمت کردند؛ جعفر صادق در مراسم حج، سخنرانی کرده و از جایگاه امامت پدرش دفاع نمود. خبر این سخنرانی به هشام بن عبدالملک که در دمشق حکومت می‌کرد رسید و به حاکم مدینه دستور داد تا پس از مراجعت محمد باقر و پسرش جعفر صادق، آنها را به دمشق بفرستد. پس از رسیدن محمد باقر به دمشق، آنها را سه روز معطل گذاشت تا تحقیرشان کند. در روز چهارم مهمانی بزرگی ترتیب داد و درباریان را دعوت نمود. در این مهمانی محمد باقر و جعفر صادق نیز حضور داشتند. در اثناء این مهمانی، درباریان در مقابل هشام بن عبدالملک به تیراندازی مشغول بودند. هشام از محمدباقر دعوت کرد که در تیراندازی شرکت کند. محمد باقر به بهانه پیری از پذیرش دعوت هشام استنکاف کرد ولی با اصرار هشام، به ناچار پذیرفت. باقر تیر اول را به هدف زد و تیرهای بعد را تا نه تیر به هم دوخت. هشام به تمجید مهارت او در تیراندازی پرداخت و از زمان و کیفیت آموختن چنین تیراندازی سؤال کرد.[۲۹] محمد باقر در جوابش گفت: «ما کمال و تمام را به ارث می‌بریم، همان کمال و تمامی که خدا بر پیامبرش فرود آورد؛ آنجا که می‌فرماید: الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الاسلام دینا». بنا به گزارش طبری، هشام از شنیدن این سخن محمد باقر خشمگین شد و بین آنها گفتگویی صورت گرفت که با استدلال‌های محمد باقر، هشام از پاسخ درماند و ساکت شد.[۳۰] پس از این گفتگو، هشام محمد باقر را به زندان افکند. سپس او را به همراه عده ای که به آنها دستور داده بود به باقر آب و غذا ندهند، راهی مدینه کرد.[۲۲]

مناظره با دانشمند مسیحی

پس از آزادی آنها و قبل از بازگشت به مدینه، مناظره ای بین باقر و یکی از علمای مسیحی در شام صورت گرفت. در این مباحثه، باقر به همه سوالات مطرح شده پاسخ گفت. عالم مسیحی که قانع شده بود مجلس را ترک گفت. وقتی این خبر به گوش هشام رسید، از بیم تاثیر باقر بر مردم شام، به آنها دستور داد هر چه زودتر به مدینه برگردند[۳۱] سپس به فرماندار مدینه نوشت:[۳۲]

این دو پسر ابوتراب که به قصد مدینه از شام راه افتاده اند، ساحر بوده و به دروغ اظهار اسلام می کنند؛ زیرا آنان تحت تأثیر رهبانان مسیحی قرار گرفته و به نصـارا گرایش پیـدا کرده انـد. من به خـاطر قرابتی که با آنان دارم از آزارشان خودداري کردم، وقتی که آنها به مـدینه آمدنـد به مردم بگو: من از کسـانی که بـا آنان معامله کرده و یا مصافحه کننـد و بر آنان سـلام دهنـد ذ ّمه ام را بريء می دانم؛ زیرا آنان از اسـلام منحرف شده انـد.

 
مقبره علی بن محمد باقر در کاشان

فرستادن نماینده به کاشان

عده‌ای از مردم کاشان، به جهت نبود عالم دینی به محمد باقر گلایه کردند و برای او نامه نوشتند تا معلمی دینی برای آنها بفرستد؛ محمد باقر ابتدا با فرستادن نماینده به کاشان موافق نبود اما بعد از راضی شدن به این امر، فرزندش علی بن محمد را به آن شهر فرستاد. علی بن محمد در سال ۱۱۳ ه‍.ق به کاشان وارد شد و به مدت سه سال تبلیغ دین می کرد تا اینکه در نهایت جضورش توسط حاکم وقت کاشان و قم، به ازرق ابرح - حاکم استان قزوین که شهرهای قم و کاشان جزء آن محسوب می‌شدند- گزارش شد. ازرق از حضور سه ساله علی بن محمد و بی اطلاعی خویش غضبناک شد و دستور داد سر علی بن محمد را برایش بفرستند. عاقبت علی بن محمد در جنگی که در سال ۱۱۶ بین او و لشکریان حاکم وقت رخ داد، کشته شد.[۳۳]

مقدمات قیام زید بن علی

زید بن علی، وقتی برای قیام علیه حکومت تصمیم خود را گرفته بود، به همراه نامه‌هایی که از جانب مردم به وی نوشته شده بود، به خانه محمد باقر آمد و نامه‌ها را به محمد نشان داد. پس از مطالعه نامه‌ها و گفتگویی میان محمد باقر و زید، محمد باقر به او نصیحت کرد که اگر وظیفه خود را در قیام می‌بیند، به وظیفه خود عمل کند، اما اگر در این مورد شک و شبهه‌ای دارد، علیه حکومتی که هنوز حظ آن تمام نشده، قیام کردن اشتباه است.[۳۴] سرانجام در سال ۱۲۲ قیام زید صورت گرفت و با شکست مواجه شد.

امامت

امامت محمد باقر از سال ۹۵ ه‍.ق آغاز شد و به مدت ۱۹ سال به‌طور انجامید. با این حساب محمد باقر در سن ۳۸ سالگی به امامت رسیده‌است.[۷] در زمان امامت محمد باقر به جهت ستم‌های حکومت بنی امیه، شورش‌های فراوانی در سراسر قلمروی اسلام رخ داد. اختلافات داخلی بنی امیه نیز سبب شد تا آنها، مشغول درگیری‌های داخلی باشند این امور باعث شده بود تا اهل بیت برای مدتی به حال خود واگذارده باشند. همچنین به‌خاطر ستمی که در واقعه کربلا به سر خانوادهٔ پیامبر اسلام آمده بود، بسیاری از مردم به سمت ائمه شیعه گرایش پیدا کرده بودند. این موقعیت این فرصت را در اختیار مردم مخصوصاً شیعیان گذاشته بود تا در گروه‌های بزرگ به مدینه سفر کرده و آزادانه در محضر محمد باقر حاضر شوند؛ به گونه‌ای که فرصت تبلیغ اسلام که برای امامان پیشین شیعه فراهم نبود برای محمد باقر فراهم شد. شمار فراوان احادیثی که از او روایت شده و همچنین شمار فراوان شاگردانش، گواه این مطلب است.[۳۵]

اختلاف‌ها

زیدیه

پس از مرگ سجاد -امام چهارم شیعیان- اکثریت شیعیان روی فرزندش باقر به عنوان امام بعدی به توافق رسیدند، اما گروهی دیگر با فرزند دیگر سجاد، زید بن علی، توافق کرده به زیدیه معروف شدند. به گفتهٔ ابن خلکان، زید از مردم خواست تا از او حمایت کنند. از طرفی مسعودی می‌گوید که زید ابتدا از باقر مشورت خواست که باقر از او خواست روی حمایت مردم کوفه حساب نکند چون آن‌ها قبلاً هم به اهل بیت خیانت کرده‌اند. زید اما به نصیحت محمد باقر گوش نکرده و مردم را در یک شورش بی‌فرجام رهبری کرد. شهرستانی می‌گوید مشاجره‌ای بین باقر و زید رخ داد به این دلیل که زید تعلیمات واصل بن عطای معتزلی را سرمشق خود قرار داده بود. زید ادعا می‌کرد که امام بودن امام بسته به این است که امام در میان مردم حضور پیدا کرده حقش را مطالبه کند. در پاسخ، محمد باقر به زید گفت که بر مبنای این نظریه، امام بودن پدرشان سجاد، که چنین مطالبه‌ای نکرده زیر سؤال خواهد رفت.[۳۶] در صورتی که زید به امامت پدرش اذعان داشته است.[۳۷] در میان زیدیان معاصر اما گروهی با این دیدگاه مخالف اند، و سجاد را فقط مدعی امامت می دانند. آنها امامت را بعد از حسین بن علی متعلق به حسن مثنی موسوم به «رضا» و بعد از آن متعلق به زید می دانند.[۳۸]

