باز کردن منو اصلی

مرتضی‌قلی صنیع‌الدوله

سیاست‌مدار ایرانی

مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله (۹ صفر ۱۲۷۳ ه‍. ق./۱۲۳۵ ه. خ. در تهران - ۴ صفر ۱۳۲۹ ه‍. ق./۱۲۹۰ ه‍. خ. در تهران)، از رجال صنعتگر اواخر قاجاریه و اولین رئیس مجلس شورای ملی بود.

مرتضی‌قلی صنیع‌الدوله
Photo of Mortez Qholi Khan Hedayat (Sani-al-dowleh) the First Chairman of the First Majlis Shora Melli.jpg
مرتضی‌قلی خان
وزیر مالیه
شروع به کار
۲ مرداد ۱۲۸۹
در زمانِاحمدشاه قاجار
نخست‌وزیرکابینهٔ اول حسن مستوفی
پس ازمیرزا ابراهیم‌خان حکیم‌الملک
وزارت معارف و اوقاف
نخست‌وزیرکابینهٔ اول محمدولی تنکابنی
سرپرست وزارت فواید عامه
شروع به کار
۴ آبان ۱۲۸۶
در زمانِمحمدعلی شاه قاجار
نخست‌وزیرناصرالملک و نظام السلطنه
وزیر مالیه
نخست‌وزیرمشیرالسلطنه
اولین رئیس مجلس شورای ملی
مشغول به کار
۱۷ شعبان ۱۳۲۴ – رجب ۱۳۲۵
ریاست ادارهٔ پست و گمرک
شروع به کار
۱۳۲۱
اطلاعات شخصی
زاده۱۲۷۳ (قمری)
تهران
درگذشت۱۳۲۹ (قمری)
۱۲۹۰ خورشیدی
تهران
ملیت ایران
همسر(ان)احترام‌السلطنه
فرزندانعزت‌الله، امان‌الله، علی‌قلی، احترام‌السلطنه، عفت‌السلطنه، عزیزالملوک
شغلسیاستمدار
مذهباسلام
لقب(ها)صنیع‌الدوله

زندگینامهویرایش

مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله، پسر دوم میرزا علی‌قلی‌خان مخبرالدوله و نوادهٔ رضاقلی‌خان هدایت بود. وی در شب یکشنبه ۹ صفر ۱۲۷۳ قمری در محلهٔ چال میدان تهران زاده شد. در هفت سالگی به همراه برادرش مهدی قلی‌خان در معیت ناصرالدین‌شاه به عتبات عالیات رفت.

در هفده سالگی یعنی در سال ۱۲۵۲ خورشیدی به همراه پدرش، ناصرالدین‌شاه را در سفر به اروپا همراهی کرد. وی تحصیلات خود را میان سال‌های ۱۲۵۵ تا ۱۲۶۳ خورشیدی در برلین در رشتهٔ معدن‌شناسی و در مدرسهٔ صنعتی آلمان به پایان رساند. صنیع‌الدوله به زبان‌های آلمانی و فرانسوی تسلط کامل داشت و به انگلیسی آشنایی داشت. وی در سال ۱۲۹۷ق/۱۲۵۹خ به ایران بازگشت.

پس از بازگشت به ایران به دستور ناصرالدین‌شاه به ادارهٔ معادن وزارت علوم رفت و مشغول به کار شد. نخستین فعالیت وی در این مقام، تلاش برای استخراج معدن سرب پس‌قلعه شمیران تهران بود. در این راه با مشکلات بزرگی مواجه شد که در نهایت کار نیمه‌کاره ماند.

به کوشش پدرش در تلگرافخانه و وزارت معادن مشغول به کار شد. در سال ۱۲۶۶ با احترام‌السلطنه، دختر مظفرالدین‌شاه ازدواج کرد.

صنیع‌الدوله در ۱۳۱۲ق/۱۲۷۳خ به همراه حاجی محمدتقی شاهرودی که از بازرگانان ثروتمند آن دوره بود، یکی از اولین کارخانه‌های نخ‌ریسی ایران را در تهران راه انداخت. گفته می‌شود که محصول این کارخانه مرغوب بوده و حتی ناصرالدین‌شاه در بازدید از آن به تحسین محصولات پرداخته است. اما رقابت دولت‌های روسیه و انگلستان و ارزان‌فروشی بازرگانان آن کشورها باعث شد کارخانه دچار ضرر شده و در نهایت تعطیل شود.

وی همزمان با احداث کارخانه ریسندگی یک کارخانه فلزکاری هم در تهران راه‌اندازی کرده بود. تولیدات این کارخانه، پایه‌های چراغ و چند نوع چراغ چدنی بود که به «چراغ صنیع‌الدوله» مشهور شد. صنیع‌الدوله به دلیل کمبود منابع مالی مجبور به تعطیلی این کارخانه شد.

عدم موفقیت در صنعت باعث شد وارد عرصه سیاست شود.

در ۱۲۷۵ به ریاست ضرابخانه و خزانه‌داری منصوب شد اما تنها یک سال بعد از هر دو سمت استعفا داد. او در سال بعد به وزارت قورخانه و پستخانه منصوب شد.

در سال ۱۲۸۲ خورشیدی به ریاست ادارهٔ پست و گمرک منصوب شد. صنیع‌الدوله توانست در سال ۱۲۸۳ امتیاز ساخت راه‌های اتوموبیل‌رو در ایران را به دست آورد. وی همچنین صاحب دهکده‌ای در مشهد مرغاب فارس بود و در اطراف تهران املاک بسیاری داشت.

در ۱۷ شعبان ۱۳۲۴ ه‍. ق. (۱۴ مهر ۱۲۸۵) پس از افتتاح اولین دورهٔ مجلس شورای ملی، صنیع‌الدوله به ریاست آن انتخاب شد و در رجب ۱۳۲۵ از آن مقام استعفا داد. دلیل این استعفا دریافت یک نامهٔ تهدیدآمیز پس از ترور امین‌السلطان بود.

از آن پس با سمت وزیر مالیه در دو کابینه مشیرالسلطنه، وزیر علوم و سرپرست وزارت فواید عامه در کابینه ناصرالملک و نظام السلطنه شرکت داشت. پس از دورهٔ استبداد صغیر و فتح تهران به‌دست مجاهدان در کابینهٔ اول محمدولی سپهدار تنکابنی به وزارت معارف و اوقاف منصوب شد. در کابینهٔ دوم حسن مستوفی‌الممالک مقام وزارت مالیه را داشت.

در همین دوره به دست یک تن گرجی تبعهٔ روسیه و دو همدست او به قتل رسید هنگامی که در راه تقدیم اولین بودجه کشور به مجلس بود . وی از همسر خود صاحب ۱۳ فرزند شد. احترام‌السلطنه در سال ۱۲۸۲ شمسی در گذشت.




منابعویرایش