آسیای مرکزی

سرزمینی بزرگ در میانۀ قارۀ آسیا
(تغییرمسیر از مرکز آسیا)

آسیای میانه یا آسیای مرکزی سرزمین پهناوری در قارهٔ آسیا است که هیچ مرزی با آب‌های آزاد جهان ندارد. (محصور در خشکی) اگر چه مرزهای دقیقی برای این سرزمین تعریف نشده‌است، اما معمولاً آن را دربرگیرندهٔ کشورهای ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان، قزاقستان و قرقیزستان می‌دانند. اغلب سرزمین‌های دیگری چون افغانستان، شمال شرق ایران، مغولستان، کشمیر، شمال و غرب پاکستان، و گاه سین‌کیانگ (ترکستان شرقی قدیم) در غرب چین و جنوب سیبری در روسیه نیز شامل آسیای مرکزی می‌شوند.

آسیای مرکزی
نقشه آسیای مرکزی
مساحت۴٬۰۰۳٬۴۰۰ ک.م.
جمعیت۶۶٬۴۵۳٬۵۳۳ نفر
تراکم جمعیت۱۵ نفر در کیلومتر مربع
کشورها قزاقستان
 قرقیزستان
 تاجیکستان
 ترکمنستان
 ازبکستان
تولید اسمی ناخالص داخلی (۲۰۰۹)۱۶۶ میلیارد دلار
تولید سرانه ناخالص داخلی (۲۰۰۹)۲٬۷۰۰ دلار

در زمان‌های پیش از اسلام و اوایل اسلام، آسیای میانه ایرانی بود و اقوام ایرانی باختری‌ها، سغدی‌ها، خوارزمی‌ها و مردم نیمه عشایر سکاها و داهان‌ها ساکن بودند و به زبان‌های ایرانی شرقی صحبت می‌کردند. پس از پراکنده شدن اقوام ترک، آسیای میانه به میهن قزاق‌ها، ازبک‌ها، تاتارها، ترکمن‌ها، قرقیزها و اویغورها تبدیل شد. زبان‌های ترکی تا حد زیادی جای زبان‌های ایرانی را که در این منطقه صحبت می‌کردند، گرفتند.[۱][۲] در واقع پس از بیش از هزار سال در طول هزاره اول که آسیای میانه جایگاه مردمان باستانی ایران بود و به توران زمین ایرانی یا ایران بیرونی معروف بود، از حدود سال هزار میلادی به بعد توسط عشایر مختلط ترک زبان اشغال شد. قزاق‌ها، ازبک‌ها، تاتارها، ترکمن‌ها، قرقیزها و اویغورها همگی درصدی از ژنتیک ایرانی را به ارث برده‌اند و زبان‌های آن‌ها نیز واژگان زیادی از زبان فارسی و زبان‌های ایرانی را در خود دارند. زبان میانجی یا زبان رسمی بسیاری از حکومت‌های هزار سال اخیر در این مناطق زبان فارسی بوده‌است و فقط در دو قرن اخیر با اشغال توسط روسیه و چین و تلاش پانترکیسم در دوره معاصر کم شده‌است. نام بسیاری از مکان‌ها و شهرها در این منطقه برگرفته از زبان فارسی است.

این منطقه از شمال به روسیه، از جنوب به ایران و افغانستان، از شرق به چین و از غرب به دریای خزر متصل است. به بخشی از آسیای مرکزی که در میان دو رود آمودریا و سیردریا جای دارد در منابع کهن‌تر عربی و پارسی «ماوراءالنهر» (و در فارسی فَرارود) گفته می‌شد. به بخشی از شمال و شرق آسیای مرکزی در دوره‌هایی «ترکستان» هم می‌گفته‌اند.

ایده نامیدن این منطقه‌ها به عنوان یک منطقهٔ یگانهٔ جغرافیایی با نام آسیای مرکزی در سال ۱۸۴۳ توسط الکساندر فون هومبولت، جغرافیدان پروسی مطرح شد. او می‌گوید آسیای میانه به آن بخش از قارهٔ آسیا اطلاق می‌شود که بین ۵ درجهٔ شمالی و ۵ درجهٔ جنوبی و ۴۴٫۵ درجهٔ عرض جغرافیایی واقع شده‌است.[۳] برای مرز و بوم جغرافیایی این منطقه هنوز تعریف کامل و مشخصی وجود ندارد. عده ای نیز معتقدند این نام گذاری برای دوری از این منطه همیشه تحت نفوذ ایرانی تباران از اصالت خود بوده‌است.