به نوشته شهرستانی در ملل و نحل، گروهی از زیدیه، امامت را پس از حسن متعلق به فرزندش حسن مثنی، و بعد از او متعلق به فرزندش عبدلله می دانند. در مقابل گروه دیگری امامت را متعلق به حسین و سپس سجاد می دانند، زیرا درباره امامت او نص وارد شده است. آنگاه پس از سجاد دوباره دچار اختلاف شدند. شیعیان دوازده امامی به امامت فرزندش باقر معتقد شدند اما زیدیه از فرزند دیگرش، زید، پیروی کردند.[۳۹] به نوشته قاضی نعمان اسماعیلی، هر یک از خاندان پیامبر که مردم را به اطاعت از خدا فرا خواند امام است که اطاعت از او واجب است.[۴۰]

موضع شیعه

به نوشته جعفریان، زیدیه از آنجایی که در جستجوی برگزیدگان خدا نبودند و به دنبال هر علوی که شمشیر دست گرفت، راه افتادند، نتوانستند در زمینه تفسیر و فقه و حدیث به غنایی که شیعه دوازده امامی دست یافت، دست پیدا کنند. آنها در فقه پیرو ابوحنیفه و در کلام پیرو معتزله بودند. و در زمینه سیاسی جز چند قیام شکست خورده (به جز مورد طبرستان که البته در زیدی بودن رهبران آن تردید وجود دارد) عایدی چندانی نداشتند. این در حالی است که نتیجه تلاش ائمه شیعه، تدوین فقه جعفری بود. به عقیده جعفریان ائمه شیعه نمی‌خواستند به هر قیمتی در یک شورش سیاسی نافرجام شرکت کنند، و بیان معارف اصیل اسلامی برای آنها در اولویت اول قرار داشت. با این وجود آنها مخالفت خود را با نظام حاکم را مخفی نمی‌کردند. شیعیان و حتی اموی ها می دانستند آنها مدعی خلافت هستند و اعتقاد دارند قریش حکومت را به زور از دست آنها خارج کردند. به همین دلیل شیعیان خود را از همکاری با حکومت (جز در موارد خاص و به دلایل خاص) منع می کردند. بنابراین روش مبارزاتی ائمه از جمله باقر مبارزه منفی بوده است.[۴۱]

باقر یکی از پیروانش را که می خواست عریف قبیله اش شود را از این کار منع کرد، با این استدلال که حتی مسئول ناچیزی مثل عریف در ظلمِ حاکم ظالم شراکت دارد. باقر با این تاکیدات مردم را از حاکمان ظالم دور و به سمت ائمه متمایل می کرد. بیانِ اینکه ولایت در کنار نماز و روزه و حج و زکات، پنج حکم اساسی اسلام است، تاکید بر همین امر است. [۴۲] بنا به روایت دیگری، که در الکافی و المناقب آمده است، روزی باقر بر هشام بن عبدالملک وارد شد اما بر او به عنوان خلیفه سلام نکرد. هشام در حضور جمع او را سرزنش کرد. باقر خطاب به آنها خطابه زیر را ایراد کرد که در نتیجه آن به زندان افکنده شد:[۴۳]

مردم کجا می رویـد، به کجا رانـده می شویـد، شـما در آغاز به وسـیله ما اهل بیت هـدایت شدیـد و سـرانجام کار شـما نیز با ما پایان می پذیرد. اگر شما زودتر زمام امور را در دست گرفتید. در پایان کار اداره امت اسلامی و امور آن به دست ما خواهد بود، برای این که ما خانواده ای هستیم که عاقبت با آنان است، خدا می فرماید: «عاقبت کار از آن پرهیزگاران است»

جانشینی

بر طبق روایاتی که مفید و طبرسی نقل کرده‌اند، وصیت باقر مبنی بر جانشینی جعفر صادق، وصیتی جلی (آشکار) بوده‌است و از آنجاییکه صادق فرزند ارشد هم بوده‌است، اختلافی بر سر جانشینی صورت نگرفته‌است.[۴۴] به نوشته برخی منابع اهل سنت، فرقه باقریه مرگ محمد باقر را باور نداشتند و انتظار ظهورش را به عنوان مهدی می کشیدند.[۴۵]


کشته شدن

سرانجام محمد باقر در هفتم ذی الحجة سال ۱۱۴ ه‍.ق در پنجاه و هفت سالگی و بعد از ۱۸ سال امامت شیعیان، وفات کرد.[۴۶][۴۷] در تاریخ وفات او اختلاف شده‌است، در این بین برخی چون یعقوبی سال وفات او را ۱۱۷ و اربلی در کشف الغمه ۱۱۸ و برخی منابع دیگر سال‌هایی بین ۱۱۱ تا ۱۱۶ را گزارش کرده‌اند. اما قول قوی و مشهور که توسط اکثر کتب تاریخی گزارش شده‌است، سال ۱۱۴ می‌باشد.[۴۸] همچنین دربارهٔ علت مرگ امام پنجم شیعیان، تردید وجود دارد. بر اساس برخی روایات، محمد باقر به وسیلهٔ ابراهیم بن ولید بن عبدالملک، از نزدیکان هشام بن عبدالملک، مسموم شد.[۴۹] بر اساس اقوال معروف‌تر اما، زید بن حسن پسر ارشد حسن مجتبی بر سر ارثیه‌ای با محمد باقر اختلاف پیدا کرده بود. آن دو توافق کردند تا به نزد قاضی رفته وقتی قاضی حق را به باقر داد، زید شکایتش را نزد هشام برد. شکایت‌های زید خلیفه را برانگیخت تا هدیه‌ای برای حاکم مدینه فرستاده از او بخواهد ارثیهٔ مورد اختلاف را از باقر گرفته برایش بفرستد. باقر که گویا برای چنین وضعیتی خود را آماده کرده بود صندوقی حاوی مدارک تقلبی را به حاکم مدینه داد. با این حال وقتی خلیفه صندوق را دریافت کرد، آن را به زید نشان داده زید متوجه تقلبی بودن اسناد می‌شود. بر طبق روایات شیعی خلیفه به زید زین اسبی داد که با زهر آبدیده بود. زید تدارک لازم را دید تا زین به دست باقر برسد. باقر از آن استفاده کرد در اثر زهر آن از دنیا رفت.[۵۰] برخی مجموع عواملی چون کینه زید بن حسن از محمد باقر، توطئه هشام بن عبدالملک، دشمنی ابراهیم بن ولید و… را سبب مسمومیت محمد باقر و کشته شدن وی بر اثر این واقعه می‌دانند.[۴۸]

 
حرم محمد باقر و سه امام شیعه دیگر قبل از تخریب

دفن و آرامگاه

آرامگاه محمد باقر در شهر مدینه در قبرستان بقیع کنار سه امام دیگر شیعیان، حسن بن علی، زین العابدین و جعفر صادق مدفون است. آرامگاه این چهار تن برخلاف بیشتر ائمه شیعه هم‌اکنون گنبد و ضریح ندارد.

