مرزبان دسته‌ای از فرماندهان نظامی بودند که در دوران ساسانی (قرن سوم تا قرن هفتم میلادی) به فرماندهی استان‌های مرزی می‌رسیدند.

پیشینهویرایش

مرزبان‌ها فرماندهانی بودند که حکمرانی استان‌های مرزی و وظیفه تأمین امنیت راه‌های تجاری را بر عهده داشتند. مقابله با قبایل مهاجم همچو اعراب بدوی، هپتالیان و ترکان اغوز از وظایف آن‌ها بود. همچنین مرزبانان در خط نخست دفاعی برابر مهاجمینی چون رومی‌ها و کوشانیان قرار داشتند.

شاهنشاهان ساسانی مرزبانان را از میان بزرگان بر می‌گزیدند. بزرگان خانواده‌های اشراف ایرانی بودند که قدرت زیادی در امپراتوری داشتند. مقام مرزبان مانند بسیاری از مقام‌های اجرایی دیگر عموماً بر پایه وراثت بود و از نسل‌های قبل به نسل‌های بعد می‌رسید. مرزبانان ارشدترین مقاماتی بودند که پروانه داشتند برای خود اورنگ (تخت سلطنت) نقره بسازند. مرزبان‌های مهم‌ترین استانهای استراتژیک (مانند ارمنستان) حتی اجازه داشتند تا بر تخت طلا بنشیند. از دیدگاه نظامی یک مرزبان رتبه‌ای در حد یک فیلد مارشال غربی داشت؛ در حالی که یک سپهبد با درجه پایین تر یک سپاه از ارتش را فرماندهی می‌کرد.

مشخص نیست که آیا مرزبانان مسئولیت فرماندهی دژها را هم در قلمرو خود بر عهده داشتند یا خیر. از بسیاری جهات مرزبانان به مارگرافهای قرون وسطی شباهت دارند. مرزبان ابرشهر در آسیای مرکزی کنارنگ نامیده می‌شد.

اهمیت مرزبانی در اسلامویرایش

در قرآن آیاتی در مورد اهمیت مرزداری و امنیت بلاد ذکر شده است. در سوره تین بهترین شهر، شهری ذکر شده که امنیت در آن وجود داشته باشد. در سوره قریش نیز امنیت به عنوان یکی از نعمات بزرگ الهی یاد شده است. در سوره آل عمران آیه ۲۰۰ به صورت صریح بر اهمیت مرزداری تأکید شده و آمده است: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، شکیبایی پیشه سازید و پایداری ورزید و مرزها را پاس بدارید و از مخالفت با دستورات خدا پروا کنید شاید رستگار شوید»؛ در این آیه ویژگی‌های مرزداری ترسیم شده و بر اهمیت شکیبایی و به‌دوش کشیدن بار مسئولیت‌ها و پایداری در فشارها تأکید شده است. این آیه بیانگر آن است که در انجام وظایف و پرهیز از گناه و در جهاد بر ضد دشمن، صبور و پایدار باشید.[۱]

پیامبر اسلام: هر عملی پس از مرگ صاحبش از او جدا می‌شود، مگر عمل کسی که در راه خدا مرزبانی کند؛ عمل چنین کسی رشد می‌کند و تا روز قیامت روزیش داده می‌شود.[۲]

پیامبر اسلام: یک شب نگهبانی در راه خدا از هزار شب عبادت بهتر است؛ آن هم شب هایی که روزهایش را روزه بگیرد.[۳]

پیامبر اسلام: کسی که هنگام نگهبانی و مرزداری از دنیا برود ثواب کارش برای وی جریان خواهد داشت و از نعمت های جای برخوردار خواهد بود و از فرشته آزمونگر (در قبر) در امان خواهد بود.[۴]

دعای بیست و هفتم صحیفه سجادیه به مرزبانان و شناخت دوست و دشمن اختصاص دارد.[۵] در بخشی از این نیایش آمده است: مرزهای مسلمانان را به نیروی غالب خویش استوار و ایمن گردان و مرزبانان را به قدرت خود مدد فرما و آنان را از خزانه بی‌پایان خود عطایای بسیار ببخش.[۶]

منابعویرایش

  1. «اهمیت و فضائل مرزبانی در منابع اسلامی». خبرگزاری ایکنا.
  2. عبدالله جوادی آملی (پاییز ۱۳۹۲)، «دوم»، مفاتیح الحیات، اسرا، ص. ۴۶۸، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۸۷۳۹-۶۶-۴
  3. عبدالله جوادی آملی (پاییز ۱۳۹۲)، «دوم»، مفاتیح الحیات، اسرا، ص. ۴۶۸، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۸۷۳۹-۶۶-۴
  4. عبدالله جوادی آملی (پاییز ۱۳۹۲)، «دوم»، مفاتیح الحیات، اسرا، ص. ۴۶۸، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۸۷۳۹-۶۶-۴
  5. «اهمیت و فضائل مرزبانی در منابع اسلامی». خبرگزاری ایکنا.
  6. عبدالله جوادی آملی (پاییز ۱۳۹۲)، «دوم»، مفاتیح الحیات، اسرا، ص. ۴۶۷، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۸۷۳۹-۶۶-۴