در سال ۱۹۲۴ پس از برپایی حکومت بلشویک‌ها آسیا از نظر سیاسی در ارتباط با مسکو به سه بخش ۱- آسیای نزدیک منطقهٔ قفقاز ۲- آسیای دور متصرفات سیبری و سرزمین‌های خاور ۳- آسیای مرکزی حد فاصل آسیای دور و آسیای نزدیک تقسیم گردید.[۴] به لحاظ جایگاه تاریخی این منطقه: دو اصطلاح آسیای مرکزی و آسیای میانه، از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی بر سر زبانها افتاد. وزارت امور خارجهٔ جمهوری اسلامی ایران، نام درست و منطقی (آسیای مرکزی) را به کار.[۵]

تاریخویرایش

آسیای مرکزی در درازای تاریخ با کوچ‌نشینان و جادهٔ ابریشم یادآوری شده‌است و مانند جاده‌ای برای پیوند مردم، جابجایی کالاها و اندیشه‌ها بین اروپا، خاورمیانه، آسیای جنوبی و آسیای شرقی بوده‌است. آسیای مرکزی در باستان و از آغاز تاریخ از پنج سرزمین مرگیانا (مرو)، غرب (باکتریا)، سغد، خوارزم و سکاستان تشکیل شده‌بود که مردمانشان ایرانی‌تبار بودند و به زبان‌های ایرانی میانه سخن می‌گفتند[۶][۷] و این سرزمین‌ها در دوران باستان به مرور بخشی از شاهنشاهی ایران شدند.[۸]

در سال ۵۲۹ پیش از میلاد کوروش به قبایل سکاها در آسیای مرکزی (شمال شرق ایران) حمله کرد و در جنگ با ماساگت‌ها کشته شد. وی را در پاسارگاد دفن کردند.[۹]

مردمویرایش

باشندگان در آسیای مرکزی بیشتر از ۷۰ قوم و ملیت هستند و این منطقه پتانسیل لازم برای درگیری‌های قومی و نژادی دارد، دین ۸۵ درصد از مردم اسلام است و مابقی مسیحی یا بی‌دین هستند.[۱۰][۳]

زبان‌هاویرایش

 
نقشهٔ طبیعی آسیای مرکزی
 
گسترهٔ آسیای میانه.
 
این نگاره مربوط است به کوه‌های تیان‌شان در آسیای مرکزی که بسیاری از یخچال‌های بزرگ آسیا را در خودش جای داده، تیان‌شان با حدود ۲٬۹۰۰ کیلومتر یکی از طولانی‌ترین مناطق کوهستانی به‌شمار می‌رود که چین، پاکستان، هند، قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان را در بر می‌گیرد.[۱۱]

زبان‌های رایج و رسمی در آسیای مرکزی فارسی، ترکمنی، ازبکی، روسی، قزاقی، قرقیزی و زبان‌های پامیری هستند.[۱۲] می‌توان زبان روسی را زبان اصلی آسیای مرکزی دانست، زیرا تقریباً تمام مردم این ناحیه قادر به تکلم آن هستند، به غیر از مردم افغانستان. اما تنها ۶ میلیون نفر در آسیای مرکزی زبان روسی را به عنوان زبان مادری صحبت می‌کنند.[۱۳] فارسی‌زبانان در کشورهای افغانستان، ازبکستان و تاجیکستان به سر می‌برند.

سیاستویرایش

تمامی کشورهای آسیای میانه سکولار با حکومتی متمرکز و نظام جمهوری هستند. البته فقط کشور قرقیزستان نظامی پارلمانی دارد. این منطقه اختلافات داشته که رو به بهبودی است.