محمد باقر به فرزندش جعفر صادق وصیت کرد که وی را در سه جامه کفن کند؛ که از آنها جامه ای بوده که روزهای جمعه در آن نماز می‌خوانده است. سپس وصیت کرد که قبرش را لحد گذاشته و پس از دفن، به اندازه چهار انگشت از سطح زمین بالاتر برده و بر روی آن آب بپاشند. در مراسم دفنش، شهر مدینه عزادار بود و عزاداری بزرگی برپا شد.[۵۱]با پایان مراسم مردم جهت عرض تسلیت به نزد جعفر صادق آمدند.[۵۲] پس از غسل و کفن و خواندن نماز توسط جعفر صادق، وی در قبرستان بقیع و در کنار پدرش علی بن حسین و عموی پدرش حسن مجتبی به خاک سپرده شد.[۵۳] جعفر صادق دستور داده بود که هر شب چراغی بر مزار پدرش روشن کنند.[۵۲]

 
قبور ائمه شیعه مدفون در بقیع بعد از تخریب

پیشینه و زائران

قبرستان بقیع تا قبل از سال ۱۳۴۴ ه‍.ق دارای مقبره و یادبودهای فراوانی بود؛ از جمله این مقبره‌ها، مقبره چهار امام شیعه بود که دارای ضریح و آرامگاه بود. در توضیح تاریخچه ضریح‌های قبور ائمه شیعه مدفون در بقیع گفته شده‌است که در طول تاریخ، سه ضریح برای آنجا گزارش شده‌است. اولین ضریح مربوط به دوره عباسیان بوده که از جنس چوب ساخته شده‌بود. ضریح دوم که مشابه ضریح اول بوده و در تخریب اول بقیع از بین رفته‌است؛ و ضریح سوم که در ایران و توسط هنرمندان اصفهانی و از جنس فولاد ساخته شده بود. این ضریح به دستور مظفرالدین شاه و با نظارت وزیر اعظم شاه، امین‌السلطان ساخته شده و با داستانی پر فراز و نشیب به مدینه منتقل شد. بعدها این مقبره در سال ۱۳۴۴ ه‍.ق توسط وهابی‌ها تخریب و ضریح آن ربوده شد و سرنوشت مشخصی برای آن ضریح مشخص نگردید.[۵۴] در سال ۱۴۱۸ ه‍.ق و در دوران حکومت ملک فهد، مسیری برای تردد زائران بقیع به صورت سنگ‌فرش در این قبرستان ایجاد شد. این سنگ‌فرش‌ها تا کنون در قبرستان بقیع باقی مانده و زائران بقیع تنها حق عبور از مسیرهای مشخص شده را دارند.[۵۵] ورود زنان به قبرستان بنابر آنچه وهابی‌ها حاکم بر عربستان حکم شرعی می‌دانند، ممنوع است و مردان می‌توانند در ساعتی به‌خصوص وارد بر قبرستان شوند.[۵۶]

همسران و فرزندان

همسران

ام فروه یکی از همسران باقر می باشد که جعفر صادق و عبدلله از او متولد شده اند.[۵۷] پدر «ام فروه» قاسم بن محمد بن ابی بکر و مادرش، اسماء بنت عبدالرحمان، می باشد. نام اصلی ام‌فروه بنا به روایت مورخینی چون شیخ صدوق و شیخ بهایی، «فاطمه» بوده است اما برخی چون علامه مجلسی آن را «قریبه» دانسته اند. برخی متقدمین از سنی و شیعه چون ابن سعد و ابن عساکر و کلینی، همان ام فروه را نام اصلی اش می دانند.[۵۸] نسب ام فروه از جانب پدر به اسما بنت عمیس، همسر جعفر طیار می رسد.[۵۹]

ام حکیم، دختر اسید بن مغیره ابن ثقفی، همسر دیگر باقر می باشد. ابراهیم و عبیدالله از او به دنیا آمدند و هر دو در کودکی درگذشتند. علی و زینب و ام سلمه سه فرزند دیگر باقر هستند که مادرشان کنیز بودند.[۶۰]

فرزندان

در تعداد فرزندان باقر اختلاف نظر وجود دارد. این سعد این تعداد را دو دختر و چهار پسر می داند.[۶۱] اربلی به نقل از ابن طلحه شافعی از سه پسر و یک دختر اسم می برد. مفید و طبرسی از پنج پسر و دو دختر به شرح زیر اسم می برند:[۶۲] علوی عمری ضمن برشمردن شش پسر و سه دختر، از سومین دختر اسم نبرده و نام پسر ششم که با ابراهیم و عبیدالله از یک مادر بوده، زید ذکر کرده است.[۶۳] برخی، ضمن برشمردن شش فرزند برای باقر، بر این باورند که وی فرزندی به نام عبیدالله نداشته‌است. گروهی دیگر گفته‌اند که دو دختر نداشته‌است، بلکه زینب و ام سلمه در حقیقت دو نام برای یک دختر است.[۶۴] به نوشته علوی عمری نسل باقر تنها از طریق صادق ادامه پیدا کرده است.[۶۵]

ویژگی‌های ظاهری و اخلاقی

 
حدیثی از محمد باقر

در مشخصات ظاهری او گزارش شده‌است که محمد باقر چهره‌ای گندمگون و قامتی میانه و معتدل داشته، چهارشانه و دارای پوستی لطیف و موهای مجعّد با رنگی مایل به قهوه‌ای بوده‌است. خالی نیز بر گونه وی گزارش شده و صدای او زیبا توصیف شده‌است.[۶۶][۶۷] نقش انگشتری ایشان، که به نوشته رسول جعفریان، در واقع شعار ائمه در مقابله با مشکلات زمان بوده، العزه لله جمیعا (تمای عزت متعلق به خداوند است) بوده است.[۶۸] آورده‌اند که محمد بن علی به راستگویی، بخشندگی و چهره جذاب شهرت داشت.[۴] از او روایت شده است که «هیج خرجی در راه خدا دوست‌داشتنی‌تر از گفتن حقیقت در همه حال نیست.»[۶۹] و «سخن پاک را از هر کس که می‌گوید، فراگیرید اگر چه خود بدان عمل نمی‌کند.»[۷۰] باقر پوشیدن لباس خوب و خوردن غذای لذیذ را از خود و خانواده اش دریغ نمی کرد. و این رفتار در زمانه ای که گرایشهای ترکت دنیا رواج پیدا کرده بود، جلب توجه می کرد.[۷۱][۷۲] باقر با اینکه از تمکن مالی برخوردار بود در گرمای حجاز برای کسب روزی همپای خدمتکارانش در مزرعه کار می کرد و انگیزه اینکار را اطاعت خدا و بی نیازی از مردم عنوان می کرد.[۷۳][۷۴] به گفته فرزندش صادق، باقر در بین اهل بیت کمترین ثروت و در عین حال بیشترین هزینه را داشته‌است.[۷۵] باقر به هنگام دعا کردن، زنان و کودکان خانه خود را جمع می‌کرده و با هم به دعای همگانی مشغول می‌شدند. وی فقیران را احترام می‌کرد و به خانواده خویش تذکر داده بود که هیچگاه به فقرا، فقیر نگویند، بلکه آنها را با نام نیک خودشان یاد کنند. ذکر و عبادتش طولانی و از روی اخلاص بود. عفیف و پاکدامن بود و از گناهان دیگران چشم‌پوشی می‌کرد.[۷۶] از اوست که می گوید: «دین همان محبت است و محبت همان دین.»[۷۷] و «چه زیباست نیکی‌های پس از بدیها و چه زشت است بدی‌های پس از خوبی‌ها.»[۷۸] با اینکه از بیماری فرزندش غمگین بود، به هنگام مرگش جزع و فزع نکرد چون این کار را مخالفت با خدا می دانست.[۷۹]

موقعیت علمی و روایی

به نوشته باکلی، باقر، همانند پدرش، در مقابل بنی امیه، موضع سکوت در پیش گرفته بود، در عوض خودش را وقف مسائل فقهی و بسط تئوری امامت کرده بود.[۳] از باقر به عنوان کسی یاد می شود که مبانی فقهی و اعتقادی شیعه را بنیانگذاری کرد. این مبانی بعدا به طور سیستماتیک بوسیله فرزند و جانشینش، جعفر صادق، شرح داده شد.[۳] در بزرگداشت دانش، از باقر روایت شده است که «دانش نزد خداوند دوست‌داشتنی‌تر از عبادت است.»[۸۰]

