باز کردن منو اصلی

مسدس یک قالب شعر فارسی است و در واقع یک نوع مسمط است که هر رشتهٔ آن از شش مصرع ساخته شده باشد. منوچهری دامغانی بنیان‌گذار قالب مسمط و مشهورترین شاعری است که در این قالب شعر سروده است. تمام مسمط‌های منوچهری مسدس است.

نمونهٔ مسدسویرایش

مشهورترین مسدس فارسی، مسمط وصف خزان و مدح سلطان مسعود غزنوی، سرودهٔ منوچهری دامغانی است، که «خیزید و خز آرید که هنگام خزان است» مصرع آغازین آن این مسدس است.[۱]

خیزید و خز آرید که هنگام خزان استباد خنک از جانبِ خوارزم وزان است
آن برگِ رزان است که بر شاخِ رزان استگویی به‌مَثَلْ پیرهن رنگرزان است
دهقان ز تعجب سرِ انگشت گزان است
کاندر چمن و باغ نه گُل ماند و نه گلنار

«در وصف صبوحی» دیگر مسدس مشهور منوچهری دامغانی است که با مصرع «آمد بانگ خروس مؤذن میخوارگان» آغاز می‌شود.[۲]

ابیاتی از این مسدس:

آمد بانگ خروس مؤذن میخوارگانصبح نخستین نمود روی به نظارگان
که به کتف برفکند چادر بازارگانروی به مشرق نهاد خسرو سیارگان
باده فراز آورید چارهٔ بیچارگان
قوموا شرب الصبوح، یا ایها النائمین
گویی بطّ سپید جامه به صابون زده‌ستکبکِ دری ساقِ پای در قدح خون زده‌ست
بر گُلِ تر عندلیب، گنجِ فریدون زده‌ستلشکرِ چین در بهار، خیمه به هامون زده‌ست
لاله سوی جویبار خرگه بیرون زده‌ست
خـیمهٔ آن سبزگـون خرگـه ایـن آتشین
باز مرا طبع شعر سخت به جوش آمده‌ستکم سخن عندلیب، دوش به گوش آمده‌ست
از شَغَبِ مردمان لاله به جوش آمده‌ستزیر به بانگ آمده‌ست بم به خروش آمده‌ست
نسترن مشکبوی، مشک‌فروش آمده‌ست
سیمش در گردن است، مشکش در آستین

به جز منوچهری شاعران مطرح دیگری مانند قاآنی[۳] و ملک‌الشعرای بهار[۴] نیز در این قالب شعر سروده‌اند.

قسمت آغازین مسدس قاآنی:

الا که مژده می‌برد به یار غمگسار منکه باغ چون نگار شد چه خسبی ای نگار من
توان من روان من شکیب من قرار منسرور من نشاط من بهشت من بهار من
غزال من مرال من گوزن من شکار من
حیات من ممات من تذرو من هزار من
دهند مژده نوگلان که نوبهار می‌رسدبه شیر او ز بلبلان نه یک، هزار می‌رسد
نسیم چون قراولان ز هر کنار می‌رسدبه گوش من ز صلصلان خروش تار می‌رسد
به مغز من ز سنبلان نسیم یار می‌رسد
ولی ز نوبهارها به است نوبهار من
بهار را چه می کنم بتا بهار من توییز خط و زلف عنبرین بنفشه‌زار من تویی
هزار و گل چه بایدم گل و هزار من توییبه روزگار ازین خوشم که روزگار من تویی
همین بس است فخر من که افتخار من تویی
الا به زیر آسمان کراست افتخار من

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. «در وصف خزان و مدح سلطان مسعود غزنوی». گنجور.
  2. «در وصف صبوحی». گنجور.
  3. «شمارهٔ ۶ - مسدس - و له ایضاً فی مدحه». گنجور.
  4. «خمریه». گنجور.

لغت نامه دهخدا.

منبع: فنون بلاغت و صنعات ادبی ، جلال الدین همایی.