مراعات نظیر

مُراعات نَظیر یا تناسب آوردن واژه‌هایی از یک دسته است که با هم، هماهنگی دارند؛ این هماهنگی می‌تواند از نظر جنس، نوع، مکان، زمان یا همراهی باشد. ، سبب تداعی معانی است. مراعات نظیر، پرکاربردترین آرایهٔ ادبی در ادبیات فارسی است و در اشعار سعدی، مولوی، حافظ فردوسی بسیار یافت می‌شود؛[۱][۲] برای نمونه:

بسی تیر و دی‌ماه و اردیبهشتبرآید که ما خاک باشیم و خشت

یا:

کوه و دریا و درختان همه در تسبیحندنه همه مستمعی، فهم کنند این اَسرار

مراعات نظیر، آوردن واژه‌های فراخور هم است در شعر، مانند جمع‌شدن خسرو با شیرین و لیلی و غیره.[۳]

نمونه‌ها

  • مثال
چرا چون لاله خونین‌دل نباشمکه با ما نرگس او سر گران کرد

لاله و نرگس هر دو نوعی گل هستند.


  • مثال
ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

ابر و باد و مه و خورشید و فلک همگی جز عناصر و پدیده‌های طبیعت هستند


  • مثال
رسم بدعهدی ایام، چو دید ابر بهار گریه‌اش بر سمن و سنبل و نسرین آمد

ابر بهار، سمن، سنبل و نسرین همه جزء عناصر بهار هستند.


  • مثال
گوشم همه بر قول نی و نغمهٔ چنگ است چشمم همه بر لعل لب و گردش جام است

نی، قول، نغمه و چنگ همه عناصر موسیقی هستند.


  • مثال
مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو یادم از کشته خویش آمد و هنگام درو

داس، درو، مزرع و کشته همگی مربوط به کشاورزی و درو کردن محصول هستند.


  • مثال
تو که فلسِ ماهیِ حیرتی چه زنی ز بحرِ وجود دمبنشین چو طاهره دمبدم بشنو خروش نهنگِ لا

فلس، ماهی، بحر و نهنگ همه جزئی از دریا هستند.

منابع

  1. شجاعی، امیرنجات؛ نظری، مهدی؛ ادبیات فارسی؛ تهران: انتشارات بین‌المللی گاج؛ شابک ۹۷۸-۶۰۰-۳۵۹-۴۳۵-۷
  2. غلامرضا, فتحی; سیدمجتبی, حسینی. "مراعات نظیر، زیور آرایه ها". تحقیقات تعلیمی و غنایی زبان و ادب فارسی. 0 (36): 67–81.
  3. فرشیدورد، خسرو: دیدی نو نسبت به فنون بلاغت و معانی و بیان و بدیع عربی و فارسی. در: مجله «گوهر»، تیر ۱۳۵۶ - شماره ۵۲. از صفحه ۲۸۶ تا ۲۹۲