پایه گذاری فقه شیعه

مهمترین نقشی که کلبرگ برای محمد باقر قائل است، تدریس نظام‌مند و عمومی فقه شیعه از سوی او بود. این نظر در ابعادی وسیع‌تر توسط شیعه‌پژوه دیگری به نام ارزینا لالانی در کتاب «نخستین اندیشه‌های شیعی: تعالیم امام محمد باقر علیه السلام» به تفصیل بررسی و تبیین شده‌است. کلبرگ در این زمینه می‌نویسد؛ احتمالاً محمد باقر اولین کسی بود که آنچه را به آموزه‌های بنیادی شیعه اثنی عشری تبدیل شد، تدوین کرد.[۸۱] محمد باقر پایه‌گذار اجتهاد بوده و با استخراج احکام شرعی از روی ادله اجتهادی، این سنت که بعدها به علم اصول فقه تبدیل شد را پایه‌گذاری کرد. قواعدی را که محمد باقر تأسیس کرد، بعدها در میان اصولیین به استصحاب، قاعده تجاوز، قاعده فراغ، قاعده نفی ضرر، علاج تعارض بین اخبار و… شهرت یافته‌است. علاوه بر پایه‌ریزی این علم، مبارزه با انحرافات این علم نیز از اقدامات وی شمرده می‌شود؛ انحرافاتی چون قیاس و استحسان که در استنباط احکام شرعی و نزد شیعیان باطل می‌باشد.[۸۲]

برخی احکام دینی نظیر شمول «حی علی خیر العمل» به عنوان بخشی اذان، ممنوعیت مسح بر خفین(پاپوش) و مشروعیت متعه(ازدواج موقت) را به باقر نسبت می دهند. همچنین گفته می شود برخی احکامی که وجه مشخصه شیعه دوازده امامی به حساب می آیند از قبیل نص، علم امامت، عصمت و تقیه را باقر بنیان نهاده است.[۳]

دکترین امامت

اینکه امامت بنا به حکم الهی و از یک امام به امام بعدی منتقل می شود، نخستین بار توسط پیامبر اسلام مطرح شد که در حدیثی اسامی امامان دوازده گانه را فهرست کرد. بعد از آن هر امام به نوبه خود، امام بعدی را به جانشینی خود تعیین کرد. بر اساس تئوری امامت، ائمه علم ویژه ای دارند که آنها را از مردم عادی متمایز می کند. آنها اولیای معنوی جامعه هستند که شایسته است هدایت سیاسی جامعه را بر عهده گیرند. سرچشمۀ اظهارات فقهی و عقیدتی هر یک از امامان شیعه، که از آن به عنوان حدیث یاد می شود، از طریق ائمۀ پیشین به پیامبر اسلام متصل می شود. در همین ارتباط، باقر از اصل برائت از دشمنان ائمه دفاع می کند و سپر تقیه در مقابل این دشمنی قرار می دهد. او تقیه را در موقع خطر جانی واجب و در موارد دیگر تحت شرایطی مجاز می شمارد.[۲۲]

علم حدیث

از اقدامات اساسی محمد باقر، پی ریزی علم حدیث بود. در پی انحرافات عمیقی که پس از فوت محمد به وجود آمد و رخداد تأسف‌ برانگیز جلوگیری از تدوین احادیث که توسط خلفاء صورت گرفت، مسلمانان در احکام و اعتقادات با اختلافات و معضلات بزرگی مواجه شدند. جعل احادیث نبوی و ورود اسرائیلیات به اعتقادات مردم نیز اوضاع را آشفته‌تر از پیش کرده‌بود. پس از روی کار آمدن عمر بن عبدالعزیز وی فرمان تدوین احادیث را به ابوبکر بن محمد انصاری صادر کرد. او که از رجال و بزرگان تابعین به‌شمار می‌رفت و از اصحاب علی بن ابی طالب شمرده می‌شد، به بازگرداندن فدک به اهل بیت و تدوین حدیث کمر بست. محمد باقر از این فرصت استثنایی کمال بهره را برد و بیان احادیث را آغاز کرد و راویان مختلف از وی ده‌ها هزار حدیث نقل کردند. ازاین رو، بسیاری از محدثین وقت با دیدن تلاش‌های بی‌دریغ محمد باقر، کمر به نگاشتن و نگاهداری سخنان وی بستند و بدین سبب، بیشتر احادیث اهل بیت از محمد باقر و جعفر صادق در دست است.[۸۳][۸۴]

یاران و شاگردان

گرچه از لحاظ عددی، شاگردان محمد باقر مانند زمان جعفر صادق زیاد نبودند، اما در همان زمان در تمام مراکز حجاز و عراق شاگردان برجسته او پراکنده بودند. شاگردان برجسته محمد باقر، عناصر را برای رشد آینده مکتب تشیع، به صورت نظامی نیرومند و مستحکم به پیش می‌بردند، لذا دورهٔ محمد باقر از حساس‌ترین دوره‌های امامت امامان شیعه است. در این بین بعضی از بزرگان اهل سنت و بعضی از مردم ایران نیز جزء شاگردان محمد باقر بوده‌اند.[۸۵] به نوشته استاد ابوزهره، کسی از مدینه دیدن نمی کرد، مگر اینکه به خدمتش شرفیاب می شد و از «علوم بی پایانش بهره ها می گرفت» [۸۶] به نوشته لالانی محمد باقر در مدینه بود اما بیشتر پیروانش کوفی بودند. بعد از کوفه می توان از بصره، مکه و شام نام برد.[۸۷] در رجال طوسی نام 467 تن از اصحاب و یاران باقر ذکر شده است.[۸۸] در زیر به برخی از مشاهیر آنها به تفکیک شهرهای محل اقامت اشاره می شود:

کوفه مهمترین پایگاه شاگردان باقر از متکلمین و فقهما و محدثان شیعه به حساب می آید. از جابر بن یزید جعفی، ابان بن تغلب، زرارة بن اعین و برید بن معاویه عجلی می توان به عنوانِ مهمترین شاگردان باقر در کوفه نام برد.[۳] لالانی محمد بن مسلم ثقفی کوفی، ابو بصیر مرادی، ابوخالد کابلی و ابوحمزه ثمالی،کمیت بن زید اسدی، مؤمن الطاق و فضیل بن یسار[یادداشت ۱] را هم به این لیست اضافه کرده است.

از غلات کوفی که به رغم تبری جستن باقر از آنها،[یادداشت ۲] خود را به او منتسب می کردند می توان به مغیرة بن سعید بجلی نام برد که فرقه مغیریة را بنیان گذاشت. به نوشته شهرستانی و نوبختی طرفداران این فرقه معتقد به الوهیت باقر بودند. ابومنصور عجلی از دیگر غالیان شیعه است که هم برای باقر و هم برای خودش ادعای نبوت کرد. او خود را وصی باقر می شمرد.[۸۹] بیان بن سمعان از دیگر غالیانی بود که به نوشته شهرستانی و نوبختی درخواست کرده بود باقر او را به عنوان امام و پیامبر به رسمیت بشناسد. ابوالخطاب از دیگر غالیانی است که به نوشته کشّی، باقر او را نفرین کرده است.[۳]

بصره باوجودی که شهری غیر شیعی است، چند نفر از پیروان باقر از جمله محمدبن مروان بصری،[یادداشت ۳] اسماعیل بن فضل هاشمی،[یادداشت ۴] و مالک بن اعیان جُهَنی[یادداشت ۵] را در بر می گیرد. یاران مکی باقر را معدودی از رجال معروف از جمله معروف بن خربوذ و ابان بن میمون قداح را تشکیل می دادند.[۹۰]

محمد بن اسماعیل بزیع و دیگر اعضاء خانواده بضیع، ابوهارون و همنام او ابوهارون مکفوف، عقبه بن بشیر اسدی،اسلم مکی، از موالی سابق ابن حنفیه و ناجیه بن ابی معاذ بن مسلم از دیگر یاران مشهور باقر بودند اما نمی توان به طور دقیق مشخص کرد در کجا زیست می کرده اند.[۹۰] از عبدالملک بن اعین ، سلیمان بن خالد، ابوالصباح کنانی، حماد بن ابی سلیمان (ایرانی)، داوود بن ابی هند سرخسی (ایرانی)،محمد بن اسحاق (ایرانی)، و عبدالله بن عطاء مکی نیز به عنوان دیگر یاران باقر یاد می کنند.