زبان‌های مهم
آسیای مرکزی
زبان‌های ترک‌تبار
زبان‌های ایرانی
زبان‌های مهم دیگر
زبان‌های میانجی

اطلاعات منطقهویرایش

کشور وسعت
(کیلومتر مربع)
جمعیت (۲۰۰۹) تراکم جمعیت
(در هر کیلومتر)
پایتخت زبان‌ها (رسمی)
  قزاقستان ۲٬۷۲۴٬۹۰۰ ۱۶٬۰۰۴٬۸۰۰ ۶ آستانه قزاقی، روسی
  قرقیزستان ۱۹۹٬۹۰۰ ۵٬۴۸۲٬۰۰۰ ۲۷ بیشکک قرقیزی، روسی
  تاجیکستان ۱۴۳٬۱۰۰ ۸٬۰۰۹٬۰۰۰ ۵۱ دوشنبه فارسی
  ترکمنستان ۴۸۸٬۱۰۰ ۵٬۱۱۰٬۰۰۰ ۱۰ عشق آباد ترکمنی
  ازبکستان ۴۴۷٬۴۰۰ ۳۰٬۱۸۵٬۰۰۰ ۶۲ تاشکند ازبکی

نگارخانهویرایش

جستارهای وابستهویرایش

پی‌نوشت‌هاویرایش

  1. Encyclopædia Iranica, "CENTRAL ASIA: The Islamic period up to the Mongols", C. Edmund Bosworth: "In early Islamic times Persians tended to identify all the lands to the northeast of Khorasan and lying beyond the Oxus with the region of Turan, which in the Shahnama of Ferdowsi is regarded as the land allotted to Fereydun's son Tur. The denizens of Turan were held to include the Turks, in the first four centuries of Islam essentially those nomadizing beyond the Jaxartes, and behind them the Chinese (see Kowalski; Minorsky, "Turan"). Turan thus became both an ethnic and a diareeah term, but always containing ambiguities and contradictions, arising from the fact that all through Islamic times the lands immediately beyond the Oxus and along its lower reaches were the homes not of Turks but of Iranian peoples, such as the Sogdians and Khwarezmians."
  2. C.E. Bosworth, "The Appearance of the Arabs in Central Asia under the Umayyads and the establishment of Islam", in History of Civilizations of Central Asia, Vol. IV: The Age of Achievement: AD 750 to the End of the Fifteenth Century, Part One: The Historical, Social and Economic Setting, edited by M. S. Asimov and C. E. Bosworth. Multiple History Series. Paris: Motilal Banarsidass Publ./UNESCO Publishing, 1999. excerpt from page 23: "Central Asia in the early seventh century, was ethnically, still largely an Iranian land whose people used various Middle Iranian languages.".
  3. حاتمی، تورج (۱۳۸۲). برخورد منافع روسیه و آمریکا در آسیای مرکزی و قفقاز. خورزن. صص. ۴۶.
  4. سیاست و حکومت در آسیای مرکزی- حبیب‌الله ابوالحسن شیرازی -محمد رضا مجیدی- نشر قومس -۱۳۸۲ - شابک ‎۹۶۴-۵۵۱۶-۷۹-X
  5. جغرافیای تاریخی تاجیکستان ایرج افشار سیستانی
  6. Encyclopædia Iranica, "CENTRAL ASIA: The Islamic period up to the Mongols", C. Edmund Bosworth.
  7. C.E. Bosworth, "The Appearance of the Arabs in Central Asia under the Umayyads and the establishment of Islam", in History of Civilizations of Central Asia, Vol. IV: The Age of Achievement: AD 750 to the End of the Fifteenth Century, Part One: The Historical, Social and Economic Setting, edited by M. S. Asimov and C. E. Bosworth. Multiple History Series. Paris: Motilal Banarsidass Publ. /UNESCO Publishing, 1999. excerpt from page 23: [۱]
  8. Abazov, Rafis. 2008. The Palgrave concise historical atlas of central Asia. New York: Palgrave Macmillan. Map.6.
  9. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  10. مدارا و تساهل در آسیای میانه [۲] بایگانی‌شده در ۲۰ دسامبر ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine -1375 - شابک ‎۹۶۴-۵۵۱۶-۷۹-X
  11. نگاره‌ای از نگاه به زمین که میزان برف و شن در آسیای مرکزی نشان می‌دهد.
  12. Languages in Centeral Asia English Wikipedia, the free enyclopedia.
  13. Russians left behind in Centeral Asia BBC news.

منابعویرایش