مناظرات

از آن جا که عصر محمد باقر، روزگار برخورد اندیشه‌های اسلامی و غیر اسلامی بود، مناظرات زیادی بین دانشمندان ادیان مختلف با محمد باقر از سوی حکومت‌های وقت، سازمان دهی شد و آخرین حکمرانان بنی‌امیه این سیاست قدیمی را بار دیگر از سر گرفتند. آنها بر این باور بودند که شکست محمد باقر در این مناظرات می‌تواند سبب خدشه‌دار شدن اعتبارش در نزد عموم مسلمانان گردد. از جمله این مناظرات، مناظره وی با بزرگ مسیحیان دمشق بود.[۹۱] از دیگر مناظرات وی می‌توان به مناظره او با: نافع بن ازرق، طاووس یمانی، عبدالله معمّر لیثی، حسن بصری، عثمان الاعمی و ابوحنیفه اشاره کرد.[۹۲]

آثار

تفسیر باقر

تفسیر الباقر یا تفسیر ابوالجارود اثر تفسیری است منسوب به محمد باقر. این کتاب در حقیقت مجموعه نقل‌قول‌هایی از محمد باقر است که توسط شاگردش ابوالجارود زیاد بن منذر نوشته‌شده‌است. نجاشی این تفسیر را در صدر فهرست اولین تفسیرها بر قرآن می‌آورد. سیدابن طاووس حداقل پنج قسمت از این کتاب را داشته و از آن نقل قول کرده‌است.[۹۳] اصل تفسیر به صورت مستقل در دسترس نیست[۹۴] اما بسیاری از روایات ابوالجارود را علی‌بن ابراهیم قمی در تفسیرش آورده‌است.[۹۵] مشکل این نقل از تفسیر این است که صرف‌نظر از موثق بودن یا نبودن ابوالجارود، راوی آن مجهول است و اتصال سند آن از ابوالجارود تا علی بن ابراهیم مشخص نیست.[۹۶]

تفسیر جابر الجعفی از دیگر تفاسیر منتسب به محمد باقر است. این تفسیر مشتمل بر روایات تفسیری است که به نقل از جابر بن یزید جعفی گردآوری شده است. همچنین عبدالعلی الاهوازی در تفسیر نورالثقلین که مشتمل بر 14000 تفسیر روائی است، احادیث زیادی در زمینه تفسیر قرآن از باقر روایت کرده است که بعد از احادیث پیامبر اسلام و جعفر صادق، رتبه سوم را از نظر تعداد به خود اختصاص داده است و سیزده درصد از احادیث این کتاب را شامل می شود.[۳]

المناسک

رساله «المناسک» را ابولجارود زیاد بن منذر از باقر روایت کرده است. نسخه کامل این اثر در امالی احمد بن عیسی آمده است. در حدیثی از جعفر صادق آمده که بیش از محمد باقر شیعیان مناسک حج را نمی‌دانستند و آداب حج در فقه شیعه برای اولین بار توسط محمد باقر تدوین شده‌است.[۹۷]

ام‌الکتاب

این کتاب پاسخ باقر به پرسشهای گوناگونی است که پیروانش از او پرسیده اند. جابر بن یزید جعفی راوی برخی از این احادیث است.[۹۸]

رساله الجعفی

در این رساله که باور بر این است حاوی نظرات جابر بن یزید جعفی درباره عقاید اسماعیلیه است، جابر راوی عمده ی سخنان باقر است.[۹۸]

مواعظ

رساله ای حاوی مواعظ محمد باقر خطاب به سعدالخیر را شیخ کلینی با دو روایت حسین بن محمد اشعری و محمد بن یحیی(که مفصل تر است) نقل کرده است.[۹۹] موعظه مشابهی بنا به روایت حمزه بن بزیع خطاب به سعدالخیر نقل شده است که در قالب نامه است.[۱۰۰] همچنین موعظه ای که به روایت علی بن شعبه حرانی خطاب به جابر ایراد گردیده است.[۱۰۱]

دیدگاهها

اهل سنت

در دیدگاه اهل سنت، باقر به عنوان یک مرجع دینی و فقیه و مفسّر قرآن به حساب می آید که در زمینه فقه و الهیات بحث هایی هم با ابوحنیفه داشته است. اگر چه در منابع اهل سنت، باقر یک عالم دینی تراز اول و از راویان مورد وثوق به شمار می رود، اما در مقایسه با منابع شیعه، احادیث خیلی کمتری از او نقل شده است. انتقاد اهل سنت به باقر این بوده است که احادیثی که او نقل شده یا از قول کسانی بوده است که پیش از او از دنیا رفته بودند، یا باقر در آن زمان نوزادی بیش نبوده است.[۳] با این وجود ابوحنیفه در حالیکه بیشتر احادیث وارده از اهل سنت را نمی پذیرفت، احادیث زیادی از طریقِ باقر و سایر ائمه روایت کرده است. همچنین ذهبی[۱۰۲] از عمرو بن دینار، اعمش، اوزاعی، ابن جریح و قرة بن خالد، به عنوان کسانی از باقر حدیث نقل کرده اند، نام می برد.[۱۰۳] همینطور ابو زهره[۱۰۴] از سفیان ثوری، سفیان بن عیینه (محدث مکه) و ابوحنیفه به عنوان کسانی که از محضر علمی باقر استفاده کرده اند، یاد می کند.[۱۰۵] طبری، باقر را مرجع ابن اسحاق در نقل سیره می داند و خودش هم برخی داستانهای کربلا را از قول باقر نقل کرده است.[۴۵]

اهل سنت برخلاف شیعه، باقر را معصوم نمی دانند. بعلاوه ادعا دارند باقر بیعت با دو خلیفه اول، ابوبکر و عمر، را مجاز می دانسته است و از دشمنان آنها تبری جسته است. بر اساس روایتی از ابن عساکر نقل شده است، باقر نماز خواندن پشت سر بنی امیه را مجاز شمرده است. همچنین از ابن کثیر نقل شده است که برخلاف اعتقاد شیعه که باقر را یکی از امامان خود می دانند، باقر چنین ادعایی نکرده است.[۳] بعلاوه در حالی که منابع شیعی در توصیفِ یکی از دیدارهای باقر و ابوحنیفه، دیدی نسبتا منفی از ابوحنیفه ارائه می دهند، منابع حنفی او را یکی از شاگردان باقر می دانند که باقر در مورد او گفته است سنت پیغمبر را زنده خواهد کرد.[۲۲]

تعریف و تحسینهایی زیادی به نقل از منابع اهل سنت درباره باقر گفته شده است. از جمله به نقل از ذهبی،[۱۰۶] باقر «از کسانی است که بین علم و عمل و آقائی و شرف و وثاقت و متانت جمع کرده و اهلیت برای خلافت داشت»[۱۰۷] محمد بن منکدر[۱۰۸] از محدثان اهل سنت، می گوید از میان فرزندان زین العابدین، در علم و فضیلت همپایه او «ندیده بودم تا روزی که به محضر فرزندش محمد باقر رسیدم.»[۱۰۹] همچنین گفته می شود ابرش کلبی از هشام بن عبدالملک پرسید این کیست که مردم او در میان گرفته مسائل شان را از او می پرسند. هشام در جواب گفت «این پیامبر کوفه است، خود را پسر رسول خدا و شکافنده علم و مفسر قرآن می داند.» همچنین هشام از او با تعبیر «مفتون به اهل العراق» یعنی کسی که مردم عراق شیفته اش هستند، یاد می کند.[۱۰۵] حافظ ابونعیم احمد بن عبداللّه اصفهانی[۱۱۰] از ثقات در علم حدیث نزد اهل سنت، می‌گوید: «از شخصیت‌های مورد استناد در منابع حدیثی، ابوجعفر محمد بن علی الباقر است. او از خاندان رسالت بود و بین موقعیت والای دینی و جایگاه برجسته اجتماعی جمع کرده و در زمینه رخدادها و مسائل مستحدثه فقهی و نیز موضوعات خطیر و مهم صاحب نظر است. وی در راستای بندگی و عبادت خدا اشک‌ها ریخت و از مراء و درگیری‌های لفظی و برتری جویانه، دیگران را بازمی‌داشت.»[۱۱۱] همچنین علی بن الحسن بن هبه اللّه شافعی معروف به ابن عساکر[۱۱۲] می‌نویسد: «ابوجعفر محمد بن علی… فردی درست کردار و راستگو بود که احادیث زیادی نیز از او روایت شده و هرگز کسانی که از او روایت کرده‌اند با او به مجادله برنخاستند.»[۱۱۱]

شیعه

شیعه دوازده امامی

شیعیان دوازده امامی باقر را امام پنجم می دانند. آنها برای امامت وی، همچون پدرانش، به روایات متعددی استناد می کنند؛ دسته اول روایاتی است که از پیامبر اسلام دربارهٔ نام و نسب امامان دوازده‌گانه پس از وی یاد شده‌است. دسته دوم، روایاتی است که پدرش سجاد برای اثبات امامت و جانشینی او پس از خودش خبر داده‌است. دسته سوم، روایاتی است که خود محمد باقر در اثبات امامت خودش، بیان کرده‌است.[۱۱۳] به عنوان نمونه این روایت از جابربن عبدلله انصاری که پیامبر اسلام از او خواسته است سلامش را به باقر برساند، از طرف شیعه به عنوان یکی از دلائل امامت باقر به حساب می آید.[۲۲] همچنین گفته می شود باقر ادعای امامتش را در مقابل هشام با خواندن آیه اکمال دین توجیه کرد. سپس با یادآوری روایات متعددی از پیامبر اسلام، انتقال دانش امامت از علی به سایر ائمه را توضیح داد.[۱۱۴]محمد -پیامبر اسلام- به جابر بن عبدالله انصاری در معرفی محمد بن علی می‌گوید: «وی در تورات به باقر نامیده شده‌است.»[۴] عبدالله بن عطاء مکی -از شاگردان محمد باقر- از خضوع علما در محضر باقر[۲۲] می‌گوید: «هرگز دانشمندان را نزد کسی چنین حقیر نیافتم به طوری که حکم بن عتیبه که دانشمند بزرگ زمان بود، نزد وی چون کودک در محضر استاد بود.»[۱۱۵] ابواسحاق با تعبیر «کسی را مانند او را ندیده ام» و ابوزرعه دمشقی با عبارت «ابوجعفر بزرگترین عالمان است» از او یاد می کنند.[۱۰۵] به نوشته جعفریان، پس از علی بن ابیطالب، در میان ائمه شیعه، بیشترین احادیث از باقر و صادق روایت شده است. نشر این احادیث باعث شهرت باقر به عنوان عالم، امام، فقیه و محدث بوده است.[۱۰۵]

کرامات زیادی به باقر نسبت داده شده است. از جمله اینکه زبان حیوانات را می دانست، نابینایی را شفا داد؛ و برخی حوادث آینده را پیشگویی کرد از جمله اینکه برادرش زید در جنگ کشته خواهد شد. همچنین شکست بنی امیه و به تخت نشستن منصور، خلیفه عباسی را پیشگویی کرد.[۲۲] به نقل از دونالدسون، بخشی از معجزات باقر عبارت بود از پیش بینی برکناری حاکم مدینه، میوه دادن درخت خشک خرما، کمک برای پیدا کردن ثروت مردی که پدرش قبل از مرگ آن را پنهان کرده بود.[۱۱۶] روزی مردی از باقر پرسید آیا پیامبر وارث علم تمام پیامبران پیشین بود؟ باقر جواب مثبت داد. مرد دوباره پرسید آیا او(باقر) هم این علم را به ارث برده است؟ باقر دوباره جواب مثبت داد. مرد باز پرسید آیا او می تواند مرده را زنده کند، نابینا را بینا گرداند و جذامی را شفا دهد؟ باقر پاسخ داد «بله، با قدرت خدای بلند مرتبه». باقر سپس دستش را روی چشمان مرد گذاشت و بینایی اش را از او گرفت. بعد دوباره دست گذاشت و بینایی اش را به او برگرداند.[۱۱۷]

زیدیه و اسماعیلیه

اگر چه باقر یکی از امامان زیدی به شمار نمی آید اما روایات باقر در آثار زیدی از قبیل امالی احمد بن عیسی بن زید یافت می شود.[۳] به نوشته کلبرگ، باقر تقریبا در همه آثار زیدیه به عنوان یک مرجع علمی خودنمایی می کند و از سخنانش در توجیه برتری علمی زید که دلالت بر امامت او (زید) می کند، استفاده شده است.[۴۵]

به نوشته باکلی، باقر به عنوان امام چهارم اسماعیلیه به حساب می آید و در موارد فراوانی به عنوان یک مرجع در کتاب دعائم الاسلام نوشته فقیه و متکلم معروف، قاضی نعمان، به حساب می آید. دعائم الاسلام یک نسخه مدوّن فقه اسماعیلی به شمار می رود.[۳]

صوفیه

باقر به زهد و تقوا معروف و بود و غالبا در زندگینامه های صوفیان از او به عنوان کسی که در علوم باطنی(دقائق العلوم)، اشارات (کنایات ظریف قرآن)، کرامات (انجام معجزات)، آیات و براهین تبحّر داشت، یاد شده است. همچنین به عنوان کسی که عمرش را به طاعت خدا گذراند و به مقامات عرفان و سلوک دست یافت و در زمینه سلوک به سوی خدا سخنان زیادی ایراد کرد.[۳] ابونعیم با عبارت «الحاضرُ الذاکر، الخاشعُ الصٌابر» از او یاد کرده و عطار کتاب تذکره الاولیا را با نام او به پایان رسانده است.[۱۱۸] چنانچه در کشف المحجوب اثر هجویری آمده است، باقر تصوّف را عبارت از خلق و خوی خوب می دانست و صوفی خوب را صوفیِ دارای اخلاق بهتر تعریف می کرد.[۴۵]

محمد باقر در هنر و ادبیات

 
نگاره‌ای از ملاقات جمعی از تجار خراسانی با محمد باقر

آثار ادبی

در حوزه شعر و ادبیات، کتبی چون «حضرت محمدبن‌علی (باقر) سلام الله علیه»، «نغمه باران: امام محمد باقر علیه‌السلام» و «بهترین حضور؛ حضرت امام باقر علیه السلام»؛ که هر سه اثر با موضوع کودکان و به دست مهدی وحیدی صدر تهیه شده‌است، اشاره کرد. حسین موسوی پاکزاد نیز کتاب شعری با عنوان «امام پنجم حضرت امام محمد باقر علیه‌السلام» منتشر کرده‌است. کتاب «امام باقر (ع) در کربلا»؛ با اشعار محمد کامرانی اقدام نیز به چاپ رسیده‌است که دربر گیرنده اشعار و متون ادبی با موضوع محمد باقر می‌باشند.

آثار تجسمی

از جمله نگاره‌های مشهور با محوریت محمد باقر، مینیاتوری است که قاسم علی (قاسم بن علی) از تصویرگران ایرانی که بین سال‌های ۱۴۷۵–۱۵۲۶ میلادی می‌زیسته، از جلسه ملاقات تجار خراسانی با محمد باقر رسم کرده‌است. قاسم علی، یکی از شاگردان کمال‌الدین بهزاد بوده‌است.

آثار نمایشی

در تاریخ ۲۹ تیر ۱۳۹۵، فیلمی سینمایی با نام «باقرالعلوم» توسط کانال عربی فضائل العترة منتشر شد. این فیلم به زبان عربی است و در یک ساعت و چهل دقیقه، به بیان برخی از اتفاقات زندگی محمد باقر پرداخته‌است. تا کنون نسخه با کیفیتی از این فیلم منتشر نشده‌است.[۱۱۹]

کتابشناسی

در زمینه کتاب‌شناسی، کتاب «کتابنامه امام باقر (ع)» اثر ناصرالدین انصاری قمی از جمله این حوزه آثار محسوب می‌شود.

از جمله آثاری که به آموزه های اعتقادی و فقهی باقر پرداخته اند می توان به مجموعه شش جلدی مسند امام باقر اشاره کرد که توسط عزیزالله عطاردی جمع آوری شده است. این مجموعه شامل روایات به جا مانده از محمد باقر است که عمدتا از منابع شیعی و برخی منابع زیدی، اسماعیلی و اهل سنت گزیده شده است. مسائل فقهی چون ازدواج، طلاق، ارث، تشییع جنازه، طهارت ، نماز ، روزه ، زکات و زیارت ؛ و مسائل اعتقادی چون توحید، امامت، ایمان و کفر از جمله موضوعات این مجموعه می باشد.[۳]

از جمله آثاری که به زندگی محمد باقر پرداخته‌اند می‌توان به «زن‍دگ‍ان‍ی ح‍ض‍رت ام‍ام م‍ح‍م‍دب‍اق‍ر ع‍ل‍ی‍ه‌ال‍س‍لام: گ‍زی‍ده‌ای از م‍ن‍ت‍ه‍ی الام‍ال م‍ح‍دث ق‍م‍ی (رحمت‌الله علیه)» تألیف رض‍ا اس‍ت‍ادی، «زن‍دگ‍ی ام‍ام م‍ح‍م‍دب‍اق‍ر ع‍ل‍ی‍ه‌ال‍س‍لام: ش‍ک‍اف‍ن‍ده ع‍ل‍وم و م‍ع‍ارف»، تألیف عبدالرحیم ع‍ق‍ی‍ق‍ی ب‍خ‍ش‍ای‍ش‍ی و «ت‍رج‍م‍ه الام‍ام زی‍ن‌ال‍ع‍اب‍دی‍ن ع‍ل‍ی ب‍ن ال‍ح‍س‍ی‍ن ع‍ل‍ی‍ه‌ال‍س‍لام وی‍ل‍ه‍ا ت‍رج‍م‍ة اب‍ن‍ه الإم‍ام م‍ح‍م‍د ال‍ب‍اق‍ر ع‍ل‍ی‍ه‌ال‍س‍لام م‍ن ت‍اری‍خ م‍دی‍ن‍ة دم‍ش‍ق» تألیف اب‍ن ع‍س‍اک‍ر و به ت‍ح‍ق‍ی‍ق و ترجمه م‍ح‍م‍دب‍اق‍ر ال‍م‍ح‍م‍ودی اشاره کرد. کتب دیگری چون ناسخ التواریخ تألیف دکتر سپهر، بحارالانوار مجلسی و کتاب تاریخ امام باقر تألیف محمد شریف قرشی نیز شامل تاریخ زندگی محمد باقر می‌باشند.

یادداشت‌ها

  1. یکی از یاران و نزدیکان باقر و صادق است. صادق درباره وی همان سخنی را گفته است که پیامبر در مورد سلمان فارسی گفته است. اینکه فضیل از ما اهل بیت است.(رک. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 151.
  2. از باقر روایت شده است که «دو دسته از امت من هیچ سهمی در اسلام ندارند: تندرو و قَدَری مسلک.»(رک: Qarashi, The Life of Imam Baqir, 129.)
  3. در کوفه زاده شده ولی در بصره زندگی کرد. کشّی او را از اعقاب ابوالاسود دؤلی می داند.(رک: لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 152.)
  4. او از اعقاب عبدالمطلب و از محدثان معتمداست.(رک: لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 153.
  5. یکی دیگر از یاران باقر است که تا زمان جعفر صادق عمر کرد. او را نباید با همنامش مالک بن اعیان، برادرزاده، اشتباه گرفت.(رک: لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 153.

سال‌شمار

۱
۲
۳
۴
۵
۶
۷
۸
۹
۱۰
۱۱
|
۶۳۲
|
۶۵۲
|
۶۷۲
|
۶۹۲
|
۷۱۲
|
۷۳۲
|
۷۵۲
|
۷۷۲
|
۷۹۲
|
۸۱۲
|
۸۳۲
|
۸۵۲
|
۸۷۲

سال میلادی

۱۲
|
۸۷۴
|
۹۸۸
|
۱۱۰۲
|
۱۲۱۶
|
۱۳۳۰
|
۱۴۴۴
|
۱۵۵۸
|
۱۶۷۲
|
۱۷۸۶
|
۱۹۰۰
|
۲۰۱۴

سال میلادی

توضیحات
  • این الگو بر مبنای اندیشهٔ شیعه است.
  • در اندیشهٔ شیعی دورهٔ امامت و خلافت الهی علی بن ابی‌طالب از درگذشت پیامبر اسلام آغاز شده‌است. دورهٔ زمامداری وی بر مسلمین پس از کشته شدن عثمان بن عفان آغاز شد.
  • آغاز امامت هر امام مصادف با درگذشت امام پیشین است.
  • دورهٔ امامت حجت بن حسن از لحظهٔ درگذشت امام پیشین خود آغاز شده‌است و چون به عقیدهٔ شیعیان دوازده امامی وی زنده و از نظرها پنهان است؛ بنابراین، امامت حجت بن حسن تا زمان ظهور وی و پس از آن تا زمان از دنیا رفتن او ادامه دارد.
  • مقیاس نمودار در ردیف نخست با مقیاس ردیف دوم (مرتبط با حجت المهدی) یکسان نیست.


جستارهای وابسته

پانویس

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 53.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ مدرسی، هدایتگران راه نور، ۱۱.
  3. ۳٫۰۰ ۳٫۰۱ ۳٫۰۲ ۳٫۰۳ ۳٫۰۴ ۳٫۰۵ ۳٫۰۶ ۳٫۰۷ ۳٫۰۸ ۳٫۰۹ ۳٫۱۰ ۳٫۱۱ ۳٫۱۲ ۳٫۱۳ >Buckley, Muḥammad al-Bāqir.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ ۴٫۴ نظری منفرد، پیشوای پنجم، ۱.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۱۶.
  6. ترابی، جلوه امامت در افق دانش، ۲۰.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۱۳.
  8. Donaldson, The Shi'ite Religion, 112.
  9. >Kohlberg, MUHAMMAD B. ALI ZAYN AL- ABIDIN, 397.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 54.
  11. Donaldson, The Shi'ite Religion, 116.
  12. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 55-54.
  13. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 56.
  14. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 201.
  15. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  16. زریاب خویی، امام محمد باقر(ع)، شکافنده دانش.
  17. امام باقر در نگاه خاورشناسان.
  18. Donaldson, The Shi'ite Religion, 113.
  19. مدرسی، هدایتگران راه نور، ۱۲.
  20. هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۲۰.
  21. ترابی، امام باقر جلوه امامت در افق دانش، 179.
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ ۲۲٫۲ ۲۲٫۳ ۲۲٫۴ ۲۲٫۵ ۲۲٫۶ ۲۲٫۷ ۲۲٫۸ >Kohlberg, MUHAMMAD B. ALI ZAYN AL- ABIDIN, 398.
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ ترابی، زندگی سیاسی امام باقر، ۱۵۱.
  24. نظری منفرد، پیشوای پنجم، ۱۳.
  25. ترابی، امام باقر جلوه امامت در افق دانش، 181-180.
  26. موسوی، بر امام باقر چه گذشت؟، ۱۳۶.
  27. ترابی، امام باقر جلوه امامت در افق دانش، 184-183.
  28. هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۸۹.
  29. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 322-323.
  30. نظری منفرد، پیشوای پنجم، ۶.
  31. مدرسی، هدایتگران راه نور، ۷۳–۸۲.
  32. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 323.
  33. موسوی، بر امام باقر چه گذشت؟، ۱۶۸.
  34. موسوی، بر امام باقر چه گذشت؟، ۱۹۱.
  35. طباطبایی، شیعه در اسلام، 183.
  36. Donaldson, The Shi'ite Religion, 115.
  37. حسینی جلالی، جهاد امام سجاد(ع)، 37.
  38. حسینی جلالی، جهاد امام سجاد(ع)، 37.
  39. حسینی جلالی، جهاد امام سجاد(ع)، 36.
  40. حسینی جلالی، جهاد امام سجاد(ع)، 36.
  41. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 317-316.
  42. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 320-318.
  43. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 320.
  44. پاکتچی، جعفر صادق (ع)، امام.
  45. ۴۵٫۰ ۴۵٫۱ ۴۵٫۲ ۴۵٫۳ >Kohlberg, MUHAMMAD B. ALI ZAYN AL- ABIDIN, 399.
  46. نظری منفرد، پیشوای پنجم، ۱۹.
  47. مدرسی، هدایتگران راه نور، ۸۳.
  48. ۴۸٫۰ ۴۸٫۱ ترابی، جلوه امامت در افق دانش، ۲۴.
  49. هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۸۳.
  50. Donaldson, The Shi'ite Religion, 116.
  51. مدرسی، هدایتگران راه نور، ۸۳–۸۴.
  52. ۵۲٫۰ ۵۲٫۱ هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۱۰۷.
  53. مدرسی، هدایتگران راه نور، ۸۴.
  54. ضریح ائمه بقیع.
  55. بقیع؛ قبرستانی به وسعت تاریخ.
  56. همه آنچه که دربارهٔ قبرستان بقیع نمی‌دانید.
  57. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  58. قهرمانی نژاد، فاطمه بنت حسن و ام فروه، مادران گرامی امام باقر و صادق، جلد1، 47-45.
  59. قهرمانی نژاد، فاطمه بنت حسن و ام فروه، مادران گرامی امام باقر و صادق، جلد1، 37.
  60. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  61. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  62. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  63. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  64. ترابی، جلوه امامت در افق دانش، ۲۱.
  65. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  66. هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۲۵.
  67. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  68. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 228.
  69. Qarashi, The Life of Imam Baqir, 130.
  70. مدرسی، هدایتگران راه نور، ۸۸.
  71. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 305.
  72. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  73. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  74. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 306.
  75. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  76. مدرسی، هدایتگران راه نور، ۴۳–۵۳.
  77. محمدی ری‌شهری، میزان الحکمه، ۳:‎ ۴۲۵.
  78. محمدی ری‌شهری، میزان الحکمه، ۳:‎ ۱۱۴.
  79. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  80. Qarashi, The Life of Imam Baqir, 122.
  81. امام باقر در نگاه خاورشناسان.
  82. هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۵۲.
  83. هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۴۴–۵۲.
  84. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 301-295.
  85. موسوی، بر امام باقر چه گذشت؟، ۱۳۳.
  86. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 291-290.
  87. لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 148.
  88. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 314.
  89. >Kohlberg, MUHAMMAD B. ALI ZAYN AL- ABIDIN, 399-398.
  90. ۹۰٫۰ ۹۰٫۱ لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 154.
  91. هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۶۰.
  92. «مناظرات امام باقر». دانشنامه رشد.
  93. مدرسی طباطبایی، میراث مکتوب شیعه، 67.
  94. حسینیان قمی، «پاسخی به کتاب «حدیث‌های خیالی»»، ۱۵۶–۱۸۱.
  95. دانیالی، «نقش اهل بیت علیهم السلام در تفسیر تابعین».
  96. دانیالی، «نقش اهل بیت علیهم السلام در تفسیر تابعین».
  97. مدرسی طباطبایی، میراث مکتوب شیعه، 67.
  98. ۹۸٫۰ ۹۸٫۱ لالانی، نخستین اندیشه های شیعی: تعالیم امام محمد باقر، 149.
  99. عطاردی قوچانی، مسند ابوجعفر امام باقر محمد بن علی بن الحسین، جلد 3، 100-95.
  100. عطاردی قوچانی، مسند ابوجعفر امام باقر محمد بن علی بن الحسین، جلد 3، 101-100.
  101. عطاردی قوچانی، مسند ابوجعفر امام باقر محمد بن علی بن الحسین، جلد 3، 103-101.
  102. تذکرة الحفاظ، ج 1 ص 124
  103. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 290.
  104. الامام الصادق علیه السّلام، ص 22
  105. ۱۰۵٫۰ ۱۰۵٫۱ ۱۰۵٫۲ ۱۰۵٫۳ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 292.
  106. سیر اعلام النبلاء، ج 4 ص 402
  107. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 290.
  108. الاتحاف، ص 145
  109. جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، 291.
  110. حافظ ابونعیم، احمدبن عبدالله الاصـبهانی، حلیه الاولیاء و طبقات الاصـفیاء، بیروت، دارالکتاب العربی، 1407 ه.ق، چاپ پنجم، ج3 ص 180
  111. ۱۱۱٫۰ ۱۱۱٫۱ هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۱۲۲.
  112. ابوالقـاسم علی بـن الحسن بن هبه الله الشـافعی، ابن عسـاکر، ابوالقـاسم علی بن الحسن ابن هبه الله الشـافعی، تاریـخ دمشـق الکبیر، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، 1421 ه.ق، چاپ اول، ج 57 ص 212
  113. هادی‌منش، آفاق اندیشه، ۲۲–۲۴.
  114. Donaldson, The Shi'ite Religion, 114.
  115. نظری منفرد، پیشوای پنجم، ۲.
  116. Donaldson, The Shi'ite Religion, 117-116.
  117. Donaldson, The Shi'ite Religion, 113.
  118. طارمی، الباقر امام محمد بن علی.
  119. فیلم الامام الباقر علیه السلام (باقر العلوم)

منابع


سایت‌ها


  • Kohlberg، Etan (۱۹۹۳). MUHAMMAD B. ALI ZAYN AL- ABIDIN (ویراست Pellat, Heinrichs, C٫ Edmund Bosworth, and E٫J٫ van Donzel). New York: Encyclopaedia of Islam, Volume VII.
  • Donaldson، Dwight M. (۱۹۳۳). The Shi'ite Religion (A history of Islam in Persia and Irak). London: Luzac.
  • Qarashi، Baqir Sharif (۱۹۹۹). The Life of Imam Baqir. ترجمهٔ Jasim al-Rasheed. Qum: Ansarian.
  • Buckley، .Ron P (۲۰۲۰). Muḥammad al-Bāqir (ویراست Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson). Encyclopaedia of Islam, THREE.

پیوند به بیرون

محمد بن علی
شاخه‌ای از قریش
زادهٔ: ۳ صفر ۵۷ ه‍.ق درگذشتهٔ: ۷ ذیحجه ۱۱۴ ه‍.ق
عنوان‌های شیعی
پیشین:
سجاد
امام امامیه
امام اسماعیلیه

۹۵ – ۱۱۴
پسین:
جعفر صادق